Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.6

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.6

Language
Sanskrit

11.6

jaranmīmāṃsakamataṃ gosādṛśyaṃ gavayasthaṃ pratyakṣameveti vadatā nirastam| śābaramatamāśaḍkya nirācaṣṭe--gosthāmiti| jātyantaravarti jātyantarasyeti prāyovādaḥ| tathāpi gavayavyaktyavacchinnasya na govyaktyavacchedo'vagataḥ, tatropamānamavatariṣyatītyata āha--tasmād yatheti| dṛṣṭānte tātparyam| prayogastvityādi| akṛtasamayasaṃjñāsamānādhikaraṇavākyārthopadhānaṃ pramāṇavailakṣaṇyamiha draṣṭavyam| viṣayasvarūpavailakṣaṇyayorasiddhatvādati ||

11.6.p1

||pariśuddhi||

11.6.p2

iha śabde trividhā vipratipattiḥ---prāmāṇyato, bhedato, lakṣaṇataśceti| tatra prathamaḥ kalpo vacanavirodhādeva nirastaḥ, tatprāmāṇyamanabhyupagamya vivakṣitārthasya pratipādayitumaśakyatvāt ; pratipādane vā tata eva tatprāmāṇyasiddheriti| bhedastu parīkṣāparvaṇi nirūpaṇīyaḥ, leśatastvihāpi| vyāvartakadharmayogādeva bhedavyavahāro'pi| lakṣaṇaṃ ca tathā| tataḥ tadeva vivecanīyam| tatra vipratipadyamānaṃ prati tu parīkṣāvatāra ityāśayavān siddhavat saṅgatibhāṣyaṃ vyākhyāya lakṣaṇamavatārayati---atheti||

11.6.p3

tatra samayabalena samyakparokṣānubhavasādhanaṃ śabda iti eke| iha cādyena padenānumānam, dvitīyena śabdābhāsaḥ, tṛtīyena savikalpakapratyakṣam, caturthena padārthasmaraṇam, pa*camena kartṛkarmaṇī nirasyete| apare tu

11.6.p4

ceṣṭāyāmapi gatametadityativyāpakaṃ mattvā śabdatvasamavāye satītyāhuḥ||

11.6.p5

atra prācayānāmayamāśayaḥ| yadi ceṣṭā na prāmāṇam, aprasaṅga eva tasyāḥ, kiṃ śabdatvasamavāye satītyanena nirvartanīyam? pramāṇaṃ cet tasyāḥ pratyakṣādyanantarbhāve pa*camapramāṇābhyupagamaprasaṅgaḥ| tasmāt śabda eva ceṣṭāyāḥ praveśaḥ samayabalapravṛtteḥ| śabda eva tu śabdavyavahāro laukikaḥ prāyikatvāt, cākṣuṣe jñānadarśanavyavahāravaditi| te'pi sthūladṛśvānaḥ| ceṣṭā hyabhiprāyasthaśabdasmaraṇamātropayoginī lipivat| śabda eva tu ceṣṭotpāditasmaraṇasamārūḍhaḥ pramāṇam| arthena ca smṛtyutpādanāt śabdaviṣayam evāsyāḥ prāmāṇyam, pramāṇaphalasya pramāṇatvāt| na ca smṛtirasyāḥ avāntaravyāpāraḥ| yadi ceṣṭopadhānamantareṇāvagato'pi śabdo nārthaṃ gamayedevamapi saṃbhavet, na caitadasti||

11.6.p6

nanvevaṃ sati ceṣṭayā eḍamūkavyavahārānupapattiḥ, na hyasau tataḥ śabdasmṛtimān, agṛhītasamayatvāditi cet? ---ata eva taṃ prati samayabalena śabdavadarthe'pi ceṣṭāyāḥ kuṇṭhatvameva| vyavahārastu anvayavyatirekābhyāṃ niyataviṣayāvinābhāvagrahe pravṛttinimittaupayikaḥ, abhiprāyānumānādeva eḍamūkasya, karituragayoḥ

11.6.p7

kaśāḍkuśābhighātādiva| atha kṛtasamayāpi ceṣṭaiva kiṃ na syāt, avinābhāvābhāvāt? smārayatu vā padārthān, tathāpi na pramāṇam||

11.6.p8

dvividhā hi sā samayapramārabhedāt---kṛtyanvayinī, jñaptyanvayinī ca| tatra kṛtyanvayinī prayojakābhiprāyaṃ smārayantī pravartayati, na tu kii*cat pramāṇayati śaḍkhadhvanivat| ato'pramāṇameva| jñaptyanvayinī tu kārakeṣu pratipadikārthapradhānā, kriyāsu vartamānārthapradhānā| tathā ca gauraśvaḥ puruṣa ityādipadairiva svatantreṣu padārtheṣu smāriteṣu parasparānvayayogaḥ| padaikadeśavibhaktiviśeṣavat ceṣṭaikadeśaviśeṣāt prakaraṇādiviśeṣād vā kārakādismṛtiniyama iti cet---ceṣṭaikadeśaviśeṣābhāvāt| na hyatītānāgatavartamānapākādipratipādakaṃ ceṣṭaikadeśaviśeṣaṃ paśyāmaḥ| prakaraṇādayastu viṣayaviśeṣe śabdān niyamayanti, na tu kārakakālaviśeṣeṣu pravartayanti| tathātve vā gauraśvaḥ puruṣo hastītyādāvapi karmatvādīnyunnīya vivakṣitārthāvasāyaḥ syāt| na hi ceṣṭākalāpe prakaraṇādayaḥ

11.6.p9

kārakaviśeṣādīnākṣeptumalam, na tu padakadambka ityasti niyamaḥ| tathā ca kālasaṃkhyākārakaviśeṣapratipādakavibhaktisamabhivyāhāravaiyarthyaprasaṅgaḥ||

11.6.p10

kathaṃ tarhi tato vyavahāraviśeṣāḥ? saṃśayapratibhayoranyatarasmād viśeṣānupalambhe vidūravartini samānadharmiṇi sthāṇvarthina iveti| tasmādubhayathāpi ceṣṭā na pramāṇam| ataḥ kasya caturṣu praveśāpraveśau cintanīyau? etacca saṃbhāvitaprāmāṇyam aitihyādyantarbhāvayatā ceṣṭāpabhraṃśalipidhvanipadaikadeśān sāvyavahārikānapyakīrtayatā sūtrakṛtā sūcitamapi mandamatayo na gṛhṇantīti tadanukampayā lakṣaṇaṃ vyācakṣāṇa eva kii*cadudbhāvayati||

11.6.p11

vākyajñānaṃ tadarthajñānaṃ veti| ākāḍkṣāyogyatāsattimatpadakadambakaṃ vākyam| tasya jñānaṃ jñānamānaṃ tadityarthaḥ| yathāśrutamuttaratra| kiṃ tu tatrāpi vākyameva pradhānam, asādhāraṇatvādindriyādivat| sannidhitāratamyavivecane tu sarvasminnayaṃ nyāyaḥ| hānādibuddhiḥ parāmarśalakṣaṇā, itarasyā anumānaphalatvāt| tadanena nirākāḍkṣāyogyānāsannāni padāni nirasyātā ceṣṭādayo'pi nirastā bhavantīti vijātīyavyudāsaḥ| svārthadvārakaṃ cākāḍkṣādikamiti saṃgatigrahapadapratisandhānatadarthasmaraṇayogyatādyanusandhānaprakaraṇādikamuktaṃ bhavati| anenaivābhiprāyeṇoktam---padārthasmṛtyādayastviti| tadanena pratyakṣādeḥ samānajātīyasya vyudāsaḥ| anāptavacasāṃ cāptagrahaṇena nirākaraṇamiti sāmānyalakṣaṇalābhaḥ||

11.6.p12

nanu nāyamupadeśaśabdasyārtho yathāśruti cāvyāpakatā siddhārthāsaṃgrahādivadityata āha---yadyapīti| na kevalaṃ bhūtārthāsaṃgrahaḥ sādhyārthamapi na kii*cat saṃgṛhṇātītyāha---yadyapi ceti| nanu pravartakatvena vidherājñādhyeṣaṇayoḥ ko viśeṣaḥ, yenānayorūpadeśapadenāsaṃgraha ityatastābhyāṃ vidhervaidharmyaṃ pratipādya tayorapi tato vaidharmyamuktam---te hīti| tat kimājñādhyeṣaṇāsaṃgrahe'pi prayatnaḥ kartavyaḥ? netyāha---tathāpīti||

11.6.p13

ayamāśayaḥ| yadyapi lakṣaṇayā te api saṃgrahītuṃ śakyete parasthāne prayoktṛpadaṃ prakṣipya, tathāpi nāstyasmākaṃ tadasaṃgrahe'pi kācit prayojanakṣatiḥ, svargāpavargopāyaviṣayasya śabdaviśeṣasya lakṣaṇārambhāt śāstrasya tadadhikāreṇa pravṛtteḥ| sāmānyalakṣaṇe tvakṛte viśeṣalakṣaṇānavatāra ityataḥ prathamaṃ tathaiva vyākhyātam| vakṣyati ca

11.6.p14

dignāganirākaraṇaprastāve| parapadamapahāya prayojanavānityeva vākyārthapratipattiḥ phalamiti ca lākṣaṇikapadaprayogasya cāyamevopayogo yadubhayalakṣaṇalābhaḥ| prayojanamarthagatamasādhāraṇaṃ grāhyaṃ ca| sādhāraṇaṃ tu śabdasya svārthapratipādakatvam| tacca parasyaiva| tataḥ tadapekṣayā pareti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt||

11.6.p15

nanu yadi upaniṣadaḥ prayojanavatyaḥ, nūnaṃ ki*cadarthaṃ pratipādayantyaḥ kvacit paraṃ pravartayeyuḥ pravṛttyaḍkitatvāt prayojanasadbhāvasya| na cet paraṃ pravartayeyuḥ kathaṃ paraprayojanavattyaḥ pravṛttivirahāḍkitatvāt prayojanābhāvasyetyata āha---yadyapīti| na kvacidityādau sākṣāditi śeṣaḥ| buddharṣabhādīnāmanāptatve kārako heturmāyāmohanimittatvam| jñāpakastu pramāṇāviruddhasarvadharmakṣaṇikanairātmyādivacanam| yathāśrutaṃ bhāṣyamavyāpakaṃ manvāna āha---sudṛḍheneti| sudṛḍhaṃ parito nirastavibhramāśaṅkam pramāṇaṃ pramā| tathāvadhāritā viṣayīkṛtā iti| neyaṃ nityānityavyāptimabhisandhāya||

11.6.p16

nanu kāraṇamadhitiṣṭhata eveśvarasyāpi kartṛtvam| tathā ca sthānakaraṇādīnāmanvayavyatirekābhyāṃ varṇanipatti prati sāmarthyāvagamāt, tadadhiṣṭhānaśūnyatayā tasya nāgamakartṛtvaṃ bhavet| na ca śarīramantareṇa tasya

11.6.p17

sthānakaraṇādisaṃbhavaḥ, teṣāṃ tālvādivivṛtādirūpatvādityāśayavānāśaṅkate---tathāpīti| bhāṣyamuttarayati---ata āha upadeṣṭeti||

11.6.p18

na vayamasya bhagavataḥ kāryaviśeṣeṇānuvihitabhāvābhāvatayopakaraṇaṃ śarīraṃ nirākurmaḥ, tryaṇukādiniṣpattaye dvyaṇukādivaccharīrānvayavyatirekānuvidhāyikāryaniṣpattaye tadupagrahasyāpīṣyamāṇatvāt| api tvāyatanatayā kartṛtvanirvāhakatayā vyāpakatayā ca tat tasya neṣyate bhogābhāvāt, kartṛtvasya nityatvāt, kāryasya kartrā nirūpādhisaṃbandhāt, śarīrasyavyabhicārāccetyabhiprāyavato vivaraṇam---sthānakaraṇeti| tadevaṃ rūpa āptaḥ kutaḥ pramāṇāt niścetavyaḥ, paracittavṛttīnāmapratyakṣatvāt? kāyavāgvyāpārayośca buddhipūrvakam, anyathāpi saṃbhavādityāśaḍkya mlecchā api hītyādinā bhāṣyatātparyaṃ bruvāṇaḥ tanniścayopāyamapi leśato darśayati---hetudarśanaśūnyā iti||

11.6.p19

ayamāśayaḥ| dvividho hi puruṣo'sarvajñaḥ sarvajñaśceti| tatra pūrvasya tāvat sattvaprasādhakādeva pramāṇād rāgadveṣamohavirahasiddhāvanāptatvaṃ nirastam| uttarasyāpi jñānecchāprayatnasthānakaraṇapāṭavāni tāvadupadeśamātreṇaiva niścīyanta iti

11.6.p20

tatra sarveṣāmavivāda eva| jñānaṃ tu yathārthamayathārthaṃ vā syāt| icchāpi pratipipādayiṣā vipralipsā vā syāditi sandeho'vaśiṣyate| tatrāpyabhyāsadaśāpanne'yamartho'syeti sāmānyato niścaye bhavatyeva tajjñānasya yathārthatvaniścayaḥ, yathābhyāsadaśāpannamidamaraṇyamamīṣāṃ mlecchānāmataḥ asminnete mārgāmārgavibhāgajñā iti pānthānāmevaṃ niścayaḥ| vipralipsā ca hetudarśanena vyāptā hetau sati syāt| sa ca dvirūpaḥ, svopakāraḥ paropakāro vā? tatra tāvat pāntheṣu vimārgeṇa pratiṣṭhamāneṣu mlecchādīnāṃ na kaścit svopakāraḥ, svasya gṛhītatvāt śarīramātrasya ca karaṇīyāntarābhāvāt, bhāve vā aparityāgāt| nāpi dvitīyaḥ, na hyanunmattā anapakāriṇamapakurvate| nāpi parāpakāramātraṃ puruṣārthaḥ tathā sati sarvaḥ sarvamapakuryādityevaṃ vipralipsāpi nivāryate| anabhyāsadaśāpannaviṣaye tu pravṛttisāmarthyāt pramāṇāntarasaṃvādād vā mohavipralipsayornivṛttiriti||

11.6.p21

mlecchā apyāptā bhavanti yataḥ pratītigocarāḥ, tataḥ kaḥ sandeho mahādhiyām āryāṇāṃ ca tattvāvadhāraṇa iti apiśabdārthaḥ| etena yad yena rūpeṇa na niścitam, na tat tena vyavahriyate, yathā rathyāpuruṣaḥ sarvajñatvena, na pratīyate cābhimataḥ puruṣa āptatveneti vyāpakānupalabdherasiddhatvamuktam| pareṣām avyāpakamāptalakṣaṇam, yathāśrutasyāryamlecchayoḥ abhāvāt| viśeṣaṇāntaraprakṣepe tvasmallakṣaṇābhyupagama ityarthaḥ| viparyastasyāyaṃ praśnaḥ, viparyāsaśca pramāṇābhāsamūlaḥ| atastamāha---astīti| bhāgāsiddhatāmāśaḍkyāha---atra yāvatīti| nanu paraprayogamadūṣayitvā svātantryeṇa prayogāntaropādānaṃ prakaraṇasamājātiḥ, satpratipakṣatayā cet svargādīnāṃ pratyakṣatvaṃ kutaḥ setsyatītyata āha---yogaje tviti||

11.6.p22

hetvabhāve phalābhāvāt pramāṇe'sati na pramā,

11.6.p23

cakṣurādyukta viṣayaṃ paratantraṃ bahirmanaḥ||

11.6.p24

iti| tasmādāpātatastāvat satpratipakṣā evaite hetava ityata āha---asmākaṃ tu sabhya*ca iti||

11.6.p25

ayamāśayaḥ, dṛśyate hi tāvad bahirandriyoparame'pyasannihitadeśakālārthasākṣātkāraḥ svapne| na ca vācyaṃ smṛtirevāsau paṭīyasīti| na hi smaraṇānubhavavibhāge api sākṣī praṣṭavyaḥ| kiṃ tarhi? idaṃ smarāmīdamanubhavāmīti pratītyā svasākṣiko'yam arthaḥ| na cāropitaṃ tatrānubhavatvam--abādhānāt, smṛtitvānullekhanāt anupalabdhasya svaśiraścchedāderavabhāsanācca| smṛtiviparyāso'sāviti cet? yadi smṛtiviṣaye viparyāsa ityarthaḥ, tadānumanyāmahe| atha smṛtāvevāyamanubhavatvaviparyāsa ityarthaḥ, tadā prāgeva nirastaḥ| na ca saṃbhavatyapi, na hyanyenākāreṇa vyavasāyaviṣayībhūto'yamartho'nyena jñānāvacchedakatayānuvyavasīyate| tathā ca sa ghaṭa ityutpannāyāṃ smṛtau bhrāmyatastaṃ ghaṭamanubhavāmīti syāt, na tvimaṃ ghaṭam, na hyayaṃ ghaṭa iti smṛterākāraḥ| tasmādanubhava evāsau svīkartavyaḥ||

11.6.p26

asti ca svapnānubhavasyāpi kasyacit satyatvam, saṃvādāt| tacca kākatālīyamapi na nirhetukam, sarvasvapnajñānānāmapi tathātvaprasaḍgāt| hetuścātra dharma eva| sa ca karmajavad yogajo'pi yogavidheravaseyaḥ, karmayogavidhyostulyogakṣematvāt| tasmād yogināmanubhavo dharmajatvāt pramā, sākṣātkāripramātvāt pratyakṣaphalam| dharmājanakabhāvanāprabhavastu na prameti vibhāga iti| tatsāmagrīrahitatvādityasiddho heturiti sūktam||

11.6.p27

asmākaṃ tu sabhya*ca iti bahavaśceti anvācaye cakāraḥ| yadyapi cāsmākaṃ paramasarvajñasiddhāvavāntarasarvajñe na sidhyatyapi na kācit prakṛtahāniḥ, tathāpi tatsadbhāve api pramāṇasadbhāvāt so'pi nopekṣāmarhatīti||

11.6.p28

iha dignāgena bhāvasādhanatvakarmasādhanatvābhyāmupadeśapadaṃ vikalpya dūṣitam karaṇasādhanatvapakṣastvasmadamito'pi kuta upekṣita ityata āha---anyasmādanyasyeti| arthena hi sākṣāt pratibandhaḥ pratyakṣasyaiva, paramparāpratibandho'numānasya| tadasya śābdasya vijñānasya sākṣādarthapratibandhe pratyakṣatvaprasaṅgaḥ, paramparāpratibandhe tvanumānatvāpattiḥ| apratibandhe tvaprāmāṇyameva ityasaṃbhava eva karaṇavyutpattipakṣasyeti manyata ityarthaḥ| atra bhāvavyutpattipakṣe āptatvaniścayaḥ śabdaphalam, taddvārā vākyārthaniścayo vā| nanvāptatvena niścitānāṃ kimaparamavisaṃvāditvamavaśiṣyate, yanniśceyamityata āha---upadeṣṭadṛṣṭṭṭaṇāmityartha iti ||

11.6.p29

arthasya sākṣātkāraḥ pratyakṣatvamiti varṇayojanā| tenāyamarthaḥ| āptopadeśaḥ tasminnevāpte niścayaṃ kurvan śabdaḥ pramāṇam, atha vā āpte niścayaṃ kṛtvā tatsahāyo vākyārthaniścayaṃ janayannityubhayaṃ dūṣayatītyāha--imamiti| anumānātkarūṇābhyāsahetudarśanaśūnyatvādeḥ karmasādhanatvapakṣamutthāpayati--dvitīyamiti| atrāpyupadarśitārthaprāptiniścayaḥ, taddvārā arthatathātvaniścayo vā śabdasya phalam| tatra prathamaṃ darśayati---yasmāditi| dvitīyaṃ darśiyati---evaṃ ceti| upadiśyamāno'rthaḥ prāptaḥ, prāptatvena niścito yasmāditi vā| tathātvena niścita iti vā sūtrayojanā, ubhayamapi

11.6.p30

dūṣayatītyāha---dūṣayatīti||

11.6.p31

nanvarthaprāptyā arthatathātvaṃ niścīyamānaṃ liṅgabhūtayaiva niścīyate| tat kathamāha pratyekṣeṇetyata āha---āptyā hīti| āptiniścaye'pi śabdasya vyāpāro nāstīti darśayitumarthatathātvaniścayo'pi pratyakṣeṇetyuktam, mūlabhūtatvāt tasyetyarthaḥ||

11.6.p32

nanu śabdopalabdhasyārthasya kvacidanumānemāpi pratipattirastītyata uktam--prāyeṇeti| atra cobhayorapi pakṣayorāptoktatvapravṛttisāmarthyahetupradhānayoḥ śabdasya prāmāṇyaniścayaḥ phalamiti śaḍkitumucitamapi na śaḍkitam, prāmāṇyaniścayāvinābhūtatvāt arthaniścayatattathātvaniścayayoḥ, tasya tayorevāntarbhūtatvāditi manyamāneneti| tamimamiti| nāptatvasahāyo nāptatvaniścayasahāya ityarthaḥ| prāptyā| prāptiniścayenetyarthaḥ||

11.6.p33

nanvanabhyupagatebhyaḥ pakṣebhyo na ki*cadabhyupagatasya viśeṣaṃ paśyāma ityata āha---etaduktaṃ bhavatīti| nāptatvahetukaṃ nāptatvaniścayahetukam| avisaṃvāditvam avisaṃvāditvaniścayaḥ| anena sūtreṇāgamārthatayā āgamaphalatayā pratipādyate| nāpyarthatathātvamarthatathātvaniścaya iti neyam| upalakṣaṇatayā ca vidhādvayamudāhṛtam| yathā tu pūrvapakṣe vyākhyātam, tathātrāpi draṣṭavyam| kiṃ tarhi phalamasyetyata āha--kiṃ tviti| anenollekhenānuvyavasāyena ya pratipattirviṣayīkriyate setyarthaḥ||

11.6.p34

yadyevaṃ tarhi kkāptoktatvaniścaya upayujyata ityata āha---āptatvaṃ ceti| āptoktatvaṃ cetyarthaḥ| nanu prāmāṇyamarthāvyabhicāraḥ| sa khalu kathamarthamapratyāyya pratyāyayituṃ śakyet? tataśca punarāptoktatvenārthaniścaya āyāta ityata āha---na ca yata iti| prameyamiti svātantryeṇeti śeṣaḥ| avacchedakatayā tu tasyāpi sphuraṇamiṣyata eva,

11.6.p35

manasaiva| ghaṭasyetyarthaḥ||

11.6.p36

tadayaṃ saṃkṣepaḥ| bhūtārthopadeśakatvaṃ hi prāmāṇyam| tadeva prameyamanupadarśayataḥ śabdasya na syāt| tathānāptoktatvenāpi hetunā kiṃ niścīyeta? tathā ca kasyāvacchedakatayā artho'pi parisphuret? tasmād yathā sattāmātrāvasthitairaduṣṭairindriyaiḥ pratyakṣaṃ janyate, jātāduṣṭatvaistu pramāṇatayā niścīyate, tathā sattāmātrāvasthitenāptena pramāṇaṃ śabdo janyate| jñātāptatvena tūpadeṣṭrā tathātvena niścīyata iti pratyakṣavat svaviṣaye vyavastheti jñānamātramanumāpayet| avyutpannamiva vyutpannamapīti śeṣaḥ||

11.6.p37

ayamāśayaḥ| asti tāvad vākyādarthaviśeṣāvasāya ityavivādam| na cāyaṃ laiḍgikaḥ, vacanamātrasyānaikāntikatvāt, āptoktatvasya prāgevāsiddheḥ| na ca vacanasya liṅgatvapakṣe sādhyamapyasti| tathā hi, na tāvat tādātmyatatprāptī saṃbhavataḥ| nāpi tadutpattiḥ, āptavacasāmapyatītānāgatagocarāṇāṃ paramparayāpyarthādanutpatteḥ| tasmādarthajñāpakatvameva śabdānāmarthavattvam| na ca tadevānumeyam, tasya svātantryeṇa bhavadbhiranabhyupagamāt| abhyupagame vā vivādavicchedāt| na ca liṅgasya svātmano

11.6.p38

laiḍgikajñānajanakatvamevānumeyam, tasya liḍgāntaraviṣayatvāt| tasmād vacanamātraliṅgapakṣe yad vacanaṃ tad buddhipūrvakamityudāharaṇīyam| buddhistu kii*cadullikhantī jāyata iti svabhāvādevollekhyamātrapratilambhaḥ, na tu tatrāpi bhūtābhūtavibhāgo, na tu tarāṃ prakāravibhāgaḥ| tasmāt jñānamātramanumāpayediti sūktam||

11.6.p39

kimato yadyevamityata āha---tathā ceti| vyavahārānubhavābhyāṃ vyavasthāpitāpi nānurodhitā syāt| vyutpattiprayāsavaiyarthyaprasaṅgaścetyarthaḥ| nanu jñānaviśeṣādevārthaviśeṣaḥ setsyatītyata āha---na ceti| jñānenārthaḥ sādhayitavyaḥ| tasya ca na kaścid viśeṣo'rthāhitākārādilakṣaṇaḥ samasti| sākāratve'pyatītānāgatādigocarasya tasyārthādanutpatteḥ| tasmādullekhyatayārtha eva viśeṣo vaktavyaḥ| sa cet jñānasiddhāvantarbhūtaḥ kimaparaṃ tena sādhanīyam? na cedantarbhūtaḥ punarapyaviśiṣṭameva jñānamityarthaḥ||

11.6.p40

syādetat| tajjñānasiddhyarnbhata evārtho'vacchedakatayā sidhyatu| yadyapi vacanamātramarthaviśeṣollekhi jñānapūrvakatāṃ vyabhicarati, tathāpi yaḥ padakadambakaviśeṣo yatpadārthajātaṃ smārayati, sa tatsaṃsargajñānapūrvaka ityasti niyamaḥ| evaṃ ca samayagrahasyāpyupayoga iti cet---na, gauraśvaḥ puruṣa ityādipadakambakena vyabhicārāt| viśeṣaṇaviśeṣyabhāvenāvasthitau na vyabhicaratīti cet? so'yaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo na tāvat svarūpataḥ, padānāṃ parasparaṃ svātantryāt| nāpyarthataḥ, tasyānavagamāt| avagame vā kastato'paraḥ padārthānāṃ saṃsargo, yo jñānāvacchedakatayā anumātumiṣṭaḥ? ākāṃkṣādimattve satīti viśeṣaṇānna vyabhicāra iti cet? atha keyamākāṃkṣā? na tāvadavinābhāvaḥ svarūpato'rthataśca, tasyā abhāve'pi

11.6.p41

vākyārthapratipatteḥ| bhāve'pyapratīteḥ, vākyārthapratipādanena vināparyavasānamākāṃkṣeti cet? evaṃ tarhi vākyārthaviśeṣapratipādakaṃ yat padakadambakam, tat tatsmāritārthasaṃsargajñānapūrvakamiti prayogārthaḥ| tathā ca prāgeva sādhyaviśeṣasiddhaye hetuviśeṣasiddhimicchatā vākyādeva vākyārthaviśeṣapratyaya eṣitavya ityupasaṃharannāha---tasmāditi||

11.6.p42

syādetat| tathāpyasaṃbaddhasya prakāśakatve'tiprasaṅga ityata āha---na ceti nanu na hi saṃbandha ityeva gamako'tiprasaḍgāt api tvavinābhāva eva| sa ca śabdasyārthena nāstītyata āha---na cāvineti| yat tvatroktam, cakṣurapi rūpakāryatvādeva rūpaṃ prakāśayatīti, tadayuktam| yadi hi tatkṛtatvādeva tad gamayet, rūpamiva rasādīnapi gamayet| avanābhāvajñānaṃ vā apekṣeta| na hyavinābhāvasyaiṣa mahimā yadayaṃ sattāmātreṇaiva gamayati| tathātve vā dhūmādapi cakṣuṣa iva sattāmātrāvasthitādevāgniḥ pratīyeta| api ca jñānasamasamayo vārthaḥ prakāśate, anantarasamayo vā| tasmācca na cakṣuṣo janma, svakāraṇādevāyamasya svabhāvabhedalābho yadanātmānamapyakāraṇamapi kāraṇatvāviśeṣe'pi vā rūpamevājñātameva satprakāśayatīti rūpolabdhilakṣaṇakāryadarśanabalenaiva tadvyavasthāpyate| tasyāśakyāpahnavatvāditi cet? tarhi yasya yatra pratibandho nāsti, na tasya tatra prāmāṇyam, yathā dahane'pratibaddhasya rāsabhasyeti vyāpakānupalabdhistvayaivānaikāntikī kṛtā| kimasmābhiratra vaktavyam? kiṃnibandhanastarhi pramāṇavyavahāraḥ śabde, yannibandhanaścakṣurādiṣu| tatraiva kiṃ nibandhana iti cet? idaṃ mahāpāṇḍityaṃ yat siddhamātṛkāyāmapyadyāpi sandehaḥ| bhūtārthānubhavajanananibandhano hi pramāṇavyavahāraḥ sarvatreti bālo'pyāha| tabdalenaiva śabdasyāpi tadanuguṇaḥ sa

11.6.p43

svabhāvabhedaḥ svakāraṇādāyāto vyavasthāpyate| yataḥ tattatsaḍketopadhānasūtramarthaṃ pratipādayatīti, tathāpi samayasya puruṣāyattatvāt kimayaṃ sāṃvyavahārikasaḍketāneva śabdān prayuḍkte? kiṃ vā svayamidānīmarthabhedeṣu saḍketyeti sandeho na nivartata iti cet---na, ubhayathāpyasaṃbhavāt| yadyasau pratipādakaḥ kathaṃ svahṛdayaguhānikṣiptasamayāneva śabdānuccārayet? jānātyeva hyayaṃ nāviditasamayā ete pratipādakā iti||

Linked texts (3)