Commentary on the Nyāyasūtra 11.8
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.8
- Language
- Sanskrit
11.8
na dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt ||1|1|8||
||pariśuddhiḥ||
svacchāḥ svabhāvaśucayo'tiśayena gurvyo
durbandhadurdharadurāgrahadurvibhāvyāḥ|
ṭīkāgiro viśadapāradavipruṣo vā
yeṣāṃ vaśe nanu vaśe jagadeva teṣām ||
11.8.p1
|| pramāṇanibandhaḥ samāptaḥ||
11.8.p2
|| iti pramāṇalakṣaṇaprakaraṇam ||
11.8.p3
|| prameyaprakaraṇam||
11.8.p4
||pariśuddhiḥ||
11.8.p5
nanu yadi prameyameva mumukṣuṇā pratipitsitam, tadullaḍghya kimiti prathamataḥ pramāṇamamihitamityata āha---tacceti| tarhi uktāni pramāṇānīdānīṃ parīkṣayantāṃ kiṃ prameyalakṣaṇenetyata āha---lakṣaṇaṃ ceti| tarhi prameyalakṣaṇamevāmidhīyatām| kiṃ pratyakṣādilakṣaṇenetyata āha---na ceti| nanu pramāṇaṃ tāvat prathamata eva vaktavyam|
11.8.p6
taditarasya tadadhīnatvāditi prāgeva saṃgamitametat| idānīṃ tu pa*cadaśasu prathamaṃ kimabhidhīyatāmiti jijñāsā| abhidhīyamānasaṃgatiparyālocane ca saṃśayādīnāmanupayogādanabhidhānameva prasaktam, kutaḥ pūrvāparabhāvaspardhetyata āha---aparīkṣitaṃ ceti| etena saṃśayādīnāmupayogaṃ darśayatā vaktavyatā darśitā| etasmād viśeṣāt pramāṇaprakaraṇāt
11.8.p7
apakarṣaḥ saṃśayādiprakaraṇebhyaśca utkarṣaḥ prameyaprakaraṇasyeti samudāyārthaḥ| ārabhyatāṃ tahi prameyalakṣaṇam, kimantargaḍunā vibhāgenetyata āha---tadiheti| prameyanāntarīkatvaṃ prameyālambnaphalatvam| kiṃ tadarthajātamiti bhāṣyakārīyaḥ praśnaḥ śliṣṭaḥ, ki lakṣaṇaṃ katividhaṃ ceti| asminnarthe vibhāgavat sāmānyalakṣaṇamantareṇāpi viśeṣalakṣaṇānavatārāt| tatra dvitīye---sūtrapāṭhe nottaram| prathame tu śabdavyākhyāneneti bhāṣyagatiḥ| tadatra dvitīyapraśnārtho vibhāgoddeśasūtramavatārayitumityanena darśitaḥ| prathamastu viśiṣṭaṃ prameyamadyāpi na sidhyatīti tadarthaṃ praśna ityanena| tatra vārttikakāreṇa tuśabdasūcitaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ gṛhītvā vibhāganiṣṭhaḥ praśna ityanena| tatra vārttikakāreṇa tuśabdasūcitaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ gṛhītvā vibhāganiṣṭhaḥ praśnaḥ kṛta ityāha---sa ca viśeṣa iti||
11.8.p8
nanvayameva ca sūtrārtha iti vibhāga evāsya sūtrāsyārtha iti gamyate| tathā ca na vivakṣitaviśeṣalābhaḥ sūtrāt, evaṃ ca prameyamātravibhāgo'narthako'satyaścetyata āha---yeṣāmiti|
11.8.p9
prakṛtopayogiprameyaviśeṣalakṣaṇakroḍīkṛtānāmeva vibhāgo'sya sūtrasyārtha iti vārttikārtha ityarthaḥ| yeṣāmityādinā yathāsaṃkhyaṃ lakṣaṇadvayam| na*śca tattvapadena saṃbandhaḥ| sākṣāditi ca pūraṇīyam| apavargo mithyājñānanivṛttiḥ, tadāditvāt| saṃsāro rāgadveṣau, tadekadeśatvāditi| paramāṇūnāmityupalakṣaṇam, tenāśarīrānindriyā tadartharūpāṇāṃ dvyaṇukādīnāṃ tadguṇakarmaṇāmapīti||