Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p72

Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p72

Language
Sanskrit

21.3.p72

syādetat| na vyavasāyātmakaṃ pratayakṣaṃ bhavitumarhati| abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaṃ hi tat| na cendriyārthābhyāṃ labdhajanma vijñānamarthāvabhāsaṃ śakyamabhilāpena yojanayitum| na hyarthe śabdāḥ santi, arthātmano vā, tathā satyavyutpannasyāpi vyutpannavad vyavahāraḥ syādityuktam| na cābhilāpo'rthāsaṃsparśo saṃvedanadharmaḥ, artheṣu tanniyojanāt| tasmādarthādupajāyamānaṃ jñānamarthamevādarśayet nābhilāpam| na hi rūpāt jāyamānaṃ pratyakṣaṃ rasasahitametadādarśayati| tasmādabhilāpasaṃsargānapekṣamabhilāpasaṃsargiṇamādarśayad vikalpavijñānaṃ vikalpavāsanotthāpitamaniyatārthagrāhi mānasamātmīyamutprekṣālakṣaṇaṃ vyāpāraṃ tiraskṛtyānubhavaprabhavatayā anubhavavyāpāraṃ darśanu puraskṛtya pravartamānamanubhavatayā abhimanyante pratipattāraḥ| tat siddhametat, yadarthasāmarthyalabdhajanma, na tat śabdakalpanānugatam, yathā nirvikalpakam| arthasāmarthyalabdhajanmāraśca vivādādhyāsitā vikalpā iti prasaṅgasādhanaviruddhavyāptopalabdhiḥ| śabdakalpanānugatatvasya hi pratiṣedhyasya viruddhaṃ tadananugatatvam, tenārthasāmarthyajatvaṃ vyāptam| tasyopalabdhistadananugatatvamutthāpayantī tadanugatatvaṃ virūṇaddhīti| athaiṣāṃ pratyayānāṃ pratyakṣamabhi lāpānugatatvamaśakyāpahnavam, hanta bhoḥ, nārthasāmarthyajatvamiti prasaṅgaviparyayaḥ| tathā hi yadabhilāpakalpanānugataṃ na tadarthasāmarthyajaṃ yatheśvarapradhānādivikalpavijñānam| tathā caite vivādādhyāsitā vikalpā iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ| niṣedhyamarthasāmarthyajatvaṃ tadabhilāpakalpanānanugatatvena vyāptaṃ tadviruddhaṃ ca sadanugatatvamiti| na ca sandigdhavyatirekitā, arthasāmarthyena hi tadutpadyamānamartharūpam anukuryād na śabdarūpam| na hyarthe śabdāḥ santi tadātmāno vetyuktam| asaṃbaddharūpānukāre tu vijñānasya sarvarūpānukāreṇa sarvasarvajñātāpattirati| saḍketavaśāt śabdānāmarthasaṃbandhenārthopalabdhau tatsmaraṇāt tatsaṃsṛṣṭavedanamiti cet? yatra tarhi te kṛtasaḍketāḥ tadeva smārayedetān| tatraiva ca te kṛtasaḍketā yadanugataṃ sāmānyam| na ca taddṛṣṭam, kiṃ tu svalakṣaṇaṃ darśanagocaraḥ| tadeva hi paramārthasadvijñānasya kāraṇam, na tu sāmānyam| sarvasāmārthyayahitaṃ hi tat alīkatvāt| tasmād yad dṣṭaṃ na tena śabdānāṃ saṃbandhaḥ, yena ca saṃbandho na taddṛṣṭam| api ca dṛṣṭasya śabdavācyatve darśanādiva vahinaruṣṇa iti vākyādapi pratīyeta| tathā ca śabdādapi tasmin pratīte śītāpanopanaprasaṅgaḥ| sāmānyaviṣayauliṅgaśabdau vastubhūtasāmānyavacca svalakṣaṇam| tādṛśaṃ ca taddarśanasya kāraṇamiti nirvikalpakena prathamākṣatannipātajanmanā jātimadvastuvedanāt tatropalabdhacarasaṃbandhasya śabdasya smaraṇam| tathā ca tacchabdābhidheyajātiviśiṣṭadravyāvagāhīndriyārthasannikarṣajanmā vikalpapratyayo gaurayamityevamākāro jāyata iti cet? yathāhuḥ,