Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p78

21.3.p78

[ślo 0 vā 0 pratyakṣa 0120]iti| tanna, piṇḍavivekena jātyāderavikalpakenāgrahaṇāt| na hi jātijātibhantau vā kriyākriyāvantau va guṇaguṇinau vā tatsamavāyo vā vivekena cakāsati| na ca vivekenāpratibhāsamānaḥ śakyā mitho yojayituṃ kṣīrodakavadatadvedinā| tasmādekamavibhāgaṃ svalakṣaṇamanādivikalpavāsanāsamāropitajātyādibhedaṃ tathā vikalpyata iti yuktamutpaśyāmaḥ| api ca paramārthasadvastudvayavedane'pi kuto viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ? na hyaḍgulyāvekavijñānaviṣayau mitho viśeṣaṇaviśeṣyabhāvamāpadyete|| viśeṣaṇa khalūpakārakam, upakāryaṃ ca viśeṣyam| nānyathā tayostabhdāvaḥ| na caikavijñānasamārūḍhayorjñāpyajñāpakabhāvo vā kāryakāraṇabhāvo vā saṃbhavī, samānakālayoḥ tayorūbhayorapi paurvāparyaniyamāt| api ca vastuniveśe jātyādīnāmupādhīnāmekasya vastunaḥ sattvaṃ ca dravyatvaṃ ca pārthivatvaṃ ca vṛkṣatvaṃ ca śiṃśapātvaṃ copādhaya iti dūrādekopādhiviśiṣṭasya grahe sarvopādhiviśiṣṭagrahaprasaṅgaḥ| tathā hyādhārādheyabhāva upakāragarbho bhavati| patanadharmaṇo hi badarasyottarasya kuṇḍamadharaṃ pratayāsannamapatanadharmakaṃ badaraṃ vidadhadādhāraḥ| tadvadihāpi dravyeṇa jātyādīnāmupādhīnāmupakartavyam| na ca śaktyantarairūpakaroti| śaktyantarapakāre'pi śaktyantaraukalpanāyām anavasthāpātāt| tasmāt svabhāva eva svakāraṇādhīnajanmā dravyasya sa tādṛśo yena bahūnāmupādhīnāmupakarotīti vācyam| tathā ca sattvopakārasamartheṃ tasmin dravye gṛhyamāṇe dravyatvādyupakārasamartho'pi sa evāsya svabhāva iti tatsvabhāvāvacchinnāḥ sattvavikalpakena paramārthasaddravyāvagāhinā sarva eva dravyatvapārthivatvavṛkṣatvaśiśapātvādayo viṣayīkṛtā iti vikalpāntarāṇāmānarthakyam| yadāha,