Commentary on the Nyāyasūtra 11.4.p75

11.4.p75

nanu kālpanikarūpasaṃpattirevāstvanumānāṅgamityata āha---tasyāḥ sarvatra sulabhatvādita| dahanavattvādisādhane prameyatvādau śabdānityatvādisādhane cākṣuṣatvādau nityatvādisādhane kṛtakatvādāvityarthaḥ| nanu pakṣasapakṣavipakṣāstāvad vastvavastubhedena dvirūpāḥ| tatra ye kalpanopanītāḥ, tatra kālpanikā eva pakṣadharmatvānvayavyatirekāḥ| pramāṇopanīteṣu tu prāmāṇikā eveti vibhāgaḥ| tadiha kālpanikānniragneryadyapi prameyatvādervyāvṛttiḥ kālpanikī siddhā, tathāpi prāmāṇikāt jalahnadādeḥ prāmāṇikyevaiṣitavyā, sā ca na siddheti kutastasya hetutvam? evaṃ prāmāṇikāt śabde'pi pakṣīkṛte prāmāṇika eva hetusadbhāvo| vaktavyaḥ na cāsau cākṣuṣatvasyāstīti so'pi kathaṃ hetuḥ? evaṃ kṛtakatvasyāpi vastvekaniyatasya dharmasya vāstava evānvayo vaktavyaḥ| vastuno vipakṣācca vāstava eva vyatireko vaktavyaḥ| na ca tasya tau staḥ| tat kathamasāvapi heturiti|? pralapitametat| na hi niyāmakamantareṇa saṃpadaṃ prati kalpanā tvarate, vipadaṃ prati tu vilambata iti śakyaṃ vaktum| tathā ca niragnikamapi kūrmaroma sadhūmamiti kalpanāmātreṇa vipakṣavṛttitvād dhūmo nāgni gamayet| vāstavyāṃ rūpasaṃpattau kimamena kālpanikadoṣeṇeti cet? tarhi vāstavyāmasaṃpattau kiṃ kālpanikyā tayeti samānam| virodhāvirodhau viśeṣa iti cet? kuta etat? ubhayorekatra vastvavastutvādanyatrāvastuvaditi cet? tat kiṃ kālpaniko'pi dhūmo vastubhūto yena kūrmaromṇastena saha virodhaḥ syāt?