Commentary on the Nyāyasūtra 8.p3.6
Nyāyabhāṣya (complete text) 8.p3.6
- Language
- Sanskrit
8.p3.6
te khalvime paramāṇavaḥ saṃhatā gṛhyamāṇā atīndriyatvaṃ jahati viyuktāścāgṛhyamāṇā indriyaviṣayatvaṃ na labhante iti soyaṃ dravyāntarānutpattāvatimahān vyāghāta ityupapadyate dravyāntaraṃ yad grahaṇasya viṣaya iti| saṃcayamātraṃ viṣaya iticet ? na-- saṃcayasya saṃyogabhāvāttasya cātīndriyasyā'grahaṇādayuktam| saṃcayaḥ khalvanekasya saṃyogaḥ sa ca gahyamāṇāśrayo gṛhyate nā'tīndriyāśrayaḥ. bhavati hi ’idamanena saṃyuktam’ iti. tasmādayuktametaditi| gṛhyamāṇasya cendriyeṇa viṣayasyā''varaṇādi anupalabdhikāraṇamupalabhyate tasmānnendriyadaurbalyādanupalabdhiraṇūnāṃ yathā nendriyadaurbalyācakṣuṣā'nupalabdhirgandhādīnāmiti || 14 || nyā. sū. || 4 || 2 || 15 || avayavāvayavaprasaṅgaścaivamā''pralayāt || 15 || yaḥ khalvavayavino'vayaveṣu vṛttipratiṣedhādabhāvaḥ soyamavayavasyāvayaveṣu prasajyamānaḥ sarvapralayāya vā kalpeta niravayavādvā nivarteta. ubhayathā copalabdhiviṣayasyābhāvaḥ tadabhāvādupalabdhyabhāvaḥ, upalabdhyāśrayaścāyaṃ vṛttipratiṣedhaḥ sa āśrayaṃ vyāghnan ātmaghātāya kalpate iti || 15 || nyā. sū. || 4 || 2 || 16 || athāpi--- na pralayaḥ-- aṇusadbhāvāt || 16 || avayavavibhāgamāśritya vṛttipratiṣedhādabhāvaḥ prasajyamāno niravayavāt paramāṇornivartate na sarvapralayāya kalpate| niravayavatvaṃ khalu paramāṇorvibhāgairalpataraprasaṅgasya (abhāvāt) yato nālpīyastatrāvasthānāt| loṣṭasya khalu pravibhajyamānāvayavasyā'lpataramalpatamamuttaramuttaraṃ bhavati sa cācamalpataraprasaṅgaḥ yasmānnalpataramasti= yaḥ paramo'lpastatra nivartate.