Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p52
Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p52
- Language
- Sanskrit
21.3.p52
ayamabhisandhiḥ| sāmānādhikaraṇyena śabdātmakatvaṃ rūpādīnāmabhidhīyānaṃ śabdabrahmātmakatvaṃ vocyeta śreyamāṇagaurityādipadabhedātmakatvaṃ vā? na tāvadādya| kalpaḥ| na salvasmadādisamastadarśanapathātivṛttena śabdabrahmaṇā rūpādīnāmasti sāmānādhikaraṇyapratītiḥ laukikānām| śrūyamāṇaśabdasāmānādhikaraṇyena tu tādātmyaprasādhane anupayuktaśabdasaṃbandhasya bālamūkādeḥ rūpādijñāneṣu nāsti śrūyamāṇaśabdagandho'pi, prāgeva tu tatsāmānādhikaraṇyam| na ca teṣāmapi prāgbhavīyaśabdabhāvanānugamena tatsāmānādhikaraṇyamiti sāṃpratam| na khalu rūpādyātmanaḥ śabdasya rūpādivaiśadyaināvaiśadyaṃ saṃbhavati| yugapad vaiśadyāvaiśadyarūpaviruddhadharmayogena bhedaprasaḍgāt| veśadye tu vyutpannavadavyutpanno'pi śabdaiḥ vyavaharet, na tu saṃbandhagrahaṇapekṣeta| na ca tādātmyādanyad vācakatvaṃ śabdānāṃ yatra saṃbandhagrahāpekṣā bhavet| na ca tādātmye'pi kalpitabhedānāṃ vācyavācakabhāvaḥ| tathā sati na sāmānādhikaraṇyaṃ syāt| na hyasti saṃbhavo bhedakalpanā ca sāmānādhikaraṇyaprathā ceti| tasmādavyutpannānāmasti śabdarahitaṃ rūpādiṣu nirvikalpakaṃ pratyakṣamiti| na kevalamabyutpannānām, vyutpannānāmapyastītyāha--gṛhīte'pi ca śabdārthasaṃbandhe iti| ārddhokta eva sāmānādhikaraṇyanirāsāya saṃbandhagrahaṇasvarūpamāha--asthārthasya sāsnādimadrūpasya ayaṃ gakarādyokāro nāmadheyamiti| itikaraṇo jñānaparāmarśapradhānaḥ| tathā ca yo ḍittho nānādeśakālāvasthāsaṃsṛṣṭaḥ piṇḍabhedaḥ so'yamiti sannihitadeśakāla ityarthaḥ| na tvayaṃ piṇḍo ḍitthaśabda iti pratyayaḥ| autsargikaṃ hi śabdānāmarthaparatvaṃ kvacit punarityādibhiḥ śabdaistadapodyate| yatrāpi saṃbandhapratipādanamabhedena ayaṃ ḍittha iti, tatrāpi śabdo vācyatvaparo na svarūpaparaḥ yathā gaurvāhīka iti lakṣyamāṇaguṇayogaparaḥ| na ca tanmātreṇa vāhīkasya gotvaṃ bhavati| tasmād bhinnayoreva śabdārthayoḥ saṃbandhagrahāt tanmūlatvācca śabdavyavahārasya na śabdapuraḥsaramapi jñānaṃ śabdasāmānādhikaraṇyamātmano'rthasyāvagamayati| yattu śabdānupāye'pi jñāne śabdaḥ pūrvaṃ bhavati tadgṛhītasaḍketasya prathamamindriyārthasannikarṣādālocanena śabdasaṃsargarahitenālocite'rthamātretasyārthabhedasya śabdabhedena saṃbandhāt śabdaviṣayaḥ saṃskāraḥ prabodhyate| prabuddhaḥ śabdasmṛtiṃ janayati| tena vyutpannasya nirvikalpakāt parā*caḥ pratyayāḥ śabdānupāyā api śabdapuraḥsarā jāyante| yathāhuḥ,