Commentary on the Nyāyasūtra 12.p14
Nyāyabhāṣya (complete text) 12.p14
- Language
- Sanskrit
12.p14
iti bhedo darśitaḥ, tathāpyalpīyānayamiti manyamānena parisaṃkhyāyāmapi niyamapadaṃ prayujyate, itaravyavacchedalakṣaṇasya phalasyāviśiṣṭatvāditi| iha vāde caturdhā nigrahasthānagatiḥ| kii*cadasaṃbhāvanīyameva yathā, hāniḥ sannyāso nirarthakamarthāntaramavijñātārthamapārthakamiti ṣaṭkam| kii*cat saṃbhavadapyanudbhāvyameva yathā, pratijñāntaraṃ hetvantaramajñānamapratibhā vikṣepo matānujñā paryanuyojyopekṣaṇamiti saptakam| kii*cat tūdbhāvyamātraṃ yathā, virodho'prāptakālaṃ nyūnamadhikaṃ punaruktamayathānubhāṣaṇamapasiddhānta iti saptakam| kii*cacca kathāvasānikaṃ yathā, hetvābhāso niranuyojyānuyogaśceti dvayamiti| tatra hānyādīnāmaśaktisaṃguhanaprakāratvāt, tattvabubhutsutayā ca vāde tadabhāvāt teṣāmasaṃbhavaḥ| saṃbhavatāmanudbhāvane hetumāha---na khalviti| kathāmaparyavasāyayatāmapyudbhāvane hetumāha---adhikaṃ tviti| tattvapratipatteḥ sākṣād vyāghāto viparītapratipattiryathā, hetvābhāsānudbhāvane niranuyojyānuyogānudbhāvane ca pāramparyavyāghāto vyāsaṅgādīnā tatsāmagrīpratirodhaḥ| tatrādhikānudbhāvane prathamo yadi na syāt, tathāpi dvitīyaḥ syādeva| tathā hi, virodhe yogyatāvirahaḥ| aprāptakāle ākāṃkṣāvirahaḥ| nyūne ākāṃkṣitāsamabhivyāhāraḥ| sa cānāsaktiviśeṣaḥ| adhike anākāṅkṣitasamabhivyāhāraḥ| punarukte'pyevam| so'pyākāṅkṣāvirahaviśeṣaḥ| ayathānubhāṣaṇe uktāpratisandhānam| apasiddhānte saṃmukhapramāṇabādhākrāntiriti ākāṅkṣāyogyatāsattimattayā pratisaṃhitaṃ pramāṇāntarāpratihataṃ ca vākyaṃ tattvapratipatteraṅgam, nānyathā| tasmādetadarthamidamudbhāvyamiti||