Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p36

21.3.p36

yuktyantaramāha--dūrāntikānuvidhānamiti| dūre nopalabhyate, antike ca upalabhyate| aprāpteraviśeṣeṇa dūre'pyupalambhaḥ syāt| anupalambhe vā antike'pi na syāt| prāptau tu dūraṃ gacchat prakṣīṇaṃ sat prāptamarthaṃ na gṛhṇāti ataijasam, taijasam apyabhibhūtaṃ na gṛhṇāti, yatholkāprakāśaṃ madhyandine| anabhibhūtaṃ tu mārtaṇḍamaṇḍalaṃ gṛhṇātyeveti| codayati--viṣayībhāvāditi| yogyo hi tādṛśa indriyakṣaṇaḥ svakāraṇādupajātaḥ pariṇato vārthakṣaṇaśca, yayoraprāptayoreva grahaṇagrāhyabhāvaḥ| vyavahitaviprakṛṣṭau ca na tau tādṛśau| tat kimapratīyamānaprāptikalpanayetyarthaḥ| pariharati---tacca naivamiti| niṣatsyete hi kṣaṇabhaṅgapariṇāmau bhāvānām| tena sthemabhājāṃ bhāvānāṃ svarūpayogyatā vā mahattvādirviṣayībhāvaḥ sahakārisākalyaṃ vā jñānopajananaṃ prati pariśiṣyate| tatra svarūpayogyatāmātraṃ cedāsthīyeta, tadā yadevāvyavahitaṃ sannihitaṃ sad ajanayad vijñānaṃ viprakṛṣṭamapi vyavahitamapi tadeveti tathaiva tena jñānaṃ janayitavyam| asti hi tasya tadāpi svarūpayogyateti, sahakārisākalyaṃ tu prāptireva| tasmāt na saṃbandhamantareṇa viṣayībhāva iti sūktam| sandigdhaḥ pṛcchati--atha prāpyakāritva iti| ayamabhisandhiḥ| kulālādau prāpyakāriṇi dṛṣṭaṃ yathā viprakṛṣṭo vyavahitaśca na karotīti, tasmāt aprāpyakāriṇi cācaskāntādau dṛṣṭaṃ yathā viprakṛṣṭo vyavahitaśca lauhaṃ maṇirākarṣati, tasmāt tatra pramāṇaṃ vaktavyamiti uttaram--indriyatvameva pramāṇam| tadeva pa*cāvayavopapannamāha--prāpyakārīti| yadi tu kaścit dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvam ubhdāvayet tvagādīnāmaprāpyakāritvāditi, tu pratyāha--atha punarna kii*caditi| pṛcchati--atheti| yogyatayaiva hi kāraṇāni svakāryaṃ kurvanti, prāptistu svarūpyogyatāprayuktāṃ vyāptimupajīvati, na tvasyāḥ svābhāvikaṃ vyāpakatvamiti bhāvaḥ| uttaram--so'pīti| sahakārisākalyaṃ tāvat na prāpteratiricyata ityuktam| kevalaṃ svarūpayogyatā vaktavyā| sa ca vyastānāmapyastīti yatra tatra vyavasthitebhyo'pi kāryotpādaprasaṅkaḥ| ayaskāntamaṇerapi cakṣuṣa iva vṛttibheda eṣitavyaḥ,