Commentary on the Nyāyasūtra 11.38-2
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.38-2
- Language
- Sanskrit
11.38-2
vyākhyātam ||
11.38-2.p1
||pariśuddhiḥ||
11.38-2.p2
nanu yathā hetvanurodhena tadupasaṃhāra upanaye dvividhaḥ, tathā sādhyānurodhena tadupasaṃhāro'pi dvividha eva prāptaḥ| avaśyaṃ ca sādhyena dvividhenaiva bhāvyam, sādhanānurodhāt| na hyanvitād vyatirekaḥ sākṣāt sidhyati, vyatiriktād vānvayaḥ, liṅgasyānyāpohaviṣayatvānabhyupagamāt| tasmāt pratijñānigamanayorapi dvaividhyaṃ prāptamiti kuto nābhihitaṃ iti sūtrakṛtā pratijñālakṣaṇe śaṅkitumucitamapi granthalaghimne sukhapratipattaye vā| iha śaṅkābhāṣyam---dvividhasyeti| tad vyācaṣṭe---sādharmyavaigharmyeti| hetvādīnāmavayavānāṃ yeṣāṃ yatsaṃbandhi nigamanaṃ tasya samānamekaṃ lakṣaṇam||
11.38-2.p3
na hi vidhiniṣedhayoḥ pratijñātayorniṣedhavidhyupasaṃhāre pratijñāyāḥ punarvacanamiti lakṣaṇaṃ lagati, yenātiprasaṅgabhiyā sūtrakṛt tanniyamayedityarthaḥ| etena pratijñāpi vyākhyātā| na hyanvayivyatirekiṇorhetvoḥ vyatiriktanvitapratijñāne sādhyanirdeśa itilakṣaṇaṃ lagati, tayostadasādhyatvāt| tasmād vivakṣito'pyayamartho na sūtrito nyāyalabhyatvāt| ataeva tatra vārttikam---anityaḥ śabdo, nedaṃ nirātmakamiti| tat kiṃ kṛtakatvādityādika eva hetūpadeśaḥ kartavyaḥ? netyāha---tasmāditi| na ca vācyaṃ tathaiva kiṃ na syāt, anupasaṃhāratvaprasaṅgāt| tathā ca pūrvoktarūpānusandhānaviparītaprasaṅganivāraṇayoralābhe nigamanānarthakyāt| sarvanāmno mahimā ca yat pūrvoktānusandhānam| upasaṃhārasyaiṣa ca guṇo yad viparītakalpanāvilopanaṃ nāma| na cānayoranyatarāpratītāvapi sādhyasiddhiḥ| evaṃ ca satyavaśyakartavyatayā tasmāditi kṛte kṛtakatvāditi mandaprayojanam, vivaraṇamātratayā tu bhāṣyakāreṇoktam, ye tu nipuṇammanyāḥ sarvanāmnā hetuvat pratijñābhidhānamapi manyante, teṣāṃ tathāśabdaḥ svarūpavacano vā syāt, prakāravacano vā? ādye tasmāt sa ityarthaḥ syāt| tathā ca nigamanābhāso'yaṃ lakṣaṇāyogādarthāyogācca| dvitīye tu tādṛśa ityarthaḥ syāt| tathāpi na tenaiva tādṛśatvam, anyasādṛśyaparāmarśe tu na nigamanalakṣaṇayogaḥ| atha yathoktaḥ tathetyarthaḥ, tathāpi kathaṃ tatheti nityasāpekṣatvādanupasaṃhāratvam? gamyamānatvāt avacane pratijñāyāḥ punarvacanamiti lakṣaṇāyogaḥ| pratipādanamātraparametaditi cet? nigamanārthakyam| omiti cet? tatra vakṣyāma ityāśayavānāha---anityaḥ śabda iti pratijñāyāḥ punarvacanamiti| ārambhopasaṃhāratayaiva cānayo rūpāviśeṣe sādhyasiddhanirdeśatā| paṭārambhopasaṃhārayoriva paṭārambhakāstantava eva eta iti| vacanamiti| ataeva na paunarutkyavirodhāvityāha---
11.38-2.p4
yadyapīti| tadidamuktam, yasyaiva sādhyatvamāsīdityādi| na brūmaḥ siddhasya nirdeśo nigamanamapi tu siddhatayā nirdeśa iti| tathaiva tataḥ pā*carūpyapratīteḥ na hyupapādanīyatayā nirdeśaḥ sādhanasya rūpāntarasampadamākṣeptumapyalamityuktam| tadetadabuddhā yastu