Commentary on the Nyāyasūtra 11.40
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.40
- Language
- Sanskrit
11.40
abhyanujñātavyo niyatajijñāsāviṣayīkartavyaḥ| viparyayāśaṅketi| tatphalaṃ jijñāsā grāhyā| ubhayakoṭisamasaṃśayaprabhavasamajijñāsāmapanīya niyataviṣayāṃ janayatā tarkeṇa pramāṇaviṣayo'bhyanujñāto bhavati| tenāyaṃ sūtrārthaḥ, pramāṇābhyanujñāvyāpāreṇa phalasiddhau vyāpriyamāṇa ūhastarka iti| sa cāpāditasandehe sandehāpanne ca pravartata iti jñāpanārthamavijñātatattva ityuktam| kāraṇepapattiḥ pramāṇābhyanujñā| tasyāśca tarkavyāpārabhūtāyāḥ svarūpamuktamiti nātiprasaṅgaḥ| evaṃvyāpāraścohaḥ prasaṅga ityeveti tathaiva ṭīkākṛtā uktam| sa cāhāryahetorutpadyata iti jñāpanārthaṃ kāraṇopapattita iti padaṃ tadarthatayāpi kvacid vyākhyātam| tadasya viṣayo'vijñātatattvaḥ| kāraṇamāhāryaliṅgotthāpyo vyāpāraḥ pramāṇābhyanujñā| phalaṃ pramāṇaparatantrasya sataḥ phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgamiti nyāyena tattvanirṇayaḥ| svarūpamaniṣṭaprasaṅgaḥ| sa cātmāśrayetaretarāśrayacakrakānavasthāpramāṇabādhitārthaprasaṅgabhedena pa*cavidhaḥ| ete hi ekatra bhavanto'nyataram abhyanujānanti| etatsarvaṃ pratipipādayiṣorvākyalāghave'nādaraḥ sūtrakṛtaḥ| ataeva vivaraṇakārāṇāṃ saṃkulānīva vacāṃsīti tadatra nipuṇena pratipattrā bhavitavyam| tathā hi vyāpāravyāpāriṇoraniṣṭāpattyetyādinā bhedaṃ vyutpādyābhedaṃ vivakṣannāha---tayā pramāṇasyopapatyeti| tarkakāraṇe kāraṇopapattipadaṃ saṃcārya tatkāryabhūtatarkādabhedaṃ vivakṣannāha---na copapattireveti| prapi*cataṃ caitat prathama sūtra eva ṭīkākṛtā iti kṛtaṃ prapa*ceneti ||
11.40.p1
||pariśuddhiḥ||
11.40.p2
evaṃ sādhanasampattau darśitāyāṃ so'yaṃ parikarabandhaḥ kimavadhikaḥ kiṃparaśceti jijñāsāyāṃ nirṇayo'vasaraprāptaḥ| tatrārthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti vaktavye tarkaikaviṣayatāpratipādanaṃ bhāṣyakṛtaḥ kvopayujyata ityata āha---naitaditi| avyāptibhiyaivamuktam ityarthaḥ||
11.40.p3
mukhyātikrame bījamāha---atreti| yadyapi vādagatau lakṣaṇīyāviti prakṛtānupayogi, tathāpi yadiha sādhanopālambhaśabdau vivṛṇeti, vāde ca pakṣapratipakṣaśabdau vivariṣyati, tena jānīmo'rthasannidheḥ śabdārthasannidheḥ supratipadamiti mattvā bhāṣyakārasya tadgatalakṣaṇaivābhimateti hṛdi nidhāya tadanurodhenoktam---vādasūtragatāviti| lakṣaṇānibandhanaṃ niyataṃ bandhanaṃ niyāmakamityarthaḥ| nanu nāyaṃ kathānirṇayo lakṣyate, tatkuto vādiprativādyupakrabheṇa codyamityata āha--atreti| vādeti kathopalakṣaṇam| atha kathānirṇayalakṣaṇamevedaṃ kiṃ na syāt? yena codyaparihārāvapi saṃgatau syātāmityata āha---na tāvaditi| śaṅkāyāḥ śaṅkitatvāt na tathetyarthaḥ| kṛtaṃ tarhi parihāreṇetyata āha---abhyupetya tviti| ayamarthaḥ, yadyapi parīkṣāyāṃ na vādiprativādinau staḥ, pṛcchopakramamātreṇa dvitīyopayogāt, saṃbhave'pi tayorviṣayamātrākhyānaparyavasānāt, stheyasyava parīkṣakatvam, tathāpi pūrvapakṣottarapakṣaṃ pratyākalitaniṣkarṣabhedena catuṣpādavyavahārapradarśanāt phalato na kaścid viśeṣaḥ, ekavaktṛkatve'pi tāvata eva vyāpārakalāpasya vicāre'pi vidyamānatvāt| tasmād yadyapyanipuṇaścodakastathāpi codyaṃ sāvakāśameveti yathāśrutameva abhyupetya pariharatīti| nanu kathaṃ śāstre saṃśayānapekṣo nirṇayo mīmāṃsāyā vaiyarthyaprasaṅgādityata āha---nahīti| śāstrameva hi tatra vicāryate| tatra ca saṃśayo na pratiṣidhyate, tannirṇayasya parīkṣāsādhyatvāt| tadarthanirṇaye tu śāstreṇa kartavye kutaḥ saṃśayaḥ? śāstrārthasya sarvathānupalabdhacaratayā saṃśayānāspadatvādityarthaḥ| atha kathānirṇaye saṃśayaḥ kiṃ na syāt? kathamanyathā caturthe bhāṣyakṛd eva vādasya saṃśayavyudāsaṃ phalaṃ vakṣyatītyata āha---niścitayoreveti| vādāt pūrvaṃ sandigdhāvapi pravṛttikāle niścitāvevābhimānāt, nānyathā tayoḥ pakṣapratipakṣaparigrahasaṃbhava iti bhāvaḥ| nanu bhāṣyakāreṇa codyopasaṃhāre yo'vatiṣṭhate tena nirṇaya iti vadatā tābhyāmiti tṛtīyā darśitā| sā ca pakṣācca pratipakṣācceti vadatā vārttikakṛtā avadhīritā kayā śaṅkayetyata