Commentary on the Nyāyasūtra 12: dvitīyāhnikama
Nyāyabhāṣya (complete text) 12
- Language
- Sanskrit
Contents
- 12.1-2 — 3 parts
- 12.3 — 2 parts
- 12.3-2 — 8 parts
- 12.6 — 5 parts
- 12.7 — 2 parts
- 12.7-3 — 12 parts
- 12.9 — 2 parts
- 12.9-2 — 4 parts
- 12.15 — 2 parts
- 12.17-2 — 4 parts
- 12.19-2 — 2 parts
- 12.19-3 — 2 parts
- 12.20 — 3 parts
dvitīyāhnikama
12.p1
|| prathamādhyāye dvitīyāhnikam ||
12.p2
|| kathālakṣaṇaprakaraṇam ||
12.p3
||pariśuddhiḥ||
12.p4
evaṃ prathamāhnike sāṅgopāṅgo nyāyastāvallakṣitaḥ| sa ca parārtho'pi pṛcchopakramapratiyoginyekavaktṛke vicāre vivicya pravarttanīyaḥ| tatra ca siddhiparatvam| nyāyasya dūṣaṇopakramapratiyoginī tu nānāpravaktṛke kathānāmni kriyāvyatihāre pravartyaṃ vivecanīyaḥ| tatra copālambhaparatvaṃ tasya| evaṃ ca pravartanīyavivecanīyasiddhiparasāṅganyāyalakṣaṇaṃ prathamāhnikārthaḥ| dvitīyāhnikārthastu pravartanavivecana upālambhaparapadārthalakṣaṇamiti yukta idānīṃ tasyārambhaḥ| tatrāpi pravartyavivecanīyadvāreṇa pravṛttiprakāratvācca kathāyāḥ prathamaṃ kathāprakaraṇamārabhyate| yadyapi ca kathā sākṣāt noddiṣṭā, tathāpyasaṃgatibhitā bhāṣyakāraḥ tadupasaṃgraheṇaiva vādādīn vibhajate| anyathā hi vādādilakṣaṇasya pūrvāparaprakaraṇāpraveśāt āhnikāpraveśe śāstrabahirbhāvaprasaṅgaḥ| atha sūtrakṛtaiva kathā kathaṃ sākṣāt noddiṣṭa, vivakṣitaphale ekānekatvānurodhena sāmānyaviśeṣayoryathāyathamuddeśāt? tad yathā caturṣu pramaiva vivakṣitaṃ phalamiti pramāṇatvena, saiva dvādaśaviṣayiṇī vivakṣiteti prameyatvena, hānameva vivakṣitamiti sukhaṃ duḥkhatvena| iha tu tattvanirṇayaḥ, jalpe svaśaktiparāśaktikhyāpanam, vitaṇḍāyāṃ parāśaktimātraprakhyāpanaṃ ca phalāni vivakṣitāni| tāni ca na kathāmātrasādhyānīti viśeṣata evoddeśaḥ| tatra yaugikaṃ kathāśabdamupādāyānavasaradusthatayā bhāṣyam ākṣipya vārttikena samādhatte---tadayuktamityādinā| nāyaṃ kathāśabdo yogamātrānurodhī, api tu satyeva tasmin rūḍhiniyata iti| anavasaradoṣaṃ pariharannāha---api tviti| nanu pūrvapakṣottarapakṣabalābalanirūpaṇaṃ vicāraḥ, sa ca na kathāyā āśrayaḥ kiṃ tu viṣaya ityata āha---vicāraviṣayeti| prauḍhagauḍanaiyāyikamate catasraḥ kathāḥ|
12.p5
sa pratipakṣasthāpanāhīno vitaṇḍā|
12.p6
ityatra jalpavad vādasyāpi parāmarśāt| puruṣābhiprāyānurodhena caturthodāharaṇasyāpyupapatteriti sānātaniḥ| eka evāyaṃ kathāmārga iti bāhyāḥ| te dve api tisra eveti niyamayatā nirākṛte| tattvabubhutsukathā ca vitaṇḍā ceti vyāhatam| na hi prathamasādhananivṛttāveva tattvanirṇayaḥ, niḥsādhanasya tasyānupapatteḥ| nāpi pratipakṣasādhanamanivartya prathamasya sādhanatvāvasthitiḥ, śaṅkitapratipakṣatvāt| yadi tu pratipakṣasādhanamanirūpyaiva vijigīṣuvitaṇḍāvat tāvataiva vādinau kṛtinau, na tarhi tattvabubhūtsū| evaṃ ca yadi vijigīṣuḥ, kathamapratibhādyanudbhāvanam| na ca vijayatattvanirṇayābhyāṃ phalāntaramavaśiṣyate kathāyāḥ, yadarthaṃ vādavitaṇḍā| anutpannasya hi tattvanirṇayasyotpādanam, utpannasya pālanam, pālitasya ca viniyogaḥ| sa ca svayamabhyāsaḥ, kāruṇikatayā paravyutpādanam| etacca sarvaṃ kathātrayaparyavasitam, nāpyekakathānirvāhyamiti||
12.p7
nanvetāvatāpi na sāmānyalakṣaṇaṃ vibhāvitamityata āha---tathā ceti| nānāpravaktṛkā mithaḥ karmatayā yuddhavadāliṅganavacca| etena vākyasaṃdṛbdhirmahāvākyamuktaṃ syāt, mithaḥ karmatayā sākāṅkṣatvāt, vijayādyanekaprayojanavattvācceti| vaktrośca praśabdena prakarṣo darśitaḥ| sa ca kathārūpamahāvākyanirvāhakatvam| tathā ca svasthaḥ sarvaṃjanapratyayānapalāpī matamātrāvalambī avahito'kalahakāraśceti kathādhikāriṇo darśitāḥ| viparyayeṇa heyā iti| vasatīti niruktibhaṅgabhayādāha---arthābhidhāneti vādeti| anadhikāriṇo hātumiti bhāvaḥ| te'pi prakṛtoktiko'vipralambhako yathākālasphūrtikaḥ anākṣepako yuktisiddhasaṃpratyayī ceti pa*ca vāde upādeyāḥ viparyayeṇa heyāḥ| evaṃ bhūtāśca viṣyādaya eva
12.p8
prāyeṇeti ta evoktāḥ| evaṃ ca sati heyān vihāya yo yathābhūtaḥ sa tathābhūtena vaktumarhati| tathā sati kathā mahāvākyasiddhau phalasiddheḥ| na hi yuyutsuriraṃsū pratipadya ciraṃ asiddhaṃ saṃbhūya samīhitaṃ sādhayataḥ| yathoddeśamiti| tattvapratipattihetutvād vādasyādāvuddeśaḥ||
12.p9
vārttikamupaveśayituṃ pīṭhamāracayati---tadanavasāyāditi| evamiti| atideśārthamāha---na vicāramiti| śrutivyavacchedyatayā vitaṇḍāṃ tāvad vyavacchinattiyadyapīti| tātparyavyavacchedyatayā idānīṃ jalpaṃ vyavacchinatti---yadyapi ceti| pramāṇamūlaiḥ pramāṇamūlābhimatairniyameneti śeṣaḥ| nābhiprāyaniyamaḥ śrūyata ityata āha---yathā caitaditi| sādhane ca tarkasya pramāṇāpekṣā, upālambhe tu kevalo'pi samarthaḥ, pratitarkapratihatasyāsādhanatvāt| āgāminaṃ bhāvasādhanatvasvīkāramiva dṛṣṭvā prāha---ubhayatheti| tadgatākṣepastu uddeśa eva pramāṇatarkaśabdasya sādhanopālambhaśabdavat svavācakalakṣaṇayā vā, śabdāvāntaravyāpāratayā vā śabdapratipāditatayā vā samarthitaprāyaḥ| tataḥ siddhavadāha---yada tviti| aparādhapratipādanaṃ hyupālambhaḥ| na ca acetano'parādhyati, nāpi pratipādyate, kiṃ puruṣaḥ| tadidamuktam---puruṣadharmopālambheti| karmakaraṇayorhi pradhānavyāpāraḥ, phalamekameva| taddvārā ca viṣayaḥ| prakṛte karmakaraṇayorapi karmaiva| iyāṃstu viśeṣaḥ, yat karmatvadaśāyāṃ śabdāderanityatvaṃ dharmo karmakaraṇayorapi karmaiva| iyāṃstu viśeṣaḥ, yat karmatvadaśāyāṃ śabdāderanityatvaṃ dharmo jijñāsitatayā, viṣayatvadaśāyāṃ tu vastutayetyāśayavān yathāśrutavārttikānurodhena vyācaṣṭe---dharmīti| anyathā tu viṣayaḥ śaktiviṣayaḥ śakyaṃ kāryamiti yāvadityevamapi sugamametat| atra hi jalpe nigrahasthānaviniyogādityādibhāṣye na hiṃsyāt sarvabhūtāni|
12.p10
itivad vāde sarvanigrahasthānapratiṣedhe
12.p11
agnīṣomīyaṃ paśumālabheta
12.p12
itivat siddhāntāviruddha ityādiviśeṣavidhirityarthaḥ| sphuṭaḥ pratīyate| vārtikakārastu rāgataḥ sarvapa*canakhabhakṣaṇaprāptivat upālambhagrahaṇāt sarvanigrahasthānaprāptau pa*ca pa*canakhā bhakṣyāḥ itivat parisaṃkhyānārthamuttarapadārambha iti vyākhyātavān| tadetadatikuśalatayā mithaḥ avirodhayannāha---jalpa iti| tathāpi niyamārthe ityasaṃgatam| pākṣikavyavacchedaphalo hi niyamaḥ| na cātrāpratibhādi pākṣikam, upālambhapadena nirāśaṅkameva pratipāditatvāt ityata āha---niyamaḥ parisaṃkhyeti| ayamarthaḥ, yadyapi vidhiratyantamaprāptau niyamaḥ pākṣike sati|
12.p13
tatra cānyatra ca prāptau parisaṃkhyeti kīrtyate||
12.p14
iti bhedo darśitaḥ, tathāpyalpīyānayamiti manyamānena parisaṃkhyāyāmapi niyamapadaṃ prayujyate, itaravyavacchedalakṣaṇasya phalasyāviśiṣṭatvāditi| iha vāde caturdhā nigrahasthānagatiḥ| kii*cadasaṃbhāvanīyameva yathā, hāniḥ sannyāso nirarthakamarthāntaramavijñātārthamapārthakamiti ṣaṭkam| kii*cat saṃbhavadapyanudbhāvyameva yathā, pratijñāntaraṃ hetvantaramajñānamapratibhā vikṣepo matānujñā paryanuyojyopekṣaṇamiti saptakam| kii*cat tūdbhāvyamātraṃ yathā, virodho'prāptakālaṃ nyūnamadhikaṃ punaruktamayathānubhāṣaṇamapasiddhānta iti saptakam| kii*cacca kathāvasānikaṃ yathā, hetvābhāso niranuyojyānuyogaśceti dvayamiti| tatra hānyādīnāmaśaktisaṃguhanaprakāratvāt, tattvabubhutsutayā ca vāde tadabhāvāt teṣāmasaṃbhavaḥ| saṃbhavatāmanudbhāvane hetumāha---na khalviti| kathāmaparyavasāyayatāmapyudbhāvane hetumāha---adhikaṃ tviti| tattvapratipatteḥ sākṣād vyāghāto viparītapratipattiryathā, hetvābhāsānudbhāvane niranuyojyānuyogānudbhāvane ca pāramparyavyāghāto vyāsaṅgādīnā tatsāmagrīpratirodhaḥ| tatrādhikānudbhāvane prathamo yadi na syāt, tathāpi dvitīyaḥ syādeva| tathā hi, virodhe yogyatāvirahaḥ| aprāptakāle ākāṃkṣāvirahaḥ| nyūne ākāṃkṣitāsamabhivyāhāraḥ| sa cānāsaktiviśeṣaḥ| adhike anākāṅkṣitasamabhivyāhāraḥ| punarukte'pyevam| so'pyākāṅkṣāvirahaviśeṣaḥ| ayathānubhāṣaṇe uktāpratisandhānam| apasiddhānte saṃmukhapramāṇabādhākrāntiriti ākāṅkṣāyogyatāsattimattayā pratisaṃhitaṃ pramāṇāntarāpratihataṃ ca vākyaṃ tattvapratipatteraṅgam, nānyathā| tasmādetadarthamidamudbhāvyamiti||
12.p15
tadetat sarvamabhiprāyaṃ niyamayataḥ sūtrakārasya saṃmataṃ sūtrādeva ca labhyate| vārttikakṛtā tu nyūnādicatuṣṭayamudāharaṇārthaṃ darśitam, na tu niyamaḥ kṛta iti vyājena darśayati---tathā ceti| nanu vyatisaṅgo vyatihāraḥ| sa ca sādhanopalambhavānityetāvataivokte gamyate| tataḥ pramāṇatarkagrahaṇamatiricyata ityata āha---pūrvasminniti| tathāpyasmin pakṣe kimasya prayojanamityata āha---sādhanopālambhaviśeṣaṇāya ceti| anuvidheyastheyasabhyapuruṣavatī janatā sabhetyucyate| tatrānuvidheyasya yathāśakti yathāniyamaṃ saṃmānāsaṃmānavya*jakaṃ karma|
12.p16
naitad vāde| tatra hi tattvabubhutsutayā svayamavātattvajñaḥ tattvajñāninamupāsīta| stheyānāṃ tu vādasthānakathāviśeṣavyavasthāpanaṃ pūrvottaravādasthāpanaṃ vivadamānayorguṇadoṣāvadhāraṇaṃ bhagnaprativādiprabodhanaṃ loke niṣpannakathāphalapratipādanaṃ ca karmāṇi| etadarthaṃ ca tatra prāśnikopayogo yad vādinau kāraṇagraheṇa evaṃ kartumaśaktau| na caivaṃ vāde| tatra tayoreva vītarāgatayā śaktatvādityāśayavānāha---na vāde prāśnikānāmiti| tat kiṃ parivarjanameva tatra teṣām? netyāha---daivāgatānāṃ tviti| savādenaprāmādikakathābhāsaśaṅkāmapanetuṃ
12.1
natūktakarmāṇi kārayitumiti bhāvaḥ ||
12.1-2
yathoktopapannaśchalajātinigrahasthānasādhanopālambho jalpaḥ ||
12.1-2.p1
|| pariśuddhiḥ ||
12.1-2.p2
ubhayasādhanavattvasādharmyād vādānantaraṃ jalpoddeśasiddhiḥ| tatsiddhau satyāṃ saṃgatim āha---uddeśeti| nanu jalpasyobhayasādhanavattvāsaṃbhavānna vitaṇḍāvyavacchedaḥ| tathā hi yadi pūrvasādhanaṃ dūṣitam, nigṛhītastarhi vādī, jitaṃ dvitīyena| nivṛttā kathā| na dūṣitaṃ cet---uttarābhāsavacanena cāvacanena ca nigṛhītastarhi dvitīyo, jitaṃ prathamena, nivṛttā katheti nāsti dvitīyasādhanāvasara iti| naitadevam| yathā hi vāde svasādhanasthitau parasādhananivṛttau ca tattvanirṇayo na viparyaye, tathā jalpe'pi svasādhanasthitau parasādhananivṛttau ca vijayo viparyaye bhaṅgaḥ| ubhayasthitinivṛttyoḥ pariṣadeva vijayate| tadayaṃ jalprapavṛttikramaḥ vādini sādhanamātraṃ prayujya saṃkṣepato vistarato vā ābhāsān uddhṛtya virate sati ucyamānagrāhyanigrahāprāptau ābhāsabahiruktagrāhyanigrahālābhe tadvacanārthamavagamyānūdya dūṣayitvā prativādīsvapakṣe sthāpanāṃ prayu*jīta| aprayu*jānastu dūṣitaparapakṣo'pi
12.1-2.p3
navijayī| ślādhyastu syādātmānamarakṣan paraghātīva vīraḥ| tasminnapyevaṃ virate sati anuktocyamānagrāhyanigrahālābhe tadvavacanamavagamyānūdya dūṣaṇāṅgaṃ prati dūṣyābhāsabahiruktagrāhyanigrahālābheda prathamavādī sthāpanāṃśaṃ dūṣayet| adūṣayaṃsatu rakṣitasvapakṣo'pi na vijayī| ślādhyastu syāt vi*cataparaprahāra iva tamapraharamāṇaḥ| anuktocyamānagrāhyābhāsabahiruktagrāhyanigrahalābhe tu tāvataiva kathāviratirna sādhanavicārāvakārśaḥ| śarasandhānasamaya eva yo mūrcchitaḥ tadvāṇavāraṇatatpraharaṇānuṣṭhānavad viphalatvāt| tatrānuktagrāhyamapratibhādi| ucyamānagrāhyamaprāptakālādi| ābhāsabahiruktagrāhyaṃ pratijñāvirodhādi| eṣvasatsu ābhāsacintā| tataḥ punaḥ pratidūṣaṇoktau ābhāsabahiḥpratijñāhānyādi| etacca pa*came prapa*canīyamiti||
12.2
yadyapi nigrahasthānapadenāviśeṣāt sarvaprāptau siddhāntāviruddhaḥ pa*cāvayavopapanna iti padadvayātideśo mandaḥ, tathāpi gorbalīvardanyāyenāpi yathāśrutabhāṣyopapattau kṛtaṃ tadbhāṅgeneti manyamāno bhāṣyaṃ vārttikena sama*jasayannāha---uktamātramityādi| yadyapyaparādhasaṃgūhanārthaṃ pratijñāhānipratijñāntarapratijñāsaṃnyāsahetvantarārthāntaranirarthakāvijñātārthavikṣepāpasiddhāntānāmupādānaṃ saṃbhavati, tathāpi na sarvanigrahopādānasaṃbhavaḥ| api ca pramādaskhalite'pi chalādibhireva pratyavasthātumucitam, nigrahasthānāpekṣayā teṣāmanudbhaṭāparādhatvāt| tasmādudbhāvyatayaivāmīṣāṃ sarveṣāmavatāraḥ| tathā ca nāyuktatvamityabhiprāyavānāha---tat kimiti| sādhusādhanopādāne ca vādinā kṛta ityupalakṣaṇam| pareṇa sādhusādhanopādāne ca kṛta ityapi draṣṭavyam| nanu bhāṣyaṃ dūṣayitvā kimadhikamamihitam? tenāpi tattvarakṣaṇārthatvapratipādanādityata āha---tadanena prakāreṇeti| prakāre bhāṣyam asaṃgatam, na tu prayojane| tatastadapyevameva neyamiti| chalādivyutpādanaṃ prayojyatayeti śeṣaḥ ||
12.3
sa pratipakṣasthāpanāhīno vitaṇḍā ||
12.3.p1
|| pariśuddhiḥ ||
12.3.p2
nanu vitaṇḍāyāḥ pratipakṣasthāpanāhīnatvamasaṃgatam, ekasādhanatāyāṃ puruṣaśakterapyanirūpaṇāt| tathātve vā kṛtaṃ jalpena prayāsabahulena, antataḥ satpratipakṣatayāpi dvitīyasādhanapraveśāt| naitadevam, puruṣaśaktinirūpaṇāviśeṣe'pi jalpe pratyavekṣāparāghātobhayagocaraśaktinirūpaṇāt, kṛtavidyakṣatriyadvayayuddhavat| vitaṇḍāyāṃ tu daśarathadaśānanatanayatamasivamīyuddhavat, kākolūkayuddhavad vā| ekasya svapratyavekṣāśaktiraparasya parāghātanaipuṇaṃ nirūpyate| kathamayaṃ viśeṣa iti cet? vādinorabhiprāyavaśādanuvidheyastheyānurodhāt veti na kii*cadetat dvitīyasādhanapraveśasatu dūṣaṇatayā na pratiṣidhyate| api tu sthāpanātvena| na cāyaṃ niyamaḥ, asiddhatvādudbhāvanenāpi kathāparyavasānāditi, samākhyānirvacanasāmarthyāt eva gamyata iti| na caivamastviti
12.3-2
vācyam, jalpe'pi parapakṣāghātasya gatatvenātivyāpakatvāt| mātragrahaṇāt tu tannivṛttiriti cet---na, tena sādhanānivṛtteḥ| tatra sādhanopālambhasamudāye dūṣaṇamātraṃ vitaṇḍetyevamapyupapatteriti ||
12.3-2.p1
|| iti kathālakṣaṇaprakaraṇam ||
12.3-2.p2
|| hetvābhāsalakṣaṇaprakaraṇam ||
12.3-2.p3
|| pariśuddhi||
12.3-2.p4
evaṃ kathāprakaraṇaṃ samarthimatam| tasyāśca śarīraṃ sādhanaṃ dūṣaṇaṃ ca| tatra sādhanavādinā prathamatastadābhāsaparihāre dūṣaṇavādināpi saduttaraparigrahe yatnavatā bhavitavyam| saduttarālābhe hi asaduttarāvatāra iti śikṣārthaṃ hetvābhāsāḥ prathamaṃ chalādibhya uddiṣṭā iti saiva saṃgatirihāpītyāha---uddeśeti|
12.3-2.p5
atra triṣoḍaśyāṃ vyāpakāvyāpakabhedena yā dviṣoḍaśī sā asiddhaviśeṣaṇāsiddhaviśeṣyā samarthaviśeṣaṇā samarthaviśeṣyasandigdhaviśeṣaṇasandigdhaviśeṣyabhedena vivakṣitā dvānavataṃ śataṃ bhavatīti|
12.3-2.p6
saivāsiddhisandehayorvādiprativādisaṃbandhādaṣṭāviṃśataṃ śataṃ bhavet| saivānyatarāsiddhyā vyadhikaraṇasamarthasandigdhaviśeṣaṇaviśeṣyabhedāt dvāvanataṃ śatamaparaṃ syāt|
12.3-2.p7
saivomayānyatarāśrayāsiddhaviśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhādaparamaṣṭāviṃśataṃ śataṃ bhavet| saivāśrayāsiddhaviśeṣaṇāvyadhikaraṇāsamarthasandigdhaviśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhādaparaṃ dvānavataṃ śatam| saiva sandigdhavyadhikaraṇāsamarthasandigdhaviśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhādaparaṃ dvānavataṃ śatam| iyamevāśrayāsiddhiprakṣepeṇāparaṃ dvānavataṃ śatam| saiva sandigdhatāṃ parityajyānyathāsiddhimupādāyāparaṃ dvānavataṃ śatam| iyamevāśrayāsiddhiprakṣepeṇāparaṃ
12.3-2.p8
dvānavataṃ śaṃtam| saivānyathāsiddhiṃ vihāya viruddhatāmupādāyāparaṃ dvānavataṃ śatam| atraiva punarāśrayāsiddhiṃ prakṣipyāparaṃ dvānavataṃ śatam iti| so'yamasiddhaviruddhānaikāntikānāṃ prapa*caḥ| prakaraṇasamaṃ prapa*cayituṃ vastugatiṃ tāvadāhetyāha---tanneti| antata iti| agṛhyamāṇaviśeṣadaśāyāmityarthaḥ| kālātyayāpadiṣṭastūddeśa eva prapi*cataḥ iti||
12.4
atra cātītakālo mandatamaprayogaḥ, kālābhāvāt| yasya hyavasaro nāsti, tasyārthakriyā prati vicārataḥ sattvaṃ nāstīti| mandataraprayogastvasiddhaḥ, sati svakāle svayamevābhāvāt| yastu svayameva nāsti, tasya deśakālāvasthāvirodhasāmarthānāṃ nāvakāśaḥ| mandaprayogastu satpratipakṣaḥ, satoḥ kāladeśavattvayoravasthābhāvāt| avasthābhāve'virodhasāmarthyayoranavakāśāt| sāvakāśaprayogastu viruddhaḥ, kāladeśāvasthāsu satīṣu virodhāt| yastvevaṃ tasya kutaḥ sāmarthyam? prāyaḥprayogastu savyabhicāraḥ, kāladeśāvasthā'virodheṣu satsu sāmarthyamātrābhāvādityanena hetunā savyabhicārādikramoddeśaḥ| yad vā sugrahaḥ savyabhicāraḥ, vicchedamātrasiddhau tatsiddheḥ, upadarśitaviparītagrahaṇe tatsiddhiḥ| yatnagrāhyo vireddhaḥ| atiyatnagrāhyaḥ prakaraṇasamaḥ, taditarasamastarūpasampannamanyadapanīya tatsiddheḥ| durgraho'siddhaḥ, asiddhāśrayo'pi kaścit heturiti paramatanirākaraṇāvaṣṭambhena tatsiddheḥ| durgrahataraḥ kālātyayāpadiṣṭaḥ, bādhakasyānanyathāsiddhyā prāmāṇyaṃ vyavasthāpya tatsiddheriti| tadvivakṣayā kramaniyama iti ||
12.5
|| pariśuddhiḥ ||
nanu vibhāgasūtre savyabhicāra ityuddiṣṭaṃ padamiha māṣyakāro lakṣaṇatvenaiva vyācaṣṭe| evaṃ coddiṣṭaṃ na lakṣitam, lakṣitaṃ ca noddiṣṭamityata āha---atra ceti| tathāpi lakṣaṇe vaktavye padaniruktiḥ kvopayujyate ityata āha---etaduktaṃ bhavatīti| kiṃ tvekasminnante yo niyata iti anvayato vyatirekato vā sādhyenaiva sahacarito dṛṣṭa ityarthaḥ|
tadviparyayādanaikāntiko'niyataḥ sādhyenaiva sahito na dṛṣṭaḥ| ubhayapakṣagāmīti yāvaditi ubhayapakṣaprasa*jaka ityarthaḥ| etena sādhāraṇāsādhāraṇānupasaṃhāryāḥ saṃgṛhītā iti sphuṭam| bodhābhāsaprasi*jatāmativyāptimanena vyākhyānena vyudastāmāha---na caivaṃbhūtā| etacca tatra tatra vakṣyate| tadevamiti| anaikāntikapadavat savyabhicārapadamapi vyākhyeyamityarthaḥ| nanvetāvataiva sarvaṃ vyākhyātam, tat kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ sarvo'yamityādi vārtikamityata āha---avagatam iti| na nu anyatra prameyāditi asaṃgatam| sādhyatadviparyayau hyantadvayam| na ca tadasya nāsti| athāyamarthaḥ, na tatrāyamanvayato vyatirekato vā niyata iti| tathāpi nāyamevaivaṃbhūtaḥ, sarveṣāmevānaikāntikānāmevaṃrūpatvāt| tadasyaiva varjanamanupapannam| udāharaṇamātrārthatvānna doṣa ityapi na yuktam, nityaścānityaścetyādisaṃgrāhyakoṭāvanaikāntikasyāpradarśanādityata āha---prameyapadārthasya tviti| tadayaṃ vārttikārthaḥ, kaścid dharmaḥ sarvasyaprameyatvādilakṣaṇaḥ, kaścit kasyacideva nityatvādilakṣaṇaḥ| tatra sarvasya vā kasyacid vā yo dharmo hetutayopātta ubhāvantau sādhyadharmatadviparyayau āśritya prasajya pravartate dharmiṇi so'naikāntika iti| vyatirekyavyatirekitayā dharmadvaividhyapradarśanenānaikāntikasya viṣayavivecanaṃ sūcitam| vyatirekiṇyeva hi dharme sādhye'naikāntikaḥ saṃbhavatprayogo na tvavyatirekiṇi| na nu paryudāsābhiprāyeṇaiva prāk vyākhyātam| tat kathaṃ tatpratiṣedha ityata āha---paryudāsapakṣa iti| tathāpi nābrāhmaṇa iti prasajyapratiṣedhodāharaṇam| na hi goghaṭādāvabrāhmaṇa iti vaktāro bhavanti, api tu kṣatriyādāvityāha---na punarityādi subodham ||
12.6
siddhāntamabhyupetya tadvirodhī viruddhaḥ ||
12.6.p1
|| pariśuddhiḥ||
12.6.p2
sūtre samānakartṛkatvābhāvāt ktvāpratyayānupapattyā śabdadoṣamāha---na khalviti| arthadoṣamāha---na ca pakṣa iti| upalakṣaṇa caitat| etasmin sati virodhāpasiddhāntau nigrahasthāne niravakāśe| tayoḥ satorayaṃ vā mīmāṃsakābhimato viśeṣavirodho'pi viruddha syādityapi| abhyupagameti| siddhāntaśabdenātra pakṣo vivakṣito'to na prakṛtahānaṃ nāpyapasiddhāntavaiyarthyamityarthaḥ| viśeṣaviruddhaprasaṅganivārayati---viśeṣeti| abhyupetya ityanena pratijñāyeti vivakṣitam, na tvabhipretyeti| na ca viśeṣaḥ pratijñāyate'pi tu abhipreyate na ca tathābhūtena virodhopalambhasaṃbhavo'siddhidaśāyāmanupambhena siddhidaśāyāṃ sahopalambhenānavasaraparāhatatvāt| evaṃbhūtasyābhiprāyagocaratvamapi kathamityapi na yuktam, svārthānumānasamaye prakṛtopapādakatayā tatsiddheḥ anupapādakastu viśeṣo na sidhyati| ataeva nābhiprāyagocaro'pi| tadāpi kathaṃ sarvathānupalabdhacaraḥ sidhyatītyapi na vācyam, ākāṅkṣādisaṃpattau padārthānāmivāpūrvārthapratipādane vyāptipakṣadharmatāmāhātmyasyāpahnotumaśakyatvāt|
12.6.p3
tasmād yayoreva parasparadharmiparihāreṇa niyamavatoḥ sthitirūpalabhyate, tayoreva virodho nānyathetyarthaḥ| anuktaśca
12.6.p4
saṃgṛhītaśceti vipratiṣiddhamityata āha---īdṛśaṃ vyākhyānamiti||
12.6.p5
syādetat, virodhe hi heturna syāt sādhya vā| ādye'siddha eva| dvitīye tu kālātyayāpadiṣṭaḥ| kvedānīṃ viruddhaḥ? anyatarāniścaye'pi sandigdhāsiddha ityāśakṅkyoktaṃ vārttikakṛtā yasmādamyupagataṃ bādhata iti| nāsiddhaḥ, pakṣe niścitatvāt| nāpi kālātītaḥ, pramāṇāntareṇa balavatā abādhanāt, kiṃ tvayameva sisādhayipitaṃ bādhata iti vārttikārthaḥ sugama eva| dvitīyaṃ vārttikamabhyupagatena bādhyate iti| tadapi yadyapi pratijñārthena tadbādhane'siddhaḥ syāt, tathāpi virodhasyaiva yatrodbhaṭatvam, tatra tadullaṅghanena prayatnasādhyamasiddhatvaṃ nodbhāvyameva, daivatastatpratīkāre niranuyojyānuyogāpatteḥ, viruddhadvāreṇaivāsiddherapi vyavasthāpane tadudbhāvanasyāvaśyakatvācceti| sugamam| uttaravārttikānurodhena tu vyācaṣṭe---svarūpeṇa hetutvena vetyarthaḥ| atrodāharaṇabhāṣyamityādi| uktamityartha iti| antaṣṭīkāyāṃ bhāṣyasyeti śeṣaḥ| virodhanigrahasthānādetasyāmedamāśaṅkya yathā parihṛtaṃ vārttikakṛtā, tadanurodhena vyākhyātam| pratijñāśritatvamiti| virodhavaibhavena codāharaṇāni vārttike| vastutastu svamate mānāntarasiddhasyārthasyānyathāvacanamapasiddhāntaḥ| vākyāṃśayorekārthabhāvābhāvaviṣayatvena vyādhātī virodhaḥ| viparyayavyāptatvena niścito viruddho hetvābhāsaḥ| sa ca vidhisādhane svabhāvānupalabdhirvyāpakānupalabdhirvyāpakaviruddhopalabdhiriti trividhaḥ| tadyathā dhūmavānayaṃ yogyasya satastadvattayā anupalabhyamānatvāt, niragnikatvāt, jalāśayatvāditi| niṣedhasādhane'pi svabhāvopalabdhirvyāpyopalabdhiriti dvividhaḥ| tadyathā niragniko'yam, tadvattayopalabhyamānatvāt, dhūmavattavāditi| sarvaścāyaṃ viśeṣaṇadvārāpi pratisandheyaḥ| yathā
12.6-2
kṛṣṇāgururāruprabhavavahnimānayam, kaṭukāsurabhivipāṇḍuradhūmavattvāditi saṃkṣepaḥ ||
12.7
yasmātprakaraṇacintā sa nirṇayārthamapadiṣṭaḥ prakaraṇasamaḥ ||
12.7.p1
|| pariśuddhiḥ||
12.7.p2
iha khalu hetvābhāsānāṃ tattyānusaṃhitānāṃ yathāsaṃkhyaṃ saṃśayo vivakṣitaviparītajñānaṃ jijñāsā ajñānaṃ vyāptibādhaśceti phalāni| tatra phaladvārakaṃ prakaraṇasamalakṣaṇamupakramyateyasmādityādi| tadetad bhāṣyamukhane vyācaṣṭe---prakaraṇeti| yasmāt prakriyamāṇārthajijñāsāmātraṃ bhavati sa prakarasama iti saṃkṣepaḥ| tathāhi, pakṣe samabalabādhakasahapravṛtterna tattvanirṇayaḥ, pratibalena pratiruddhatvāt| nāpi tato'nusandhānenāpi sahasā vyāptibādho'nugṛhyamāṇaviśeṣatayā samabalatvāt| nāpyajñānameva pakṣe vidyamānatayaikakoṭiprasa*jakatvāt| nāpi viparītajñānam, tenāvyāpteḥ| nāpi sandehaḥ koṭidvayānupanāyakatvāt| tasmādekāṃ koṭimupanayan samabalena pratiruddhaḥ kathamatra nirṇayo bhavatviti jijñāsāṃ janayan prakaraṇasama itarebhyo bhidyata iti| tacca satpratipakṣatvaṃ siddhobhayahetukamasiddhobhayahetukaṃ siddhasādhyobhayahetukaṃ ca| prathamamarūpadravyatvolabhyamānasparśādhiṣṭhānatvayoḥ| tṛtīyaṃ
12.7-2
śrāvaṇatvakṛtakatvayoḥ| madhyamamihodāhariṣyate| tadanurodhena vyācaṣṭe---sa khalviti| yadyapi jijñāsāmātramatropayoti, tathāpi saṃśayānuvṛttinivṛttyoḥ jijñāsānuvṛttinivṛttī iti mattvoktam---tatra sandigdhe tadvā jijñāsate iti| nanu yata eva jijñāsā kathaṃ tameva prekṣāvān tattvanirṇayāya prayokṣyata ityata āha---vicitrābhisandhitayeti| pūrvasamayo duṣpratyayo jātu prayojyabuddhiriti hi sādhanottarābhāsaprayoge hetava ityarthaḥ| nanvekaikapakṣaniyatatayā kathamubhayapakṣasāmyamanupalabdherityata āha---seyamiti| nanu vyutpattimāśritya cet prakaraṇasamapadaṃ pravartate kṛtaṃ tarhi yasmādityādilakṣaṇāntareṇetyata āha---vyutpattīti| athaitadeva pravṛttinimittaṃ kiṃ na syādityata āha---anyatheti| atra bhāṣyakāreṇa savyabhicārāt prakaraṇasamaṃ bhedayatā tasya saṃśayahetutvamasya ca prakaraṇapravṛttihetutvamuktam| tacca saṃmugdham, pakṣapratipakṣau prakaraṇam iti prāgvyākhyānāt, sūtravirodhācca| na hi yasmāt prakaraṇamiti sūtramapi tu yasmāt prakaraṇacinteti| ata āha---etaduktaṃ bhavatīti| api tu satpratipakṣatayaiva hetvābhāsatvamiti|
jijñāsāmātrahetutayā nirṇayānutpādakatvāditi bhāvaḥ| etena bhāṣye prakaraṇaśabdo jijñāsāpara ityuktam| nanu nityadharmānupalabdhiḥ kādācitkī vivakṣitā, sadātanī vā? ādyā anaikāntikyeva, ākāśādāvapi kadācinnityadharmānupalabdheḥ| dvitīyā tvasiddhaiva| na hi nityadharmopalabdhyā śabde kadācidapi na bhavitavyam iti pramāṇamasti| tathā cāsiddhatvaṃ vihāya kutaḥ prakaraṇasamatvamudbhāvayatītyata āha---na ca tattvānupalabdhiriti| ayamarthaḥ, yasyaivaṃ viśeṣagrahaḥ, tasya tāvadasiddha evāyamityastu, yastūpalambhābhāvena sulabhāmanupalabdhiṃ matvā viśeṣamapratisandhāya pratibalena ca pratibandhamupanyasyati, taṃ prati kimayamābhāsatāṃ yātu na vā? na tāvanna yāti| tathā sati sādhayet| evaṃ ca tato'gṛhītaviśeṣā dvitīyāpi sādhayedeva| na caivam, na cānābhāsamasādhakamatiprasaṅgāt| na ca tadānīṃ doṣāntaramatra parisphurati, anyatra pratibalena pratibandhāditi| yatrāpi yugapadanekadoṣaparisphuraṇam, tatrāpi satpratipakṣatvam apyudbhāvya viramyate| na hi yāvadasti tāvadudbhāvyam, anyatra saṃbhūya pratijñāyāṃ sarvatrodbhāvananiyamāditi| yadyapi pratyakṣavat tattvānupalabdhirapi na kevalā, api tu samānadharmadarśanādisahitaiva saṃśayakāraṇam| tathā ca codyacu*corabhimatabhraṃsaḥ, tathāpi tamupekṣya svasiddhāntāvarodhena pariharati---na hyakāraṇānāmiti| nanūbhayeti| ekasmin pakṣe ubhayapadaṃ vihāyāparasmin vyāvṛttidvāreti padamadhyāhṛtya phakkikābodhaḥ, api tu tattvānupalabdhirevāsmaduktā prakaraṇasamodāharaṇamiti śeṣaḥ| evaṃ jijñāsāhetutvābhāvāt prakaraṇasamalakṣaṇāyogitayā śarīrādanyatvaṃ na tadudāharaṇamityuktam| idānīṃ saṃśayahetutayā anaikāntikalakṣaṇāyogāt| tadudāharaṇamevedamityāśayavānāhetyāha---itaśceti| kecit tu manyante, tattvānupalabdhireva paraṃ prakaraṇasamo hetvābhāsastannirākaraṇaṃ sūcayati---evamanyānyapīti| nāgṛhyamāṇaviśeṣadaśāyāmanupalabdhyoranyayorvā dharmayoḥ kaścit viśeṣo gṛhyamāṇaviśeṣadaśāyāṃ tu yathānyasyānyatra hetvābhāse'ntarbhāvaḥ tathānupalabdherapīti sāpi tyājyā| na cānupalabdhyorātyantikamagṛhyamāṇaviśeṣatvam| ubhayoḥ siddhatve vastuna ubhayānubhayātmakatvaprasaṅgāt| ekasyāsiddhatve vā kathamagṛhyamāṇaviśeṣatvamātyantikamubhayorapi vāstavyāmasiddhau punarubhayānubhayātmakatvaprasaṅgāditi ||
12.7-3
sādhyāviśiṣṭaḥ sādhyatvātsādhyasamaḥ ||
12.7-3.p1
|| pariśuddhiḥ||
12.7-3.p2
tasmāt sādhyatvādasiddhateti| sādhyatayā asiddhatayā| sādhyenāviśiṣṭaḥ sādhyāviśiṣṭaḥ| sā cāsiddhatā kasyacidityādi sugamam| tadevaṃ śiṣyapratipattilāghavāya vākyagauravam| vastutastu asiddhaḥ sādhyasama ityetāvadeva lakṣaṇamuktam| asiddha ityasyāpi pakṣadharmatayā na niścita ityarthaḥ| parāmarśaviṣayaḥ pakṣadharmatā| sā ca svasādhyena nirupādhisaṃbandhasya pakṣasaṃbandhaḥ| tathāpi ca vyāptiniścayasahitena saṃbandhidvayaniścayena niścīyate| vyāptiliṅgapakṣeṣu tvekatamāniścaye'pi neti| tatra pakṣāniścayādāśrayāsiddha| liṅgasyaivāniścayāt svarūpāsiddhaḥ| vyāpteraniścayādanyathāsiddhaḥ| eteṣāṃ cāniścayaḥ sandehād vā, abhāvaniścayād veti na kaścit phalaṃ prati viśeṣaḥ| etena vyomapadmāṃ sugandhi padmātvāt ityādayo'pi saṃgṛhītā bhavanti| anyathā yaḥ pakṣe'sanniti lakṣaṇenaitallabhyate| yathā hi, asati sapakṣe vipakṣe ca pratiṣedhaḥ kartu na śakyate, tathā pakṣe'pīti| satyā eveti satyenābhyupagatāyā ityarthaḥ| tasyā nityatvābhāvāditi| tadasiddhamiti cet---na, kadācidupalambhalakṣaṇenāpi anityatvena sādhyasiddheḥ teṣāṃ vya*jakavaicitrye'pi vyaktyāśrayasaṃbandhināmupalambhamantareṇānupalambhaniyamāt| upalambhe vā tattvānupapatte| sadopalambhaprasaṅgācca| tejasābhibhūtatvāt na tatheti cet---na, āśrayānabhibhave teṣāmanabhibhāvāt| tadabhibhave tu teṣāmupalambhe tadupalambhaprasaṅgāt| ataeva na bhā'bhāvasya tadvya*jakatvam| tasmāt kadācidupalambha evāsyāḥ sāmānyāvirūpatāṃ pratikṣipatīti| nāpi karmeti| svāśrayaṃ prāgdeśād vibhajya deśāntaraṃ prāpayat karma tattāyāṃ vyavatiṣṭhate| nāto'nyathā, calanavyavahārasyānākasmikatvāt, anyanimittābhāvāt| evaṃbhūtārthānvayavyatirekānuvidhānācca chāyāyāstvāśraya eva tāvannopalabhyate, prāgeva tasya viprayojanasaṃprayojane ityarthaḥ| na guṇo dravyāsamavāyāditi| dravyāsamavetaṃ hyadravyasamavetaṃ vā, asamavetameva vā syāt? ubhayathāpi guṇave vyāghātaḥ, sāmānyavataḥ svatantrasya dravyatvāpatteḥ| niḥsāmānyasya guṇalakṣaṇavyāghātāt|
12.7-3.p3
sāmānyavānaguṇaḥ
12.7-3.p4
ityādi hi tat| guṇakarmaṇāṃ nirguṇatayā guṇasya tatra samavāyavirodhena tatsamavāye sāmānyarūpatvopapatterityarthaḥ| dravyāsamavāyāditi| hetuṃ sādhayati---na mana iti teṣāṃ viśeṣaguṇavirahāt sāmānyaguṇo'yaṃ bhavet| tathā cāśrayasahopalambhaniyame tadapratyakṣatāyāṃ niyamādapratyakṣatvaprasaṅga ityarthaḥ||
12.7-3.p5
nāpyātmaguṇa iti| iyaṃ hi bāhyakaraṇapratyakṣatā idantāsāmānādhikaraṇyena vyāptā| tadātmaguṇatāmādāya nivartamānamanātmaguṇatāyāṃ viśrāmyatītyarthaḥ| nāpi nabhonabhasvatoriti| cākṣuṣato hi guṇānāṃ rūpidravyasamavāyena vyāptā| tacca rūpitvaṃ gaganapavanābhyāṃ vyāvartamānaṃ cākṣuṣaguṇasaṃbandhamapi vyāvartayatītyarthaḥ| nāpi tejasaḥ tadguṇatvaṃ hi pratītau tadavirodhitvena vyāptam, anyathā guṇinaḥ svaguṇapratītiparipanthitve guṇasya nityānupalambhaprasaṅgāt, sati samavāye upalambhavirodhāt, asati samavāye cāsattvāt| taccāto nivartamānaṃ tadguṇatvamapi nivartayatītyarthaḥ| tatsahacaritaguṇāntarānupalabdheśceti| ayamarthaḥ, na tāvat chāyā tejaso rūpametadrūpasya śuklabhāsvaratvaniyamātṛ| na cendranīlaprabhārūpavadāśrayovidhānāt| tasmāt guṇāntaramevedaṃ tasyeti vācyam| tathā ca cakṣuṣopalabhyamānaṃ na rūpamanantarbhāvyopalabdhuṃ śakyate, cakṣuṣastathaiva sāmarthyākalanāditi| ata eveti| ayamarthaḥ, cakṣurmātragrāhyatayā tāvacchāyā na guṇāntaratvena śaṅkāspadam, rūpaṃ tu saṃbhāvyeta| taccopalabhyamānaṃ pāthasa upalabhya śaityadravatvādivyāptam, atādṛśastoyatvāyogāt| pṛthivyāstu upalabhyagandhādivyāptam, atathābhūtasya pṛthivītvāyogāt| tacca śaityagandhādisāhacaryamato nivartamānamanupalambhena tadguṇatāmapi nivartayatīti| api ceti| ataijasadravyarūpagrahaṇe hi bāhyālokavyāptasyaiva cakṣuṣaḥ sāmarthyamadhigatam| na ca yatsahitasya yasya yatra sāmarthyaṃ
12.7-3.p6
tadrahitena tena tatkaraṇam| tathā sati vahnirahitamapyārdramindhanaṃ dhūmaṃ vidadhyādityarthaḥ||
12.7-3.p7
virodhakastvadhika ityāha---tasmistviti| etena pārthivaṃ rūpamāropitaṃ tama iti nirastam, bāhyālokasahakārivirahe cakṣuṣastathārope'pyasāmarthyāt tadeva hi dharmyantare vā samāropyeta pittapītimavat, tatraiva vā niyatadeśe'vagamyamāne aniyatadeśatvamiti nedīyasyaṇīyasyapi mahattvavat| ubhayathāpi tatprathamamantareṇānupapattirekatrāropyatvādanyatrāropaviṣayatvāt tasyaiva| na cālokamantareṇa rūpagrahaṇe cakṣuṣaḥ sāmarthyamityuktam| na cāropyāropaviṣayāprathane bhrāntisaṃbhavaḥ| na
12.7-3.p8
cobhayoranyatarasminnavyāpṛtasyaivacakṣuṣo bhrāntijanakatvam, na cāyamacākṣuṣaḥ pratyayaḥ, tadanvayavyatirekayorananyathāsiddhatvāditi| nāpi dravyamiti| na pṛthivyagandhatvāt| na jalamarasatvāt| na tejaḥ anuṣṇatvāt| na vāyurasparśatvāt| nākāśamaśabdasamavāyikāraṇatvāt| na dikkālo paratvāparatvāsamavāyikāraṇasaṃyogānādhāratvāt| nātmā buddhyanādhāratvāt| na mano jñānāsamavāyikāraṇasaṃyogānādhāratvādityarthaḥ| nāpyanyaditi| nedamadravyaṃ rūpidravyam, asmadādipratyakṣatvāt| asmadādipratyakṣaṃ hīndriyeṇa vyāptam| tacca niyataviṣayasāmarthyena vyāptam| tacca vipakṣānnivartamānamindriyaṃ nivartayat pratyakṣatvamapi nivartayatītyarthaḥ| asparśatvāditi| nedamanekadravyaṃ dravyamasparśatvāt| asparśatā hi dravyasyānārabhyatayā vyāptā| sa ca niṣedhyādanekadravyānnivartamānā svavyāpyaṃ sparśarahitatvaṃ gṛhītvā tadviparīte viśrāmyatītyarthaḥ| anārambhakatveneti| avidyamānamārabhbhakaṃ yasya tat tathoktam| tasya bhāvastatvattvamiti| etenāśrayāsiddhiḥ parihṛtā||
12.7-3.p9
yat tūktam, manasā dravyāntarānārambhe vaiyarthyamupādhiḥ, na punarasparśatvam, tat kiṃ vaiyarthyādanārambhakatvamunnīyate, anārambhakād vā vaiyarthyamiti? na tāvadādyaḥ, sarvotpattimatprayojanasyāsmadādibhiḥ piśitalocanairanākalanāt| tasmād yadyārambhakasvabhāvatvaṃ manasastadā kadācidārambhe prayojanamapi kii*cad bhaviṣyatīti| na cet tatsvabhāvakatvaṃ prayojanasahasreṇāpi nārambhaḥ| svabhāvānuvidhāyīni hi prayojanāni| na tu prayojanānuvidhāyinaḥ svabhāvāḥ| pratyakṣabādhastu tadā syāt yadi tama evāpahnūyeta| dravyatve pratyakṣasyājāgarukatvāt, nīlimaguṇaśālinaḥ pratīteḥ| kathamevametaditi cetṛ---na, vastuto'sya nīlatve'cākṣuṣatvaprasaṅgāt| ālokasahakāriṇa eva cakṣuṣaḥ tatra sāmarthyāvadhāraṇādityuktam|
12.7-3.p10
śuklabhāsvaravirodhitāsāmyāt tu tathā vyavahāraḥ| evaṃ tarhi raktādivyavahāro'pi prasajyata iti cet---na, vyavahāre hi sati nimittānusmaraṇāt| na tu nimittāmastītyeva vyavahāraḥ yathā śaṣayoḥ śavyavahāro gauḍānāṃ varṇatvanimittāviśeṣe'pi na kādivyavahāraḥ| adṛṣṭādisāmagrīviśeṣānniyamo nātrāpi daṇḍavāritaḥ iti| tat kiṃ na kii*cadeva cchāyetyata āha---tasmād bhā'bhāva eva cchāyeti| na ca vācyam, so'pi kathamālokamantareṇa pratiyogismaraṇādhikaraṇagrahaṇavirahe vidhimukhena cākṣuṣo viṣaya iti| yadgrahe hi yadapekṣaṃ cakṣustadabhāvagrahe'pi tadapekṣameva| evaṃ hi taditarasāmagrahīsākalyaṃ syāt| tadihāpyālokābhāve tadālokāpekṣā syāt, yadyāloke'pi tadapekṣā bhavet| na caitadasti| pratyuta virodha eva tasmin sati hi tadabhāva eva na syāt| kiṃ tatsāpekṣeṇa cakṣuṣā gṛhyeta divā ca pratiyoginaḥ prabhāmaṇḍalasya grahe eva pradeśāntare tadgrahaṇamiti na kii*cadanupapannam| anyadāpi na rātrimapratisandhāyāndhakāragrahaḥ| rātrijñānaṃ ca na divasamapratisandhāya| tathā hi nirastaitaddvīpavartiraviraśmijālaḥ kālaviśeṣo'tra rātrirityucyate| giridarīvivaravartinastu yadi yogino na timirālokinaḥ| timiradarśinaścet---nūnaṃ smṛtālokā iti| adhikaraṇam api dṛṣṭamanumitaṃ smṛtaṃ vā ihedānīmandhakāra iti pratyayāt| vidhimukhastu pratyayo'siddhaḥ| na hi na*o'prayogamātreṇa vidhitvam, pralayavināśāvasthānādiṣu vyabhicārāt| na*rthāntarbhāvena vākyārthe padaprayogādadoṣa iti cet? ihāpi mātsaryamapanīya eṣaiva rītiranugamyatāmiti suṣṭhūpasaṃhṛtam---tasmād bhā'bhāva eva cchāyeti| deśāntaraprāptimattvaprayuktaṃ hi gatimattvam| na tu deśāntaradarśanaprayuktam tacca prayojakamiha niścitavyāvṛtti| tathā hi svātantrayeṇa deśāntaraprāptau vārakānuvidhānaniyamo na syāt| prabhātulyatve tejaḥprabhāśrayeṣu ratnaviśeṣeṣu cchāyā divase na syāt| chāyayaivābhibhave vā bahalatame tamasi teṣāmāloko na syāt| ālokāntareṇaivābhibhave chāyāyā apyudbhāvo na syāditi||
12.7-3.p11
saṃkalayati---seyamiti| asiddhiḥ anirūpaṇam| na caitāvateti| vācyamiti śeṣaḥ| kutaḥ?
12.7-3.p12
savyabhicāratvāditi| ayamarthaḥ, yadyapi tatrāpi svābhāvikasaṃbandhavirahādastyeva hetutvāsiddhiḥ, na hyasti saṃbhavaḥ svabhāvapratibaddhaśca savyabhicārādiśceti| tathāpi na tāvat svarūpata āśrayato vā tatrāsiddhirudbhāvayituṃ śakyate, tayorniścitatvāt| nāpyupādhita upādhyapekṣayā vyabhicārāderlaghupratipattikatvāt, upādhestu taddvāraiva pratipatteḥ| yadi ca tena dūṣayituṃ na śakyate taddvārāpyapādhirevodbhāvyeta| na caitadasti| vyabhicārādau hyudbhāvite sutarāṃ nivartate| upādhau tu kadācid vipratipadyate, tasya durūhatvāditi| astu tarhi savyabhicāravat aprayojako nāma ṣaṣṭho hetvābhāsaḥ, tasyāpyevaṃrūpaviśeṣaśālitvādityata āha---anyathāsiddhasya tviti| bhavedevam, yadyaupādhikatvaṃ svābhāvikasaṃbandhavirahādanyatṛ| na tvetadasti| anaupādhikatvaṃ hi saṃbandhasya svābhāvikatvam| aupādhikatvaṃ ca tadvarahaḥ| tasmād viśeṣāntarābhāvāt, sādhyasamasamānalakṣaṇavattvācca tatraiva tasyāntarbhāva ityarthaḥ| bhāṣye gatimattvāditi sandigdhaḥ| vārttike satī chāyā gatimatī deśāntare darśanāditi viśeṣaṇadvārā āśrayāsiddhaḥ| ayameva sattvaṃ vihāya
12.8
niścitopādhisahavṛttiranyathāsiddhaḥ| tadetāvanta evāsiddhabhedā iti bhramanirāsārthamudāharati---ta eta iti| cākṣuṣatvāditi niścitāsiddhaḥ| aśarīratvāditi dharmita evāśrayāsiddhaḥ|
maitratanayatvāditi saṃndigdhopādhisahavṛttiranyathāsiddhaḥ ||
12.9
kālātyayāpadiṣṭaḥ kālātītaḥ ||
12.9.p1
|| pariśuddhiḥ ||
12.9.p2
atra yathāśrutabhāṣyavārttikadarśanāt sarvamasama*jasamiti mattvā svavyākhyāṃ sthānāntarīyabhāṣyādyupanyāsena saṃvadannāha---atretyādinā| anuṣṇa ityādinā pratiṣedhyavidheyadharmagrāhakapramāṇabādho darśitaḥ| dharmigrāhakapramāṇabādhastu ghaṭo vyāpakaḥ sattvādākāśavaditi pratyakṣeṇa| paramāṇuḥ sāvayavo mūrtatvād ghaṭavadityanumānena| meruḥ pāṣāṇamayaḥ parvatatvād vindhyavadityāgamena| hetugrāhakapramāṇabādhastu, jalānilāvuṣṇau pṛthivīto viparītasparśavatvāt tejovaditi pratyakṣeṇa| mano vibhujñānāsamavāyikāraṇasaṃyogādhāratvāt ātmavadityanumānena| brāhmaṇasya rājasūyaṃ karma, svargasādhanatvāt agniṣṭomavadityāgamena| evaṃ navavidho'yamekavidhopamānabādhena saṃkṣepato daśavidha iti| nanu bādho nāma nāvinābhāvabhaṅgādaparaḥ kaścit| so'pi na trairūpyapracyavādanya ityata āha---bādheti| na hi bādham avyavasthāpyānaikāntikatvamapakṣadharmatvaṃ vāvatārayituṃ śakyam| ato'syāvaśyodbhāvyatayāvaśyābhyupagantavyaḥ, anyathā virodhamapi nābhyupagacchet| virodhe hi hetorabhāve svarūpāsiddhiḥ| sādhyābhāve'pakṣadharmatā durnivārā| atha virodhasyaiva prathamaṃ buddhāvupanipātāt tadudbhāvanamantareṇa pakṣadharmatvasyodbhāvayitumaśakyatvācca so'vaśyābhyupagantavyaḥ| tadetat samānamanyatrāpītyuktamityarthaḥ| yadyevam, bhāṣyamidānīṃ kathamityata āha---evamiti| atha yadyayamartho bhāṣyakārasya vivakṣitaḥ, kimiti naitadanurūpamudāharaṇamityata āha---atra ceti| tathāpyaihikamudāharaṇamasaṅgatamityata āha---paramatenaiveti| athaitadudāharaṇaṃ svamate pa*cakoṭiṣu kvāntarbhaviṣyatītyata āha---sa punariti| tat kimiti nodbhāvayāṃbabhūva evamityata āha---sthūlatayeti| vārttikamidānīṃ kathamityata āha---yasyāpadiśyamānasyetyādi| bhadantaṃ pratyekadeśinaḥ parīhāraḥ---samīkṛte'bhidhānāditi| tad
12.9-2
vivṛṇoti---ayamartha iti ||
12.9-2.p1
|| hetvābhāsalakṣaṇaprakaraṇam ||
12.9-2.p2
|| chalaprakaraṇam ||
12.9-2.p3
|| pariśuddhiḥ||
12.9-2.p4
evaṃ yatnenodbhāvanīyapariharaṇīyahetvābhāsavaprakaraṇaṃ samarthitam| atha sādhanavādī pramādī prativādī vā saduttarasamādhānayoraparisphūrtau tayorvijigīṣuḥ tadābhāsamapi brūyāditi tadābhāsavyutpādanāvasaraḥ| tatrāpi jāteḥ svapakṣavyāghātāpādakatvena jaghanyatvāt chalasya tu tātparyato duṣṭatve'pi vacanato'duṣṭattvādasphūrtidaśāyāmapi tadeva prayoktavyam| tasyāpyasphūrtau jātiriti viśeṣajñāpanārthaṃ jāteḥ pūrvaṃ chaloddeśaḥ| saiva lakṣaṇe'pi saṃgatiriti bhāṣyārthamāha---uddeśeti||
12.10
nanvativyāpakamidaṃ lakṣaṇam| arthavaicitryopapattyā vacanavighātasya jātāvapi saṃbhavādityata āha---yathā vakturiti| iha vāgvṛttiviparyāsena pratyavasthānaṃ na tu tatreti bheda ityarthaḥ| nanu vibhāgo nodāhṛtaḥ tatkathaṃ vibhāge tūdāharaṇānīti bhāṣyamityata āha---vibhajyata iti ||
12.11
|| pariśuddhiḥ ||
yadyevaṃ kathaṃ vibhāgaśceti kṛtvā vibhāgasūtrameva paṭhatītyata āha---vibhajyate'neneti| uktipūrvakatvāt tātparyasya tadanusaṃdhānapūrvakatvādupacārasyoddeśakamaniyamaḥ| tadanurodhācca lakṣaṇakramaniyamaḥ ||
12.12
pariśuddhiḥ
abhidhāvṛttisaṃcāro yatra cchale tadvākchalamiti lakṣaṇārthaḥ, vācīti viṣayasaptamī, bhramaṃ nivārayati---vāci nimitta iti| nanvetat sarvacchalasādhāraṇamityata āha---navakambala ityādi| tadidaṃ vākchalamuttaradaśāyāṃ navavidham| tadyathā bhūbhṛdayaṃ vīryaśālī mahāvayavattvādityatra dharmipadasaṃcāreṇa na nakhaprasūnāi*catakarapallavo'yaṃ nityakarmakaratvādityatra sādhyapadasaṃcāreṇa| atā garbhavatī raktavilocanatvādityatrobhayapadasa*cāreṇa| tadetat pratijñāśrayaṃ trayam| āḍhyo'yaṃ navakambalatvādityatrāsiddhatvodbhāvanena| gajo'yaṃ viṣāṇītvādityatra virodhodbhāvanena| durāloko'sau rājā tejomayatvādityatrānaikāntikatvodbhāvanena| tadetat hetvāśrayaṃ trayam| duvyaṃ vāyuḥ sāvayavatvāt ambaravadityatra sādhanavikalatvena| asmadādidurāsadāḥ tārakā gaganecaratvāt pataṅgavadityatra sādhyavikalatvena| paśureṣa viṣāṇitvād govadityatrobhayavikalatvena| tadetad dṛṣṭantāśra trayam| pratyuttaradaśāyāṃ tu pratipakṣasādhane navavidhameva| anyatra tu yāvaddūṣaṇabhedam| tad yathā, anyathāsiddho'siddhaśceti vyāghātaḥ kathamapi siddhatvāt| sādhyaviparyayavyāpto'yamiti, guṇa evānyathā sādhyābhedaprasaṅgāt| ambareṇānaikāntikamityasaṅgatam, tasyāpyanityatvāt| nāyaṃ pakṣī kuto'sya pakṣabādhasaṃbhāvanetyādi svayamūhyam| asya pratyavasthānamityādi bhāṣyaṃ na pūrvasūtravyākhyānaṃ nottarasūtraparaṃ vetyata āha---tadetacchalamiti ||
12.13
sambhavato'rthasyātisāmānyayogādasambhūtārthakalpanā sāmānyacchalam ||
12.13-2
|| pariśuddhiḥ||
yatra tātparyasaṃkrāntistat sāmānyacchalamiti sūtrārthaḥ| tacca kvacit saṃbhavavidhiviśeṣyeṣu| yathā saṃbhavadvidyācaraṇasaṃpadayaṃ brāhmaṇatvāt| anityaḥ śabdaḥ| śataṃ dvijātayo bhojitā iti| kvacit tu hetutvoddeśaviśeṣaṇeṣu yathā brāhmaṇādupajāto'yaṃ brāhmaṇatvāt| anityaṃ kāryaṃ dvijaśataṃ bhojitamiti| tadetat sarvaṃ vivakṣitamāpnoti cātyeti cobhayasamānaṃ cetyatisāmānyamucyate| etannimittakaṃ chalaṃ sāmānyacchalamiti| bhāṣyānurodhāt viśeṣaniṣṭhaṃ vyācaṣṭe---saṃbhavata iti| tatrādyamudāharaṇaṃ sphuṭameva| dvitīyaṃ tu, anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvādityukte dhaṭo'pyanityaḥ tarhi kṛtakatvāt śabdaḥ syāt| tṛtīyaṃ tu, śataṃ dvijātayo bhojitā ityukte śatasaṃkhyāvacchinnā api bhojitāḥ sanakādayo na dvijātaya iti| caturthaṃ tu, brāhmaṇājjāto'yaṃ brāhmaṇatvādityukte saṃbhāvanāviṣayo'yamabhihito na heturiti| pa*camaṃ tu, anityaṃ kāryamanityatvādityukte sādhyāviśiṣṭo heturiti| ṣaṣṭhaṃ tu, dvijaśataṃ bhojitamityukte dvijā bhojitāḥ, na tu tadmatā śatasaṃkhyeti| evaṃ pratyuttaradaśāyāmapyetat ṣaḍvidhameveti ||
12.14
dharmavikalpanirdeśe'rthasadbhāvapratiṣedha upacāracchalam ||
12.14-2
|| pariśuddhiḥ||
upacāravṛttivyatyayo yatra tadupacāracchalamiti lakṣaṇārthaḥ| etadapyuttare najavidham| tad yathā, ayaṃ māṇavakaḥ siṃhaḥ, ayaṃ siṃho rājñaḥ, ayaṃ puruṣasiṃho rājaśārdūlasyeti pratijñāmāritya trayam| varṣāṣu nausaṃcāryeyaṃ bhūmirgaṅgātvāt, ghoṣāṇāṃ sukhavasatihetavaste deśā gaṅgātvāt, sa pradeśo dhanakāśādivano gaṅgātvāditi hetumāśrityatrayam| ye dhvanihetavaste krośanti yathā ma*cāḥ, ye krośanti te dhvanihetavo yathā ma*cāḥ, ye krośanaprayojanavantaste krośanti yathā ma*cāḥ, iti dṛṣṭāntamāśritya trayam| pratyuttare tu pratisādhane tāvadeva| anyatra tu yāvaddoṣabhedam| tadyathā, aśarīratvāditi heturayamāśrayāsiddha ityukte naivam, hetvāśrayasyākāśasya siddhatvāt| na ca heturasiddhatvādīnā dūṣyate api tu liṅgameva| ato niranuyojyānuyogo bhavata ityādi dharmavikalpanirdeśaśabdenābhidhānadharmo dvedhābhidhīyata iti vārttikaikavākyatām āpādayituṃ bhūmiṃ racayitvā yathāśrutabhāṣyamupekṣya khaṇḍakhaṇḍaṃ vyācaṣṭe---śabdasyeti| dyayapi neha sphuṭam tathāpyekatra vastusadbhāvaḥ pratiṣidhyate| naiva kroṣṭāro ma*cā iti parīkṣāvārttikamanāgatamavekṣyāha---vārttikamate tviti ||
12.15
vākchalamevopacāracchalaṃ tadaviśeṣāt ||
12.15.p1
|| pariśuddhiḥ ||
12.15.p2
saṃgatirhi dvedhā bhavavati, antarbhāvalakṣaṇā ānantaryalakṣaṇā ca| tatra na tāvat pūrvā chalaparīkṣāsūtrāṇāṃ lakṣaṇasyādhyāyārthatvāt| adhyāyānantarbhūtasya cāhnikaprakaraṇayoḥ antarbhāvāt, parīkṣātvena dvitīyādāvevāntarbhāvārhatvācca| nāpyuttarā ṣoḍhāpyatra saṃbhāvyate, smārakābhāvena prasaṅgābhāvāt, tayā vinaiva prakṛtasiddheḥ, upodghātābhāvāt, jātinigrahasthānalakṣaṇāvarodhenāvasarābhāvāt, uttaraprabandhaṃ prati akāraṇatvena hetutvāyogāt, chalaparīkṣāyā uttaratrāvyavahāreṇānirvāhakatvāt, chalaparīkṣājātyādilakṣaṇasūtrāṇāṃ prakṛtopayogyekakāryāyogena tannibandhanāya api saṃgaterabhāvādityata āha---parīkṣāparvaṇa iti| prāsaṅgikī saṃgatiḥ| prasaṅgāśca parīkṣāparvasannidhānenopodvalita ityarthaḥ||
12.15-2
pṛthaksūtraṇāt sādharmyasahitāyā viśeṣānupalabdheśca saṃśaya| parīkṣitaṃ satsu vivacitaṃ sugrahaṃ supariharaṃ chalaṃ bhaviṣyatīti parīkṣāprayojanaṃ sphuṭīkṛtya pūrvapakṣamāha---yathā hīti| lakṣaṇābhedādekatvamityarthaḥ ||
12.16
na tadarthāntarabhāvāt ||
12.16-2
|| pariśuddhiḥ||
na tadarthāntarabhāvāditi siddhāntasūtram| tatra ca bhāṣyam---anyārthāntarakalpanā, anyo'rthasadbhāvapratiṣedha iti| tadetadaviśadam, arthāntarakalpanāyā ubhayatrāpi pūrvapakṣe darśitatvāt| arthasadbhāvapratiṣedhastu yathākathi*cat sarvasādhāraṇaḥ anyathā vacanavidhātatvalakṣaṇakṣateḥ| paramārthatastu na kvacidapi| vārttikaṃ tu ekatra dharmaḥ pratiṣidhyate'nyatra dharmīti| etaccāsiddham| na hyatra ma*cā eva dharmiṇaḥ pratiṣidhyante| api tu kambaladharmasaṃkhyāvat ma*cadharmaḥ| krośanamihāpi pratiṣidhyata ityata āha---vidheyaṃ vastviti| atraivottaraśaṅkāntaramapanayati---kiṃ tviti| tadetatsamādhānaṃ prakṛtodāharaṇāpekṣaṃ draṣṭavyam| sarvavyāpakaṃ tu mukhyopacāravṛttyanugatatvena anayorbhedakau niyatau dharmāviti ||
12.17
aviśeṣe vā kii*catsādharmyādekacchalaprasaṅgaḥ ||
12.17-2
|| pariśuddhiḥ||
avi---ṅgaḥ ||
12.17-2.p1
|| iti chalaprakaraṇam||
12.17-2.p2
|| purūṣāśaktiliṅgadoṣasāmānyalakṣaṇaprakaraṇam||
12.17-2.p3
|| pariśuddhiḥ ||
12.17-2.p4
yadyapyasaduttaratayā jāteḥ chalaprakaraṇa evāntarbhāvo yuktaḥ, tathāpi pratijñāhānyādernigrahasthānasyāpi tathābhāvāt tāṃ saṃgatimupekṣyārthadūṣaṇatvābhiprāyeṇa prayogasya sāmyāduttaraprakaraṇa evāntarbhāvaḥ| tatrāntarbhūtāyāśca jāteḥ pṛthakkaraṇe uddeśa eva prayojanamuktam, pratijñāhānyādyapekṣayā cānudbhaṭāparādhatayā paravyāmohanahetutvāt, parājayadaśāyāṃ prayoktavyatvajñāpanārthaṃ tasmāt prāguddeśaḥ| saiva saṃgatirihāpītyāha---uddeśeti||
12.18
chalasya samyagdūṣaṇasya ca ityupalakṣaṇam, pratijñāhānyāderityapi draṣṭavyam| na ca chale ityupalakṣaṇaṃ tathaiva, tathāpi samyagdūṣaṇasyāvyudāsaḥ, tasyāpi hetuto vaidharmyeṇa hetvābhāsasādharmyeṇa pratyavasthānarūpatvādityata āha---na ceti| ayaṃ ca mātraśabdārtho jātīnāmavatāraṃ vāde pratiṣedhatā asaduttaratvakhyāpanenaiva sūtrakṛtā sūcitaḥ| bhāṣye jātipada vyutpādanaprayojanaṃ darśayati---jalpe hīti ||
12.19
vapratipattirapratipattiśca nigrahasthānam ||
12.19-2
|| pariśuddhiḥ||
nigrahasthānenaiva samastakathāmudraṇādarthato'sya paścādabhidhānam| tat kimityatra saṃgatyanusaraṇenetyāśayavān sūtraṃ pratyāharati---vipra---namiti ||
12.19-2.p1
yadyapi lokavyavahārakathāvyavahārayoḥ puruṣasyāparādha eva nigrahasthānam| aparāddho hi nigrahaṃ śāstiṃ khalīkāraṃ prāpnoti| anyatra loke śarīraviḍambanā| kathāyāṃ tvaparādhamātrodbhāvānamātram| anyatra vādinoḥ kāmacāraḥ| aparādhaśca kathāyāṃ vipratipattyapratipattibhāgadvayaparyavasitaṃ tātkālikamatattvajñānameva| tathāpi tasya svarūpeṇodbhāvayitum---aśakyatvāt, nirarthakāpārthakādisāmānādhikaraṇyānupapatteśca tadunnayanopāyopalakṣaṇatayā sūtraṃ vyākhyātam| tena kathāyāṃ pravṛttayāṃ vādinoratattvajñānajñāpikā kriyā nigrahasthānamiti sūtrārthaḥ| etacca
12.19-2.p2
pratijñāhānyādisāmānādhikaraṇyena prayuktanigrahasthānapadapadārthālocanayā| svarūpeṇa śakyodbhāvanapratipādakavārttikadarśanācca sugamam, bhāṣye'pyanantarameva sphuṭībhaviṣyati||
12.19-3
syādetat, na pratipattervirītatvādanyat kṛtsitatvamityata āha---sūkṣmeti| kathamasau nigrahasthānamiti| kathamasau svarūpato'pratīyamānaiva sattāmātreṇa nigrahasthānaṃ bhaviṣyati? na hyapratītameva paradāradharṣaṇaṃ nigrahāya paryāptamityarthaḥ| vipratipadyamāna iti| yato vipratipadyamānaḥ prāptaparājayo bhavati, ataḥ parājayaprāptidvāreṇa unnetuṃ śakyate| atha parājayaprāptireva kā ityata uktam---nigrahasthānaṃ pratijñāhānyādi khalu spaṣṭam parājayaprāptiriti bhāṣyaṃ sphuṭamityarthaḥ| yadyapyadhike vipratipattyapratipattī saṃbhavatastadasaṃbhave nigrahasthānatvānupapatteḥ, tathāpi vipratipannavastugocaratvena na tu tatreti tadanigrahasthānatvabhramanivāraṇārthamasamāsakaraṇamityarthaḥ| adhikaṃ nāmetyupalakṣaṇam, punaruktamapi draṣṭavyam| dūṣyaṃ vā ityāgāmipakṣāpekṣayā vāśabdaḥ ||
12.19-3.p1
|| pariśuddhiḥ ||
12.19-3.p2
yathoddeśamiti---yathoddeśakramaṃ bhavatu lakṣaṇam, na tu lakṣaṇakramānatikrameṇa parīkṣā bhaviṣyati, prathamata eva vyatikramādityata āha---yathālakṣaṇaṃ yathāsvarūpamityartha iti| nanvevaṃ sati prathamadvitīyasūtre tātparyāntareṇāvaṣṭabdhatvānna trividhaśāstrapravṛttyantarbhāvinī| ārthyā vṛttyā prathamasūtrasya uddeśāntarbhāve'pi dvitīyasūtramalagnakam asaṃgatikatvādityata āha---tasmāditi| aupodghātikyā saṃgatyā prathamoddeśamaṅgatameva dvitoyasūtramarthāt| śrutyā ca prayojanaparatayeti na prakaraṇāsaṃgatirityarthaḥ| śeṣaṃ sūbodhamiti| kīrttyata iti kīrtitam| tathā ca yathāyogamabhisaṃbandha iti sukhabodhamityarthaḥ||
12.20
anabhyāsajñeyācchrutivivaragarbheṣu laghutaḥ
sukhagrāhyānmandaiḥ kusumasukumārāt prathamataḥ|
manaḥ śrīmadvācaspativacanavinyāsavisarāt
trasatyadyāpyetanmuhuriva muhurnirvṛtamapi ||
12.20.p1
|| iti puruṣāśaktiliṅgadoṣasāmānyalakṣaṇaprakaraṇam ||
12.20.p2
|| ityaudayanatātparyapariśuddhau prathamādhyāyasya dvitīyāhnikam
12.20.p3
samāptaḥ prathamādhyāyaḥ||
Linked texts (1)
- Kiranavali (ed. Siva Chandra Sarvvabhouma) — Sanskrit