Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p63

Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p63

Language
Sanskrit

21.3.p63

ityevamādermantrasyāptapraṇetṛkatayā sāmānyato'rthāvyabhicāritvaṃ grahītum| autsargikaṃ hi śabdānāmarthaparatvam| ataeva nigamaniruktavyākaraṇasahāyāstato'rthamavadhārayanti| evaṃ yathā mudgastambastathā mudgaparṇīti āptavākyaśravaṇādeva mudgastambasādṛśyajñānasyānupajanitaphalasyāpi śakyaṃ tadarthāvyabhicāritvaṃ niścetum| pratyakṣasya tu pramāṇasyātyantaparokṣasvarūpolambha eva tāvat pramopajananāt prāg durlabhaḥ, prāgeta tu tasyārthāvyabhicāritvam| yadyapi ca saṃvedanaprāmāṇyapakṣe'pi tatsaṃvedanaṃ manasā sulabham, tathāpi na tanmātraṃ pramāṇam| api tu asādhāraṇendriyārthasannikarṣasahāyamiti tatsahāyasya tasya parokṣatvameva| tena pratyakṣasya pramāṇasya phalāvyabhicāreṇaivāvyabhicārajñānam, na svarūpataḥ ityetat pramāṇāntarebhyo vyāvṛttamasādhāraṇaṃ pratyakṣasya rūpamādarśayitumavyabhicāripadopādānam| atha vā pratyakṣāvyabhicāra evānumānādyavyabhicāre kāraṇam| na hyasti saṃbhavo'vyabhicaritapratyakṣagṛhītapakṣadharmatākaṃ tarkasahāyapratyakṣagṛhītāvinābhāvaṃ cānumānaṃ vyabhicāratīti| yattu bādhitaviṣayaṃ satpratipakṣitaṃ cānumānam, tadapi yadyapi prathamaṃ vyāptigrahaṇadoṣeṇa na khaṇḍitam, tathāpi khaṇḍanottarakālaṃ so'pi pratīyate| tathā ca vyāptigrāhi pratyakṣaṃ tatrāpi vyabhicārīti| evamāgamo'pi sākṣāt kvacit pāramparyeṇa pratyakṣapūrvakastadvyabhicāreṇaiva vyabhicarati| āgamavyabhicāreṇaivopamānavyabhicāro vyākhyātaḥ| tadevaṃ pratyakṣāvyabhicāre pramāṇānāmavyabhicāro'stīti pratyakṣasyaiva viśeṣaṇamavyabhicāripadaṃ cakāra, netareṣāṃ pramāṇānām|