Commentary on the Nyāyasūtra 11.38
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.38
- Language
- Sanskrit
11.38
udāharaṇāpekṣastathetyupasaṃhāro na tatheti vā sādhyasyopanayaḥ ||
11.38.p1
||pariśuddhiḥ||
11.38.p2
saṃgatiṃ karoti---udāharaṇānantaramiti| ānantaryamevakuta ityata āha---parāmarśeti| etadeva kuta ityata āha---udāharaṇeti| viṣayabhūtayorvyāptipakṣadharmatayorniyatapaurvāparyapratipattitvena viṣayaviṣayiṇorapyudāharaṇopanayayoḥ paurvāparyaniyama ityarthaḥ| nanu nāvaśyaṃ jñānakramaniyamaṃ tadvacanakramaniyamo'nurudhyate, viparyayeṇāpyabhidhānadarśanādityata āha---svapratipattāviti| vyāptipakṣadharmatājñāne hi anumityupayoginī| te ca yathā svasyotpadyete tathā parasyāpyutpādanīye, svapratipattyanusāreṇa parāvabodhanāt| svayaṃ ca vyāptijñānādindriyādisahāyāt pakṣadharmatāvagamo na tu viparyayaḥ| tataḥ parasyāpyudāharaṇavacanena vyāptijñānumutpādya tatsahacaritenopanayavacanena pakṣadharmatāpratyaya utpādanīyaḥ, kevalasya vyāptismaraṇasya
11.38.p3
vyāptismaraṇasya tadanutpādakatvāt| indriyādisthānīyasya cāparasya abhāvāt| tasmādarthasiddhaḥ paurvāparyaniyama udāharaṇopanayayorityartha iti antataḥ phakvikā yojyeti||
11.38.p4
tathātvātathātvayoriti| tathātvenopasaṃhārasyātathātvenopasaṃhārasyetyarthaḥ| hetoḥ upasaṃhāraḥ sādhyadharmiṇīti
11.38.p5
śeṣaḥ| atrāpīti| yathāśrutyarthābhyāmudāharaṇasūtram ubhayamupalakṣayati, tathedamapi sūtram ityarthaḥ| tatrārthaṃ tāvadāha---udāharaṇeti| sādhyasya hetumattayeti prakṛtam| śrautaṃ viśeṣalakṣaṇadvayamāha---tatheti| udāharaṇātideśenaiva vāśabdo'pi sautro vyākhyātaḥ| vyutpannāvyutpannatayeti| yadyapi pā*carūpyopapannaliṅgānusandhānaṃ vyutpannasyāpi pratipattisādhanaṃ niyatameva, tathāpi pratisandhānaṃ pratyaniyamaḥ, saṃskāratāratamyenodbodhakasyāniyamāt, tena tasya durunneyatvāt kṛtṛrāsadivādivad avyutpannaṃ pratyanaṅgatvācca| yāvatā yādṛśā vopāyena svayamarthaḥ pratītaḥ, tāvattādṛgupāyapratipādanena para pratipādyaḥ| tasya svātmanyevopāyatayā pramāṇasiddhatvādityarthaḥ| etadeva na ca yathetyādinā darśitam||
11.38.p6
nanu vacanena svabodhasaṃkrāntiḥ pratipādanam, sacārthaḥ pratipādyaḥ svaśabdena yaḥ śabdāntareṇākṣipto'pi na| upanayārthastu hetunaivākṣipta iti codyārthamāha---yadyapītyādi| etāvadatra syādupanayārthaṃ vyutpannaḥ svayaṃ vā ūheta, hetuvacanād vā pratipadyeta, tadākṣepato vā niścinuyāt? ādyo vyutpannetyādinā dūṣitaḥ| dvitīyaṃ dūṣayati---yatpara iti| tṛtīyaṃ dūṣayati---sāmarthyāditi| athaivaṃ manvīthā yadyapi kṛtakatvāditi sādhanaparaṃ vacanam tathāpi dvidhā hi tatparatā śabdānām, upapannatayā upapādanīyatayā ca| tatra prathama upapannatayā svārthamavabodhayan tannāntarīyakamarthamākṣipati, yathā jitaṃ nakuleneti siddhāvasthāyāṃ sarpaparājayam| dvitīyastu upapādanīyatayā svārthaṃ pratipādayannapi kathaṃ tannāntarīyakamapyarthamākṣipet, yathā sa eva nakulavijayaḥ sādhanīyāvasthāyām| tathātve vā pratijñaiva sarvamākṣipediti gataṃ hetunāpi| tasmāt sādhanatvenoddiṣṭe'pi kṛtakatve tādrūpyasyāsiddhatvāt na tena vyāpterākṣepa iti nānarthakam udāharaṇam| nanvetat samānamupanaye'pītyāśayavānāha---tadvidhasyāpīti| etena nigamanaṃ