Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.8

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.8

Language
Sanskrit

11.8

na dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt ||1|1|8||
||pariśuddhiḥ||
svacchāḥ svabhāvaśucayo'tiśayena gurvyo
durbandhadurdharadurāgrahadurvibhāvyāḥ|
ṭīkāgiro viśadapāradavipruṣo vā
yeṣāṃ vaśe nanu vaśe jagadeva teṣām ||

11.8.p1

|| pramāṇanibandhaḥ samāptaḥ||

11.8.p2

|| iti pramāṇalakṣaṇaprakaraṇam ||

11.8.p3

|| prameyaprakaraṇam||

11.8.p4

||pariśuddhiḥ||

11.8.p5

nanu yadi prameyameva mumukṣuṇā pratipitsitam, tadullaḍghya kimiti prathamataḥ pramāṇamamihitamityata āha---tacceti| tarhi uktāni pramāṇānīdānīṃ parīkṣayantāṃ kiṃ prameyalakṣaṇenetyata āha---lakṣaṇaṃ ceti| tarhi prameyalakṣaṇamevāmidhīyatām| kiṃ pratyakṣādilakṣaṇenetyata āha---na ceti| nanu pramāṇaṃ tāvat prathamata eva vaktavyam|

11.8.p6

taditarasya tadadhīnatvāditi prāgeva saṃgamitametat| idānīṃ tu pa*cadaśasu prathamaṃ kimabhidhīyatāmiti jijñāsā| abhidhīyamānasaṃgatiparyālocane ca saṃśayādīnāmanupayogādanabhidhānameva prasaktam, kutaḥ pūrvāparabhāvaspardhetyata āha---aparīkṣitaṃ ceti| etena saṃśayādīnāmupayogaṃ darśayatā vaktavyatā darśitā| etasmād viśeṣāt pramāṇaprakaraṇāt

11.8.p7

apakarṣaḥ saṃśayādiprakaraṇebhyaśca utkarṣaḥ prameyaprakaraṇasyeti samudāyārthaḥ| ārabhyatāṃ tahi prameyalakṣaṇam, kimantargaḍunā vibhāgenetyata āha---tadiheti| prameyanāntarīkatvaṃ prameyālambnaphalatvam| kiṃ tadarthajātamiti bhāṣyakārīyaḥ praśnaḥ śliṣṭaḥ, ki lakṣaṇaṃ katividhaṃ ceti| asminnarthe vibhāgavat sāmānyalakṣaṇamantareṇāpi viśeṣalakṣaṇānavatārāt| tatra dvitīye---sūtrapāṭhe nottaram| prathame tu śabdavyākhyāneneti bhāṣyagatiḥ| tadatra dvitīyapraśnārtho vibhāgoddeśasūtramavatārayitumityanena darśitaḥ| prathamastu viśiṣṭaṃ prameyamadyāpi na sidhyatīti tadarthaṃ praśna ityanena| tatra vārttikakāreṇa tuśabdasūcitaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ gṛhītvā vibhāganiṣṭhaḥ praśna ityanena| tatra vārttikakāreṇa tuśabdasūcitaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ gṛhītvā vibhāganiṣṭhaḥ praśnaḥ kṛta ityāha---sa ca viśeṣa iti||

11.8.p8

nanvayameva ca sūtrārtha iti vibhāga evāsya sūtrāsyārtha iti gamyate| tathā ca na vivakṣitaviśeṣalābhaḥ sūtrāt, evaṃ ca prameyamātravibhāgo'narthako'satyaścetyata āha---yeṣāmiti|

11.8.p9

prakṛtopayogiprameyaviśeṣalakṣaṇakroḍīkṛtānāmeva vibhāgo'sya sūtrasyārtha iti vārttikārtha ityarthaḥ| yeṣāmityādinā yathāsaṃkhyaṃ lakṣaṇadvayam| na*śca tattvapadena saṃbandhaḥ| sākṣāditi ca pūraṇīyam| apavargo mithyājñānanivṛttiḥ, tadāditvāt| saṃsāro rāgadveṣau, tadekadeśatvāditi| paramāṇūnāmityupalakṣaṇam, tenāśarīrānindriyā tadartharūpāṇāṃ dvyaṇukādīnāṃ tadguṇakarmaṇāmapīti||