Commentary on the Nyāyasūtra 28.p3.16
Nyāyabhāṣya (complete text) 28.p3.16
- Language
- Sanskrit
28.p3.16
digdeśabhedāśca diśaḥ saṃyogā ekatve 'pi diśa ādityodayadeśapratyāsannadeśasaṃyukto yaḥ saitarasmādviprakṛṣṭadeśasaṃyogātparamāṇoḥ pūrvaḥpa evamādityāstamayadeśapratyāsannadeśasaṃyukto yaḥ sa itatasmādviprakṛṣṭadeśasaṃyogātparamāṇoḥ paścimaḥ tau ca pūrvapaścimau paramāṇū apekṣya yaḥ sūryodayāstamayadeśaviprakṛṣṭadeśasaṃyogaḥ sa madhvavatīṃ| evametayoryau tiryagdeśasambandhinau madhyasya ārjavena vyavasthitau pārśvavartinau tau dakṣiṇottarau paramāṇū evaṃ madhyaṃdinavartisūryasannikarṣaviprakarṣau pūrvasaṃkhyāvacchinnatvaṃ cālpatvaṃ parasaṃkhyāvacchinnatvaṃ ca bhūyastvam| tasmādekasyāpi paramāṇoḥ paramāṇvantarasaṃyogā avyāpyavṛttaya eva bhāgāḥ| evaṃ diśo 'pyekasyā api saṃyogā eva bhāgāḥ so'yaṃ paramāṇoḥ ṣaṭkena yugapadyogo mūrttatvamātraprayukto na sāvayavatvaprayukta iti na sāvayavatvaṃ gamayitumarhatīti| tena yudacyate prasaṅgasādhanaṃ paraiḥ yannirayavaṃ tanna ṣaṭkena saṃyuktaṃ yathā vijñānaṃ tathā ca paramāṇuriti vyāpakaviruddhopalabdhiriti tannirastam| mūrtatvaprayuktatvena ṣaṭkasaṃyogasya sāvayavatvena vyāpterasiddheḥ| chāyātapayogo 'pi paramāṇorekasaṃyogasyāvyāpyavṛttitvenopapannaḥ| nanvanavasthā nopapadyata ityuktaṃ tatkuta ityata āha bhāṣyakāraḥ| anavasthāyāṃ pratyadhikaraṇaṃ dravyāvayavānāmānantyāt| kriyāvattvādīnahetūn sarvathā vikalpya vārtikakāro dūṣayati| ye tu kriyāvattvāditi| etenāsiddhatvena| na hi ghaṭādikamavayavinamanabhyupagacchato ghaṭādirastītyarthaḥ| matupaścārthāntare dṛṣṭatvādviruddha iti|