Nyayasutra 2
Nyāyasūtravṛtti 2
- Language
- Sanskrit
2.1
atra sūtrakṛtā saṃśayasyā'darśanātsaṃśayaparīkṣāyāṃ saṃśayo nāṅgamanavasthābhayādityāśayaṃ sūtrakṛtovarṇayanti tadasat na hyatra saṃśayarūpaṃ parīkṣyate| yenānavasthā syāt apitu lakṣaṇa sūtreoktaṃ saṃśayakāraṇaṃ tathāca saṃśayaḥ samānadharmadarśanādi janyo na veti saṃśayaḥ sambhavatyeva| parantu sūtrakṛto nirṇayamattvāt pūrvvapakṣanirāsamātrāsyāpekṣaṇāt saṃśayo na darśita evameva pramā ṇādiparīkṣāyāmapi tadevābhihitaṃ bhāṣye śāstrevādeca vimarṣa varjamiti tattvaṃ samānādidharmadarśanānna saṃśayaḥ pratyekaṃ vyabhicā rāt anyataratvenānugatīkṛtataddarśanādapi na saṃśayaḥ na hi sthāṇu dharmmasamānadharmmāyaṃ puruṣadharmasamānadharmmāyamiti vā jānan sthāṇurnaveti sandigdhe samānatvasya bhedagarbhatvādbhinnadharmatvena jñāte tadbhedgrahasyaiva sambhavāt yadvā samānānekadharmopapatte riti lakṣaṇasūtre upapattipadaṃ svarūpaparamiti bhrāntasyeyaṃ śaṅkā tathācāyamarthaḥ na saṃśayaḥ samānadharmāditaḥ svarūpasata iti śeṣaḥ yataḥ samānadharmāderadhyavasāyādanyataratvenānugatī kṛtataddhyavasāyādvā saṃśayaḥ anyathā saṃśayasya sārvvatrikatvā patteḥ|
2.2
na saṃśaya ityanuvarttate vipratipatterupalabdhāvyavasthāyāścānu palabdhyavyavasthāyāśca na saṃśayajanakatvaṃ pratyekaṃ vyabhicārādi tyarthaḥ yadvā svarūpamadipratipattyāditona saṃśayaḥ kintu tadvya vasāyādityarthaḥ |
vipratipattijasaṃśayamātrapratiṣedhāya sūtrāntaraṃ |
2.3
vipratipattau na saṃśayahetutvaṃ saṃpratipatteḥ niścayāt vādi normadhyasthasya ca niścayasattvāt sati ca niścaye saṃśayāyogā diti bhāvaḥ |
upalabdhyanupalabdhyavyavasthātaḥ saṃśayadvaya nirāsāya sūtraṃ |
2.4
upalabdhyavyavasthāyā anupalabdhyavyavasthāyāśca saṃśayaja nakatvaṃ na śaṅkanīyaṃ yadi khasminnapyavyavasthitatvaṃ syāt natvevaṃ tathāca svātmani vyavasthitāyāstasyāḥ kathamanyatrāvyavasthātvamityarthaḥ |
nanu vyavasvāprāmāṇyasaṃśayastasya ca na tatsaṃśayarūpatvaṃ saṃśayasya viṣayaviśeṣaghaṭitatvāt tasya cānyasaṃśayajanakatvaṃ na viruddhaṃ | atodūṣaṇāntaramāha |
2.5
tathā tathāsati avyavasthāyā hetutve sati tathāśabdoyaṃ na sūtrāntargato'pitu bhāṣyasya ityanye atyantasaṃśayaḥ saṃśayāna cchedaḥ syāt taddharmasya tajjanakasya jñānatvādisādhāraṇadharma darśanasya sātatyopapatteḥ sarvvadā sambhavādyajñānatvādisādhā raṇadharmadarśanepi kāraṇāntaravilambānna sarvvatra prāmāṇyasaṃśaya iti yadi tadā tasyaiva viṣayasaṃśayepi hetutvamastviti kiṃ prāmā ṇyasaṃśayasya sādhāraṇadharmadarśanādevvā saṃśayahetutveneti bhāvaḥ |
siddhāntamāha |
2.6
yathoktādhyavasāyāt sādhāraṇādidharmadarśanāt tasya puruṣatvāderyoviśeṣa itaravyāvarttako dharmastasyāpagata īkṣaṇaṃ tataḥ viśeṣādarśanādityarthastathāca viśeṣādarśanasahitasādhā raṇadharmadarśanāditaḥ saṃśayesvīkṛte na kāraṇābhāvādasaṃśayo navāyatkiñcitkāraṇasattvādatyantasaṃśayaityarthaḥ sādhāraṇadharma darśanādeśca saṃśayaviśeṣe janakatvāt saṃśayatvāvacchinnaṃ prati vyabhi cārepi na kṣatiḥ vipratipattau ca vādivākyābhyāṃ madhyasthasyaiva saṃśayopagamāt yaccoktaṃ samānadharmadarśanāt kathaṃ saṃśaya samānatvasya bhedagarbhatvāditi tadapina nahi samānadharmatvena 2 adhyāyaḥ tajjñānaṃ heturapi tu ubhayasahacaritadharmavattvajñānaṃ tathetyu ktadoṣābhāvāt |
samprati saṃśayaparīkṣayaiva pareṣāṃ padārthānāṃ parīkṣāmati diśannāha |
pramāṇasya pūrvvatvaṃ tāvanna sambhavati hi yataḥ pramāyāḥ pūrvvaṃ pramāṇasiddhau pramāṇasattve indriyārthasannikarṣāt pratyakṣaṃ sidhya tīti na syāt pratyakṣapramātaḥ pūrvvameva pramāṇasya sattvāt pramā ṇatvaṃ hi pramākaraṇatvaṃ pūrvvaṃ pramāyā alābhepramākaraṇatvamapi kathaṃ syāt pūrvvameva pramāyāḥ siddhirūpeyeti kathaṃ indriyārtha sannikarṣāt indriyārthasannikarṣāditaḥ pratyatkṣotpattiḥ pratyakṣā dyutpattiḥ paretu pratyakṣaṃprati karaṇatve khaṇḍite tadīyakāraṇā ntaramapi khaṇḍanīyamityāśayaṃ sūtrakṛtovarṇayanti pramāṇasya pramāvaiśiṣṭyābhāve pramāṇamiti jñānepi pramāvaiśiṣṭyasaṃśayaḥ syāditi bhāvaḥ |
9 ||
2.7
evamuktarītyā uttarottareṣu prayogeṣu prasaṅgaḥ prakṛṣṭaḥ saṅgaḥ parīkṣāyāḥ sambandhovā'vaśyakastatkiṃ prayojanamapi parīkṣa ṇīyaṃ netyāha yatra saṃśayaiti yadi tallakṣaṇārthasaṃśayastadā tadapi parīkṣaṇīyaṃ athavā uttarottaraṃ uktipratyuktirūpaṃ tatprasaṅgaḥ tatra yā parīkṣā saṃśayite'rthe kartavyetyarthaḥ |
samāptaṃ saṃśayaparīkṣā prakaraṇaṃ |
12 ||
idānīmavasarataḥ pramāṇasāmānyaparīkṣāya pūrvvapakṣayati |
2.8
kālatraye'pi pramāṇapramāyāḥ siddhervvaktumaśakyatvāt pratya kṣādīnāṃ na prāmāṇya mityarthaḥ |
trisṛṣvapi traikālyāsiddhatvaṃ vyutpādayati |
2.10
pramāṇasya pramātaḥ paścāt siddhau viṣayasya prameyatvaṃ pramā ṇātpūrvvameva siddhamiti na pramāṇataḥ pramāyā utpattiḥ prame yasya ca jñaptiriti |
2.11
idañca sūtradvayaṃ anumānādyabhiprāyeṇa cakṣuḥśrotrādeḥ pramānantaraṃ pramāsamakālaṃ vā sattvasyeṣṭatvādutpatteḥ śaṅkituma 2 adhyāyaḥ pratyakṣatvāt tadayamarthaḥ pramāṇaprameyayoryugapatsattve yugapadutpa ttau buddhīnāmarthaviśeṣaniyatatvādyuktamavṛttitvaṃtanna syāt pada jñānaṃ hi śabdaviṣayakaṃ śrāvaṇapratyakṣarūpaṃ śābdabodhaśca padārthaviṣayakaḥ parokṣarūpo vijātīyadvatyanayorna yaugapadyaṃ sambhavati kāryyakāraṇabhāvavattvāt kramikatvenaiva siddherataevaikameva jñānamubhayaviṣayakamityapi nāśaṅkanīyaṃ saṅkaraprasaṅgācca evaṃ vyāptijñānānumityādāvapi draṣṭavyaṃ paretu pramāṇaprameyayorna yugapatsiddhirna yugapajjñānaṃ buddhīnāmarthaviśeṣaniyatatvāt krama vṛttitvaṃ tathāsati na syāttathāhi cakṣuṣo jñānamanumityādi rūpaṃ ghaṭādeśca pratyakṣādirūpaṃ na cānayoryaugapadyaṃ sambhavatī tyartha ityāhuḥ |
2.12
yadi traikālyāsiddhāpramāṇān prameyasiddhirnopaiyate tadā tadrītyā tvadīyaḥ pratiṣedhopyanupapannaiti jātyuttarametaditi bhāvaḥ kiñca sarvvapramāṇapratiṣedhe pratiṣedhakaṃ pramāṇamapi nābhyu pagantavyaṃ |
tathā ca kathaṃ pratiṣedhasiddhirityāha |
2.13
yadi ca pratiṣedhakaṃ pramāṇamupeyate tadā kathaṃ sarvvapramāṇapratiṣedhaityāha |
2.14
nanu manmate vastusiddhirnāpekṣitā viśvasya śūnyatvāt pramāṇaprameyabhāvopi na vāstavikastanmate ca traikālyāsiddhiruktaivetyatastaduddharati |
2.15
traikālyapratiṣedha uktaḥ sa na sambhavati kutaityata āha śabdāditi yathā śabdāt paścādbhāvinaḥ pūrvvasiddhasyātodyasya murajādeḥ siddhirjñaptiḥ yathāvā pūrvvasiddhātsūryyāduttarakālīnavastuprakāśanaṃ yathāvā vahnisamakālīnāddhūmādvahnisiddhistathācāpi pramātaḥ sarvvatra pramāṇāduttarabhāvinyāeva pramāṇasya cakṣurādeḥ pūrvva bhāvitvamastyeva pūrvva pramāvaiśiṣṭyantu tasya nopeyate yadā kadācitpramāsambandhenaiva pramāṇatvasambhavādyadā kadācit pākasambandhenaiva pācakamānayetyādivaditi bhāvaḥ
atra cakārāntaṃ na sūtrāntargatamiti taccāloke vastutaṣṭīkā diksarasāt sūtrāntargatameva |
nanvaniyatatvādeva pramāṇaprameyavyavahārona pāramārthikaḥ rajjau sarpādikavyavahāravadityāśaṅkāyāmāha |
2.16
yathāhi tulāyāḥ suvarṇādigurutvaparicchedakatvātpramāṇa vyavahārastulāntareṇa ca tadīyaguru tvattāparicchede ca prameya vyavahārastathā nimittadvayasamāveśādindriyāderapi pramāṇa prameyavyavahāra iti yadvā pramāṇatā prameyatā ca pramāvaicitryā diti yatrāgāśaṅkitaṃ tatrāha prameyatā ceti yathā kadācid guhyattāparicchedakatvānttulāyāḥ pramāṇavyavahārastathendriya ghaṭāderapi pramāṇaprameyavyavahāraiti |
anavasthayā pratyavasthānaṃ paraṃ pūrvapakṣasūtraṃ |
2.17
pramāṇā nāṃ pramāṇataḥ siddheḥ svīkāre pramāṇāntarasvīkāraḥ syāt tathāhi pramāṇasya tāvannasvataḥsiddhirātmāśrayāpatte stataḥ pramāṇāntaraṃ svīkāryaṃ tayośca parasparasādhakatve'nyo nyāyādapattitarataścāpi pramāṇāntaramaṅgīkāryyamityevamatra 2 adhyāyaiḥ syeti bhāvaḥ |
natu pramāṇasiddhiḥ pramāṇaṃ vinaiva syādityatrāha |
2.18
yadica pramāṇavinivṛttitaḥ pramāṇavyatirekāt pramāṇa siddhiḥ strīkriyate tadā tadvadeva tatsiddhiḥ strīkriyatāṃ kiṃpramā ṇāṅgīkāreṇa tathācāvyavasthitameva jagatsyāditi śūnyatāyāṃ paryyavasānamiti bhāvaḥ |
siddhāntasūtraṃ |
śabdasya dṛṣṭādṛṣṭārthatvena dvaividhyamuktaṃ tatra cādṛṣṭārthaka śabdasya vedasya prāmāṇyaṃ parīkṣituṃ pūrvvapakṣayati |
2.19
yathāhi pradīpālokādghaṭādiprakāśastathā pramāṇānāṃ prameya prakāśakatvamanyathāpradīpasya ghaṭaprakāśakatvaṃ pradīpaprakāśakaṃ cakṣustajjñāpakamanyadityanavasthābhayātpradīpopi na ghaṭaprakā śakaḥsyādi ca ghaṭapratyakṣe tatprakāśānāṃ nāpekṣeti nānava sthetyucyate tadā prakṛtepi tulyaṃ nahi pramāṇātprameyasiddhau pramā ṇasiddhirapekṣitā yadā pramāṇasiddhirapekṣitā tadā tatrāpi pramāṇamapekṣyatāṃ taccānumānādikameveti na pramāṇāntara kalpanā navānavasthāsarvvatra pramāṇasiddheranapekṣitatvāt kvaci bījāṅkuravadapekṣāpi na kṣatikarīti bhāvaḥ pradīpasya pradīpāṃnta raṃ vinā prakāśakatvatpramāṇānāmapi pramāṇamantareṇaiva prameya prakāśakatvamiti sūtrārthaṃ kecana manyante tānpratyāha bhāṣyakāraḥ kvacinnivṛttidarśanādanivṛttidarśanācca kvacitpradīpādau pramā ṇāntarānivṛttidarśanāt kvaciddhaṭādau pramāṇāntarādanivṛ ttidarśanāt pramāṇāntarāpekṣādarśanāttvadīyo heturanaikāntaḥ aniyatataḥ tathā ca pradīpadṛṣṭāntāt pramāṇāntarāpekṣā nivṛttiḥ sādhyate ghaṭadṛṣṭāntena pramāṇāntarāpekṣaiva kṣita ca sādhyate tathā ca dṛṣṭāntasamā jātiriyamiti bhāvaḥ tvadvyākhyāne kathaṃ nānai kānta ityatrāha bhāṣyakāraḥ viśeṣahetuparigrahe satyupasaṃhārā bhyanujñānādapratiṣedhaḥ manyate viśeṣahetoḥ vyāptipakṣadharmatā śrayasya parigrahe satyupasaṃhārasya sādhyasādhanasyābhyanujñānādu ktānaikāntātmakaḥ pratiṣedhona bhavati |
pramāṇasāmānyaparīkṣānantaraṃ pramāṇaviśeṣeṣu parīkṣaṇīyeṣu prathamoddiṣṭaṃ pratyakṣaṃ parīkṣaṇīyaṃ tatra ca phaladvārakameva lakṣaṇaṃ pūrvamuktamataḥ phalalakṣaṇaṃ yathāśrutamākṣipati |
2.20
pratyakṣasya yallakṣaṇamindriyārthasannikarṣotpannatvaṃ tannopapa dyate'samayavacanāt ayamarthaḥ pratyakṣasya kāraṇaghaṭitaṃ lakṣaṇama bhihitaṃ tacca kāraṇakalāpaghaṭitāyāḥ sāmagryā viniveśenama tivyāptinirāsakaṃ tacca nābhihitaṃ asamayaṃ indriyārthasannikarṣa janyatvamātraṃ hyabhihitaṃ ātmamanaḥsaṃyogendriyamanaḥsaṃyogādi kantu nābhihitaṃ tathācātmamanaḥsaṃyogarūpendriyārthasaṃyogajanya tayānumityādāvativyāptirityarthaḥ |
nanvātmamanoyogādeḥ kāraṇatvameva nāstītyāśaṅkāyāmāha |
2.21
śarīrāvacchinnasyātmanomanasā yaḥ sannikarṣastadbhāve na pratyakṣotpattiryato'ta ātmamanaḥ saṃyogasya kāraṇatvamāva śyakaṃ | pratyakṣotpattiriti prakṛtaṃ jñānotpattiriti vivakṣitaṃ |
nanvevaṃ digādīnāmapi kāraṇatvaṃ syādityāśaṅkate|
2.22
yathākathañcitpaurvāparyyasya tatrāpi sattvātteṣāmanyathāsi ddhitveprakṛtepyevaṃ |
athottaramabhidhātumāha |
2.23
ātmanonānavarodho'saṃgrahaḥ kāraṇatveneti na kutaḥ jñāna liṅgatvāt jñānaṃ liṅgaṃ yasya tattathā jñānaṃ hi bhāvakāryaṃ sama vāyi kāraṇaṃ sādhayati tacca pariśeṣādātmaiva digādīnāñca kāraṇatve namānamiti bhāvaḥ ityañca samavāyikāraṇasyātma nomanasā saṃyogo'samavāyikāraṇamityarthāt siddhaṃ |
ātmaśarīrādisaṃyogasya kutonāsamavāyikāraṇatvami tyato manasaḥ prādhānyeyuktimāha |
2.24
nānavarodha ityanuvarttate indriyamanoyogadvārā jñānā yaugapadyaniyāmakatvānmanasopi hetutvamāvaśyakamiti śarīra manoyogādeśca na tanniyāmakatvamiti bhāvaḥ ityañcātmamanaḥ saṃyogasyāsamavāyikāraṇatvaṃ yuktaṃ |
siddhāntasūtraṃ |
2.25
pratyakṣanimittatvāt pratyakṣāsādhāraṇakāraṇatvāt ayamarthaḥ pratyakṣasūtre indriyārthasannikarṣābhidhānaṃ hi na kāraṇābhidhi tsayāyenātmamanoyogādyanabhidhānena nyūnaṃ apitu lakṣaṇā bhiprāyeṇa tatra ca sāmagrīghaṭitatattadasādhāraṇakāraṇaghaṭita
2.29
hetutvamityata indriyamanoyogāderahetutvamiti bhrāntaḥ śaṅkate
indriyārthasannikarṣasyaiva hetutvamityatra yo hetu ruktaḥ sa na yuktaḥ kutaḥ vyāhatatvāt indriyamanoyogāde hetu tāyā abhyupagamāttadvyāghātāpatteḥ bhramaṃ khaṇḍayati
nāsti vyāghātaḥ kutaḥ arthaviśeṣasya indriyārthasya prabalatvāt tathā cendriyārthasannikarṣaprādhānyārthaṃ hi pūrvvamuktaṃ natvitaraniṣedhārthamiti |
nanū sati pratyakṣasya pramāṇāntaratvetallakṣaṇaparīkṣāsaṅgate tadevatu nāstītyāśaṅkate |
2.30
pratyakṣatvenābhimataṃ ghaṭādijñānamanumānamanumitirekade śasya purobhāgasya grahaṇānantaramupalabdhestathācaikadeśagrahaṇā tmakaliṅgajñānajanyatvādṛṭādijñānamanumitirityarthaḥ |
samādhatte |
2.31
pratyakṣamanumānamiti na pratyakṣatvāvacchedenānumititvaṃ netyarthaḥ yāvattāvadupalambhāt yāvattāvatāpi yasya kasyacidbhāgasya pratyakṣeṇendriyeṇopalambhādupalambhasya tvayāpyabhyupagamāt ida
2 adhyāyaḥ mupalakṣaṇaṃ śabdagandhādipratyakṣasādhāraṇāt na pratyakṣamātra niṣedhadityapi bodhyaṃ |
yadapi vṛkṣādijñānasyānumititvamiti tadapi dūṣayati |
2.32
naca naivetyarthaḥ nacaikadeśasyaivopalabdhirityapi yuktaṃ avaya visadbhāvāt yatohi avayavyasti atastadavayavapratyakṣakāle'va yavinopi pratyakṣaṃ na vyāhataṃ tenāpi saha cakṣuḥ saṃyogādisattvā diti bhāvaḥ |
samāptaṃ pratyakṣaparīkṣā prakaraṇaṃ |
avayavisadbhāvāditi hetusādhanāyopodghātasaṅgatyāvayavi prakaraṇamārabhate|
2.33
atra cāvayavini sandehaḥ sādhyatvāditi yathāśrutāthāna saṅgatervyaktrādau vyabhicārāttasmādayamarthaḥ avayavini sādhya tvādasiddhatvāt sandeho'vayavisadbhāvādityuktahetuḥ sandigdhā siddhaityarthaḥ tatraca dravyatvaṃ sparśavattvaṃ vā aṇutvavyāpyaṃ na vetyādayovipratipattayaḥ tatra ca śakamyalāraktamalaktaraktamārakta tvāvṛtatvānāvṛtatvādilakṣaṇaviruddhadharmābhāvādeko 'vayavī na sambhavati tathāhi śākhāvacchedena kampo mūlāvacchedena tada 2 adhyāyaḥ bhāvopyupalabhyate nacaikasminneva dravye ekadaiva viruddhadharma dvayasamāveśaḥ sambhavati tasmādavayavāeva tathābhūtā natvanyo vayavī mānābhāvāt evaṃmahārañjanaraktaikadeśasyāṅkukasya dagdhā vacchedenāraktalopalabbhādevaṃ yāvatpṛṣṭhāderanāvṛtalopalambhā davayaveyaṃ itibauddhānāṃ pūrvvapakṣaḥ atra ca bauddhānāṃ pūrvvapakṣa sūtrāṇi vārttikakṛtā likhitāni ca vistārabhayānna likhyante |
2.34
avayavino'siddhau tadguṇakarmmādīnāṃ sarvveṣāgrahaṇa tathā ca sakammākambalaraktāraktatvādikamapina sugrahaṃ paramāṇugata tvāt pratyace mahattvasya hetutvāt |
2.35
avayavebhyo'vayavyatiriktayate tathāsati dhāraṇākarṣaṇayorupa patteranyathā paramāṇupuñjale caikadeśadhāraṇena sakaladhāraṇa mekadeśākarṣaṇena sakalākarṣaṇañca na syādityarthaḥ |
2 adhyāyaḥ idamavadyaṃ naukākarṣaṇena naukāsthākarṣaṇavat kuṇḍadhāraṇena kuṇḍasthadadhidhāraṇasyopapattervijātīyasaṃyogabalenaivāvayavā vayavibhāvābhāvepyupapatterataḥ pūrvoktāṃ yuktimeva sādhīyasīṃ manyamānastatra paroktaṃ samādhānamāśaṅkya dūṣayati |
2.36
atidūrasthaikamanuṣyaikavṛkṣāderapratyakṣatvepi senāvanādi pratyakṣavadekaparamāṇorapratyakṣatvepi tatsamūharūpaghaṭādeḥ pratya kṣatvāditi cenna tadapi aṇūnāmatīndriyatvāt pratyakṣe maha ttvasyahetutvātsenāvanādipratyakṣaṃ yujyate natvaṇūnāṃ mahattvā bhāvāditi bhāvaḥ |
samāptamavayaviparīkṣāprakaraṇaṃ |
avasareṇa kramaprāptamanumānaṃ parīkṣituṃ pūrvvapakṣayati |
2.37
anumānasya traividhyaṃ pūrvvamuktaṃ tatra trividhasyāprāmāṇye sādhite 'numānamapramāṇamarthātsiddhimiyānnayenedaṃ anumānaṃ anumāna tvābhimataṃ na pramāṇaṃ pramitikaraṇaṃ vyabhicārihetukatvāt tatra trividhavyabhicāraṃ darśayati rodhetyādinā nadīvṛddhyā pipīlikāṇḍasañcāreṇa mayūrarutena ca vṛṣṭyanumānaṃ trividha
2.38
anumānasya trikālaviṣayatvamabhimataṃ tadyuktaṃ varttamā nābhāvena tadadhīnajñānayoratītānāgatayorabhāvena kāla trayātmakaviṣayābhāvādityāśayena varttamānaparīkṣāprakaraṇa mārabhamāṇovarttamānamākṣipati |
2.39
varttamānābhāvaḥ atītānāgatabhinnakālasyābhāvaḥ vyutpā dayati patataiti patataḥ phalādervṛkṣāvadhikaḥ kaścanadeśaḥ patitādhvā bhūmyavadhikaḥ kaścanapatitavyādhvā natu varttamānasya prasaṅgopīti bhāvaḥ |
samādhatte |
2.40
varttamānābhāve tayoratītānāgatayorapyabhāvaḥ syāttayo stadapekṣatvāt varttamānadhvaṃsapratiyogitvaṃ hyatītatvaṃ varttamāna prāgabhāvapratiyogitvaṃ hyanāgatatvamiti bhāvaḥ |
nanutayoḥparasparāpekṣayaiva siddherna varttamānāpekṣetyata āha |
2.41
anyonyāśrayāditi bhāvaḥ |
tayorapyabhāve kā catiratoyuktyantaramāha |
2.42
varttamānābhāve pratyakṣaṃ nopapadyate pratyakṣasya varttamānaviṣa yatvāt ataevāha sambaddhaṃ varttamānañca gṛhyate cakṣurādineti pratyakṣābhāve ca sarvvameva grahaṇaṃ jñānaṃ na syāt pratyakṣamūlakatvā ditarajñānānāmitibhāvaḥ |
nanu yadi varttamānadhvaṃsapratiyogitvamatītatvaṃ varttamāna prāgabhāvapratiyogitvañca bhaviṣyattvaṃ tadā varttamānaeva ghaṭe kathaṃ śyāma āsīdraktobhaviṣyatītidhīrityatrāha |
2.43
varttamānasyāpi ghaṭādeḥ śyāmaraktarūpādīnāṃ kṛtatā kartta vyatayoratītatābhaviṣyattayorupapatterghaṭāderapyatītānāgatatve na vyavahāraḥ paramparāsambandhādityarthaḥ |
samāptaṃ varttamānaparīkṣāprakaraṇaṃ |
athāvasareṇa kramaprāptopamānaṃ parīkṣituṃ pūrvvapakṣayati |
2.44
prasiddhasādharmyādupamānamuktaṃ tanna yuktaṃ yataḥ sādharmyamātya ntikaṃ prāyikamekadeśikaṃ vā na sambhavati na hi ātyantikasādha rtreṇa gauriva gaurityupamānaṃ pravarttate na vā prāyikasādharmyeṇa gauriva mahiṣadvati naca yatkiñcitsādharmyeṇa meruriva sarṣapaṃ iti sādharmyasya copalakṣaṇatvādvaidharmyopamānamapyevaṃ khaṇḍanīyaṃ |
samādhatte |
2.45
prasiddhaṃ prakarṣeṇa mahiṣādyāvṛtyā siddhaṃ jñātaṃ yatsā dharmyantajjñānasyopamitikaraṇatvānna doṣaḥ sādharmyañca prakaraṇā dyanusārātkiñcitkiñci diti |
anumānena caritārthaṃ nopamānaṃ pramāṇāntaramiti vaiśe ṣika matamāśaṅkate |
2.46
pratyakṣeṇa gosādṛśyaviśeṣeṇa apratyakṣasya gavayapadavācyatva syānumiternopamānaṃ mānāntaramiti |
atrottarayati |
2.47
apratyakṣevyāpyavattayā 'pratyakṣe anumānalena pramāṇārthaṃ pramā prayojana mupamānasya na paśyāma ityarthaḥ athavā gavaye gavaya dṛttau apratyakṣe gavayapadavācyatve upamānasya pramāṇārthaṃ pramāṃ upamānajanyāṃ pramāṃ anumānatvena na paśyāma ityarthaḥ vyāptijñā nābhāvāditi bhāvaḥ |
nanu vyāptijñānaniyamaḥ kalpyatāmityanuśayena yuktyantara māha |
2.48
anumānādupamānasya nāviśeṣaḥ tathetyupasaṃhārāt yathā gaustathā gavayaiti jñānādupamānasiddherupamānādhīnasiddherūpa miteḥ tathāca vyāptijñānānapekṣasādṛśyajñānādhīnopamiti rityanubhavasiddhaṃ kiñca nānuminomi kintūpaminomītyanuvyava sāyasiddhopamitirnāpalapituṃ śakyataityāśayaḥ |
samāptamupamānaprāmāṇyaparīkṣāprakaraṇaṃ |
kramaprāptaṃ śabdaṃ parīkṣituṃ pūrvvapakṣayati |
2.49
śabdo'numānamityasya śābdabodho'numitiriti paryyava sitārthastathāca śabdoliṅgavidhayānumitikaraṇaṃ arthasya śabda pratipādyasya anupalabdherapratyakṣatvāt anumeyatvāditi tathāca śābdajñānamanumitirapratyakṣaviṣayatvāt pratyakṣabhinnatvādityatra tātparyyaṃ |
hetvantaramāha |
2.50
upalabdheḥ śabdenābhimatāyā anumititvenābhimatāyāśca advipravṛttitvāt adviprakāratvāt anumititvaṃ śābdatvañca na jātidvayaṃ śabdasya liṅgavidhayā bodhakatve'pi liṅgāntarajajñāna vadvijātīyatvābhāvāt |
hetvantaramāha |
2.51
sambandhānniyatasambandhājjñāyamānāditi śeṣaḥ śabdo hi vyāptigrahasāpekṣo bodhayati tena śābdabodho'numitiriti bhāvaḥ |
siddhāntasūtraṃ |
2.52
āptasya bhramādiśūnyasya yaupadeśaḥ śabdastatra yatsāmarthyaṃ ākāṅkṣāyogyatādimattvaṃ tataḥ athavā āptaṃ prāptaṃ yadupade śasāmarthyaṃ ākāṅkṣādimattvaṃ tataḥ tatsahakārātsādhāraṇāścārthaṃ nirdeśastena vyāptinirapekṣādākāṅkṣādijñānādarthe sampratyayaḥ śābdabodhaḥ sambhavatīti nānumānāntarbhāvaḥ śabdasyetyarthaḥ śabdā damumarthaṃ pratyemi natvanuminomītyanubhavāditi bhāvaḥ |
śabdārthayoḥ sambandhābhāvadatyāha |
2.53
śabdena sahārthasya sambandhābhāvaḥ vyāptyabhāvaḥ hetumāha pūra ṇeti yadi śabdasyārthe na vyāptiḥ syāttadānnāvnivāśīśabdermukha pūraṇamukhadāhamukhapāṭanāni syuḥ śabdasya vyāpyasya satvenānnā derarthasyāpi sattvāt |
tatkiṃ śabdo'sambaddhamevārthaṃ pratyāyayati tathā satyatiprasaṅga ityāśaṅkate |
2.54
apratiṣedhaḥ śabdārthayoḥ sambandhapratiṣedhona śabdārthayorvyava sthitatvātkaścideva hi śabdaḥ kañcidevārthaṃ bodhayati na sarvvaḥ sarvva miti ityañca sambandhe svīkṛte tena sambandhena vyāptirapyāvaśyakī sacasambandhona mukhapūraṇādiniyāmakaiti bhāvaḥ |
uttarayati |
2.55
manmate'pi śabdārthayorvyavasthā na śabdasyādhīnasyārthasaṃpratya yasya sāmayikatvāt śaktigrahādhīnatvāt śaktirūpasambandhena na 2 adhyāyaḥ ca vyāptistasyāvṛttittiniyāmakasambandhādhīnatvāditi bhāvaḥ| |
2.56
śabdasyārthena saha na svābhāvikaḥ sambandhaḥ jātiviśeṣe'niya māt śabdasyāniyatārthakaladarśanādāryyā hi yavaśabdāddīrgha śūkaviśeṣaṃ pratiyanti mlecchāstu kaṅgumiti niyame tu sarvvaḥ sarvvaṃ pratīyāt āpātataścedaṃ nānāśaktāvapi yatra yasya śaktigraha stasya tadarthopasthiteḥ |
samāptaṃ śabdasāmānyaparīkṣāprakaraṇaṃ |
2.57
tasya dṛṣṭārthakavyatiriktaśabdasya vedasya aprāmāṇyaṃ kutaḥ anṛtatvādidoṣāt tatra ca putreṣṭikāyādau kvacitphalānutpatti darśanādanṛtatvaṃ vyāghātaḥ pūrvāparavirodhaḥ yathā udite juhoti anudite juhoti samayādhyuṣite juhoti śyāvo'syāhutima bhyavaharati yaudite juhoti śabalo'syāhutimabhyavaharati dyo'nudite juhoti śyāvaśabalāvasyāhutimabhyavaharato yaḥ sama yādhyuṣite juhoti atra coditādivākyānāṃ nindānumitā niṣṭasādhanatābodhakavākyavirodhaḥ paunaruktyādaprāmāṇyaṃ yathā triḥprathamā manvāha triruttamāmanvāhetyatrottamatvasya prathamatva paryyavasānāt triḥkathanena ca paunaruktyaṃ eteṣāmaprāmāṇye taddṛ ṣṭāntena tadekakarttṛkatvena tadekajātīyatvena vā sarvvavedāprā māṇyaṃ sādhanīyamiti bhāvaḥ |
siddhāntasūtraṃ |
2.58
na vedāprāmāṇyaṃ karmakartṛsādhanavaiguṇyāt phalābhāvopa patteḥ karmaṇaḥ kriyāyāvaiguṇyamayathāvidhitvādi karturdvaiguṇyama vidvattvādi sādhanasya havirādervaiguṇyamaprokṣitatvādi yathokta karmaṇaḥ phalābhāve hyanṛtatvaṃ nacaivamastīti bhāvaḥ |
vyāghātaṃ pariharati |
2.59
na vyāghātaiti śeṣaḥ agnyādhānakāle uditahomādika mabhyupetya svīkṛtyānuditahomādikaraṇe pūrvoktadoṣakathanānna vyāghātaityarthaḥ |
paunaruktyaṃ pariharati |
2.60
caḥ punararthe anuvādopapatteḥ punarna paunaruktyaṃ niṣprayojanatve hi paunaruktyaṃ doṣa uktasthale tvanuvādasya upapatteḥ prayojanasya sambhavāt ekādaśasāmadhenīnāṃ prathamottamayoḥ trirabhidhāne hi pañcadaśatvaṃ sambhavati tathāca pañcadaśatvaṃ śrūyate imamahaṃ bhrātṛvyaṃ pañcadaśāvareṇa vāgvajreṇa ca vādhe yo'smāndveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmaiti |
anuvādasya sārthakatvaṃ lokasiddhamityāha |
na pramāṇacatuṣṭayasya pratiṣedhaḥ śabde aitihyasyānarthāntara bhāvād ntarbhāvātsāmānyata āptoktatvajñānasambhavādaśruta āpto ktatvajñānaṃ na śābdikāraṇaṃ kintvākāṅkṣādijñānaṃ yogyatāpramā dhīnā ca śābdaprameti arthāpattyāderanumāne'ntarbhāvaḥ upa pādakakalpanaṃ hi vināvyāptijñānaṃ na sambhavati vṛṣṭitvādā vapimeghajanyatvavyāptirastyeva sambhavopi vyāptimūlakatvādanumānaṃ vyāptyanapekṣitve ca vyabhicārādapramāṇaṃ evamabhāvovyāptisāpe kṣo'numānaṃ abhāvaniṣṭhavyāpteścānumānāṅgatve na virodhaiti bhāvaḥ |
satyarthāpatteḥ prāmāṇye vahirbhāvāntarbhāvacintā tadevatu nāstīti taṭasthaḥ śaṅkate |
2.61
vākyavibhāgasya anuvādatvena vibhaktavākyasyārthagrahaṇāt prayojanasvīkārāt śiṣṭairiti śeṣaḥ śiṣṭā hi vidhāyakānuvā dakādibhedena vākyaṃ vibhajyānuvādakasyāpi saprayojanatvaṃ manyante vede'pyevamiti bhāvaḥ |
vede vākyavibhāgaṃ darśayati |
2.62
mantrabrāhmaṇabhedādvidhā vedastatra brāhmaṇasyāyaṃ vibhāgaḥ vivivacanatvenārthavādavacanatvenānuvādavacanatvena ca vedasya viniyogāt vibhajanāt athavā viniyogāt bhedāt tathā ca 2 adhyāyaḥ vidhyādibhedādbrāhmaṇabhāgastridheti śeṣaḥ |
tatra vidhilakṣaṇamāha |
2.63
iṣṭasādhanatābodhakapratyayasamabhivyāhṛtavākyaṃ vidhiḥagni hotraṃ juhuyātsvargakāmaityādi arthavādaḥ arthasya prayojanasya vadanaṃ vidhyarthapraśaṃsāparaṃ vacanamityarthaḥ arthavādohi stutyādi dvārā vidhyarthaṃ śīghraṃ pravṛttaye praśaṃsati |
tatra stutyādibhedādarthavādaṃ vibhajate |
2.64
stutiḥ satyādidhyarthasya praśaṃsārthakaṃ vākyaṃ yathā sarvvaji tā vai devāḥ sarvvamajayan sarvvasya vyāyai sarvvasya jityai sarvvame vaite nāpnoti ॰sarvvaṃ jayatītyādi aniṣṭhabodhanadvārā vidhya pravarttakaṃ nindā eṣavāvaprathamoyajñānāṃ yajjyotiṣṭomoya etenāniṣṭvā anyena yajate sa gatrtte patatyamevaitajjīryyate pracā mīyataityādipuruṣaviśeṣaniṣṭhamithoviruddhakathanaṃ parakṛtiḥ yathā ūlbā vapāmivāgre'bhighārayantyatha pṛṣadājyaṃ taduhacarakā dhvaryyavaḥ pṛṣadājyamevāgrebhighārayantyagneḥ prāṇāḥ pṛṣadājyami
2.66
samādhatte |
2.67
anuvādasya punaruktānnāviśeṣaḥ abhyāsāt abhyāsasya saprayojanatvāt tatra dṛṣṭāntamāha śīghriti yathā loke gamyatā mityuktvā punargamyatāṃ gamyatāṃ ityādi karmāvilambādivodhārthaṃ mucyate tathāprakṛtepoti |
evamaprāmāṇyasādhakaṃ nirasya prāmāṇyaṃ sādhayati |
2.68
āptasya vedakarttuḥ prāmāṇyāt yathārthopadeśakatvāt vedasya taduktatvamarthāllabhyaṃ tena hetunā vedasya prāmāṇyamanumeyaṃ tatra dṛṣṭāntamāha mantrāyurvedavaditi mantroviṣādināśakaḥ āyurvedabhāgaśca vedasyaeva tatra samvādena prāmāṇyagrahāt taddṛṣṭāntena vedatvāvacchedena prāmāṇyamanumeyaṃ āptaṃ gṛhītaṃ prāmāṇyaṃ yatra sa vedastādṛśena vedatvena prāmāṇyamanumeyamiti kecit |
samāptaṃ śabdaviśeṣaparīkṣāprakaraṇaṃ |
iti śrī viśvanāthabhaṭṭācāryyakṛtāyāṃ nyāyasūtravṛttau vibhāga parīkṣānirapekṣasāṅgapramāṇaparīkṣaṇaṃ nāma dvitīyasyā dyamāhnikaṃ |
2.71
asati meghe vṛṣṭirna bhavatītyanena sati meghe vṛṣṭirbhavatītya rthāpattiviṣayastatra ca na prāmāṇyaṃ satyapi meghe dṛṣṭyabhāvād naikāntikatvāt |
samādhatte |
2.72
arthāpatternānakāntikatvamitiśeṣaḥ asatsu megheṣu nadṛṣṭi rityanena sati meghe dṛṣṭiriti tatra ca dṛṣṭyā meghajñānamabhi mataṃ yatra ca meghe na vṛṣṭijñānaṃ tatrānarthāpattāvarthāpattibhramaḥ naca prāmāṇyavirodhaḥ vyāptādibhramāṅgasyānumitidarśanā danu mānasyāpyaprāmāṇyāpatteḥ nānaikāntikamarthāpatteritibhāṣya syāvatāraṇikāṃ sūtrādau kecillikhanti |
pratibandimapyāha |
2.73
taduktarītyā tvadīyapratiṣedhasyāpyaprāmāṇyādanaikānti katvāt yatra kutracidanaikāntikasya pratiṣedhāsādhakatvād naikāntikatvāt |
atha yatra kutracidanaikāntikatvaṃ na doṣāya kintu svaviṣa yedūti yadi tadārthāpatterapi nāprāmāṇyamityāha |
2.74
anaikāntikasya svaviṣayesādhakatvādyadi svahetoḥ prāmāṇyaṃ manyase tadārthāpatterapi svaviṣaye prāmāṇyamiti |
abhāvasya na pramāṇe'ntarbhāvaiti taṭasthaḥ śaṅkate |
2.75
abhāvanāmakaṃ pramāṇaṃ tadā syādyadi tasya prameyaṃ siddhyettade vatu nāsti abhāvasya tucchatvānna tatra pramāṇapravṛttiriti bhāvaḥ |
siddhāntasūtraṃ |
2.76
tasyābhāvapramāṇasya prameyasiddhiḥ bhāvapradhānonirdeśaḥ kintatprameyamityatrāha lakṣiteṣu ghaṭādiṣu lakṣitānāṃ tatprameya tvasiddhiḥ alakṣitānāṃ kathaṃ prameyatvamata āha lakṣaṇalakṣita tvāditi yadyapyabhāvasya guṇakarmādibhirlakṣaṇaṃ na sambhavati tathāpyalakṣaṇenaiva tallakṣitaṃ bhavatyanolamānayetyukte nīlābhā vohi itaravyāvarttakatayā lakṣaṇaṃ ato'bhāvonāprāmāṇika itibhāvaḥ |
ākṣipya samādhatte |
2.77
asati pratiyoginyabhāvovaktuṃ na śakyate sati ca pratiyogini 2 adhyāyaḥ kathaṃ tadabhāvaiti cennānyatra lakṣaṇena sattvenārthāntarapratiyoginaḥ upapatterabhāvopapatteḥ na hi tatraiva pratiyoginaḥ sattvamape kṣitaṃ |
2.78
lakṣiteṣu lakṣaṇasya tatsiddheḥ vyāvartakatvasiddhera lakṣiteṣu ahetuḥ ahetutvaṃ vyāvratta hetutvaṃ abhāvasya lakṣaṇābhāvānniḥsva rūpasya na vyāvrttatvamiti bhāvaḥ |
2.79
pūrvapakṣona yuktaḥ pratiyoginolakṣaṇasya yadavasthitamava sthānaṃ tasyāpekṣayā tādṛśasiddheḥ ayamarthaḥ pratiyogisvarūpajñā nādevābhāvasvarūpanirūpaṇasambhavānnābhāvalakṣaṇāpekṣeti bhāvaḥ |
2.80
prameyasiddhiriti maṇḍūkāplutyānuvarttate pratiyogi utpatteḥ prāk abhāvasya upapatteḥ upalambhāt ghaṭobhaviṣyatī tyādiprāgabhāvaviṣayakapratyakṣasya sārvvalokikatvāditi bhāvaḥ 2 adhyāyaḥ cakāreṇa dhvaṃsāderapi pratyakṣasiddhatvaṃ samuccīyate ceṣṭāyā nirbyāpāratvena na prāmāṇyaṃ vastuto lipyiādivatsāṅketikatvātta syāpyanumāne śabdevāntarbhāvaiti |
samāptaṃ pramāṇacatuṣṭaprakaraṇaṃ |
vedasya prāmāṇyamāptaprāmāṇyātsiddhaṃ na cedaṃ yujyate vedasya nityatvādityāśaṅkāyāṃ varṇānāmanityatvāt kathaṃ tatsamudāya rūpasya vedasya nityatvamityāśayena śabdānityatvaprakaraṇamā rabhatetatra siddhāntasūtraṃ |
2.81
śabdo'nitya ityādiḥ ādimattvātsakāraṇakatvāt nanu na sakāraṇakatvaṃ kaṇṭhatālvādyabhighātādervyañjakatvenāpyupapatterata āha aindriyakatvāditi sāmānyavattvesati bahirindriyajanya laukikapratyakṣaviṣayatvādityarthaḥ paraṃtu aindriyakatvaṃ laukika pratyakṣaviśeṣyatvaṃ sāmānyasamavāyayostu na tathātvaṃ jātitvā dinā viśeṣyatvasambhavepi jātitvāderapratyakṣatvānna vyabhicāraḥ manasaindriyatvābhāvācca nātmani vyabhicāra ātmanaaindriya katvābhāvāccetyāṅgaḥ aprayojakatvamāśaṅkyāha kṛtaketi kṛtake 2 adhyāyaḥ ghaṭādau yathāupacāronnānaṃ tathaiva kāryyatvaprakārakapratyakṣa viṣayatvādityarthaḥ tathāca kāryyatvenānāhāryya sārvva laukikapratya kṣavalādanityatvameva sidhyati kecittu upacārādinābhilāt kṛtakavat itidṛṣṭāntaiti paretu kṛtakavadupacārāt kṛtaka sukhaduḥkhādivyavahārāt tathāhi sukhādau tīvramandādivyava hāraḥ śabdepyevaṃ natu nitye tathetyāūḥ |
yathāśrute hetūnāṃ vyabhicāramāśaṅkate|
2.82
noktā hetavaḥ ghaṭābhāvasya ghaṭadhvaṃsasya nityatvādvināśi tvādādimattvaṃ vyabhicāriaindriyakatvaṃ sāmānye vyabhicārini tyeṣvapyanityavadupacārāt yathā ghaṭākāśamutpannaṃ ahaṃ sukhī jātaityādi |
vyabhicāraṃ pariharati|
2.83
tattvasya pāramārthikasya bhāktasya ca nānātvasya bhedasya vibhā gāt vivekānna vyabhicāraḥ dhvaṃsehi utpattimattvaṃ ādimattvaṃ
2.86
yaddhi sthiraṃ tadabhyasyamānaṃ dṛṣṭaṃ yathā daśakṛtvorūpaṃ paśyati evaṃ śatakṛtvonuvākyamadhīta ityabhyāsātsthairyyaṃ śabdasyeti bhāvaḥ |
2.87
pūrvvapakṣona yuktaḥ kutaḥ anyatve bhedepi śabdānāṃ adhyāpanā bhyāsasya upacārātsambhavāt na hyabhyāsaḥ sthairyyaṃ sādhayati dvirnṛ tyati dvirnṛtyatītyādau bhedepyabhyāsadarśanāditi bhāvaḥ |
anyataiva jagati nāstīti kathamantyevyabhyāsopapattiriti taṭastha āśaṅkate|
2.88
labdherananupalambhātmakatvādupalambhābhāvātmakatvāttasya ca manasai va sugrahatvāttadanupalabdhirasiddheti bhāvaḥ |
2.89
śabdonityaḥ asparśatvādgaganavaditi bhāvaḥ |
2.90
asparśatvaṃ na śabdanityatvasādhakaṃ karmmaṇi vyabhicārāt |
2.91
anaikāntikasya sādhakatve'ṇoḥ paramāṇornityatvaṃ nasyādrūpa vattvādinā tatrānityatvānumānāpatterityarthaḥ |
2.92
guruṇā śiṣyāya vidyāyāḥ sampradānāt tathāca śabdasya prāksattvaṃ siddhaṃ tathāca tāvatkālaṃ sthiraṃ caine kaḥ paścānnāśayi ṣyatīti nyāyānnityatvamarthasiddhamiti bhāvaḥ |
2.93
śiṣye upasanne gururadhyāpayati yadi ca śabdānityaḥ syāttadā śiṣyāgamanānantaramadhyāpanāt pūrvvamapi śabda upalabhyetetyanu palabdheśca nāsti śabdaityatastaduktona hetuḥ |
2.94
madīyahetoḥ pratiṣedhona yuktaḥ kutaḥ adhyāpanāt yadyantarā lakāle śabdona syāt kathamadhyāpanaṃ ghaṭeta anupalabdhistu śabdasya kaṇṭhatālvādyabhighātarūpavyañjakābhāvādupapadyata iti bhāvaḥ ācāryāstu sūtradvayamevaṃ pracakṣate vibhaktivyatyāsād hetostadanantarālānupalabdhirarthastathāca hetoḥ svatvasyābhāvā ttadanantarālasya svatvadhvaṃsasyānupalabdhiratona dānamityarthaḥ pratiṣedhona yuktaḥ na hi dānaṃ mamābhipretaṃ kintvadhyāpanaṃ tacca vidyamānasya śabdasyaiveti bhāvaḥ |
2.95
anyatarasya pakṣasyānityatvasādhakasyādhyāpanādyaḥ pratiṣedhaḥ 2 adhyāyo sa na sambhavati ubhayoḥ pakṣayoradhyāpanasya samānatvāditi śeṣaḥ adhyāpanaṃ hi guruccāraṇānūccāraṇaṃ śiṣyoccāraṇānukūloccāraṇaṃ vā tacca sthairyāsthairyapakṣayostulyaṃ na śabdanitya tāyāḥ sahāyakaṃ vidhātumalaṃ na hyadhyāpanaṃ dānaṃ yena svasvatvadhvaṃ saparasvatvāpādanārthaṃ tasya sthairyamāśaṅkanīyaṃ na vā sambhavati vahūnāmekadāsvatvavirodhātparasvatvāpādanāsambhavācca apitu nṛtyādhyāpanādāvivopadeśamātramiti bhāvaḥ |
2.98
yadanyasmādanyaducyate tatkhasmādananya dabhinnaṃ tatkatha manyadbhedābhedayorvirodhāditi bhāvaḥ khābhedasyāvaśyakatvamiti hṛdayaṃ |
samādhatte|
2.99
tadabhāve'nyasyābhāve 'nanyatāpi nāsti tayorbhedābhedayoḥ siddheḥ parasparasāpekṣatvāt vastutastu tayormadhya itarasya ekata rasya ananyasya itarapekṣasiddheḥ itaratasya bhedasya jñānā pekṣāsiddhiryasya tādṛśatvādityarthaḥ |
śaṅkate|
2.100
śabdānityaityādiḥ anupalabdhirapratyakṣamajñānaṃ vā |
ādye pratibandhimāha |
2.101
yadyapratyakṣatvādabhāvasiddhisadā śravaṇakāraṇāsyāpratyakṣatvā daśravaṇaṃ na syāditi satataśravaṇaprasaṅgaityarthaḥ |
dvitīyetvāha |
2.102
anumānādinā upalabhyamāne vināśakāraṇe anupalabdhe rabhāvāttadīyoheturanapadeśaḥ asādhakaḥ asiddhatvāt janya bhāvatvena vināśakalpanamiti bhāvaḥ |
siddhāntinaḥ sūtrāntaraṃ |
2.103
śabdayamāne kāṃsyādau pāṇirūpanimittasya praśleṣāt saṃyo gācchabdābhāve upalabhyamāne śabdābhāvakāraṇasya nānupalabdhi riti yathāśrutānuyāyinaḥ paretu-pāṇirūpanimittasya praśleṣaḥ sambandhoyatra sa pāṇijaḥ śabdaḥ arthāt uttaraśabdeḥ tacchabdā bhāve śabdadhvaṃse sati na vināśakāraṇānupalabdhirityarthaityuktāḥ anyetu pūrvvasūtreṇaśabdasya tāvadvegātmakaḥ saṃskāraviśeṣohetu stasya tīvratīvrataramandamandataratvācchabdopi tādṛśaḥ tatraco ttaraśabdānāṃ pūrvvaśabdanāśakatvaṃ kalpyataityarthaḥ nanu tādṛśa saṃskāra eva nāstītyatrāha pāṇīti nānupalabdhiḥ saṃskārasyeti śeṣaḥ pāṇernimittasya praleṣāt ghaṇṭādisaṃyogotsaṃskārarūpakā raṇābhāvadvārā śabdābhāve śabdānutpattau nānupalambhaḥ saṃskā rasyetyartha ityāhuḥ |
nanu ghaṇṭādipāṇisaṃyogasya śabdanivarttakatve ghaṇṭādyā śrayaeva śabdaḥ syādityāśaṅkāyāmāha |
2.104
uktaḥ pratiṣedhona sambhavati asparśatvāt śabdāśrayasyeti śeṣaḥ śabdohi na sparśavadviśeṣaguṇaḥ agnisaṃyogo'samavāyikāra ṇakatvābhāvavatkāraṇa guṇapūrvakakāryyatvādityāśayaḥ |
etadeva vyutpādayitumāha |
2.105
samāsesparśādisamudāye sāhityena śabdovarttataiti na yuktaṃ vibhaktyantarasya vibhāgāntarasya tāramandāderupapatteḥ aya marthaḥ ekasminneva śaṅkhādau tāramandādi nānāśabdā jāyante gandhādayastu citāgnisaṃyogaṃ na parāvarttantaiti bhāvaḥ |
2.110
evameva varṇatvena tulyayorapi hrasvadīrghayorvikāroyakāra 2 acyadyaḥ stasya avikalpa ekarūpaṃ nānupapannamityarthaḥ |
samādhatte |
2.111
nātra dravyavikāratulyatāvikārāṇāṃ hi ayaṃ dharmoyatpra kṛtyanuvidhānaṃ tadbhede bhedaiti prakṛte tadanupapattiḥ hrasvadīrgha tvādinā prakṛtibhedepikāryabhedābhāvāt |
itaśca na vikāraityāha |
2.112
vikāraprāptasya na punaḥ prakṛtirūpatā dṛṣṭā na khalu dadhi kṣīratāṃ prāptaṃ punarvikāratāmāpadyate ikārastu yakāratāṃ prāptaḥ punarikāratāmāpadyate dadhyatretyuktvā punarapi dadhi atretyu cyataeveti bhāvaḥ |
ākṣipati |
2.113
uktoheturna yuktaḥ suvarṇādikaṃ hi kaṭakībhāvaṃ vihāya kuṇḍalatāmāpannaṃ punaḥ kaṭakatāmāpadyataeveti bhāvaḥ |
nirākaroti|
2.114
suvarṇavikārasthale hi suvarṇatvādinā prakṛtitā na tu kaṭa katvādinā tatrobhayamapi suvarṇabhāvaṃ na jahāti yadi hi suva rṇatāmapahāya kaṭakatāmāpannaṃ punaḥsuvarṇatā tadāvyabhicāraḥ śakyeta nacaivaṃ prakṛte ikāratāṃ hitvā yakāratāṃ prāptasyāpīkā ratāpattirastyeveti doṣoduṣpariharaiti bhāvaḥ |
avikāre mūlayuktimāha |
2.115
varṇānāṃ nityatve vikārāsambhavādanityatve cācirasthāyi tvenaikārapratyayānantaramikāranāśādvikārānupapattirityarthaḥ |
atra vikāravādī nityatvamatamālambya pariharati |
2.116
vikārāṇāmapratiṣedhona yuktaḥ nityānāṃ dharmavikalpāddharmasya nānāvidhatvādatīndriyatvāt cakāreṇaindriyakatvaṃ samuccīyate yathā hi nityānāmākāśādīnāmatīndriyatvepi gotvādīnāṃ nityatvamevamanyeṣāṃ nityānāmavikāritvepi varṇānāṃ vikāri tvātpāditi |
anityatvamālambya sūtrāha |
2.117
anavasthāāyitvepi varṇānāṃ yathāpratyakṣaṃbhavatyevaṃ vikāropi syāditi bhāvaḥ |
ubhayatrottarayati |
2.118
uktaḥ pratiṣedhona yuktaḥ vikāradharmitve nityatvāsaṃbhavāt vikāro hyatra svarūpaparityāgena rūpāntarāpattiḥ tathātveca nityatvavirodhāt na hi ghaṭādeḥ kapālādyupādeyatvavatprakṛteḥ saṃbhavati yakārakāle ikārānupalabdheḥ anityatvapakṣepi prati ṣedhona yuktaḥ pratyakṣaṃ hi varṇasya dvitīyakṣaṇe yujyate vikārastu kālāntarīyāna yujyate dadhīti śabdānantaramatretyādi śabdena tasya nāśāditi bhāvaḥ |
2.125
jātyākṛtyoramūrttatvāt evaṃ gavāṃ samūhaḥ gāṃ dadāti gāṃ 2 adhyāyaḥ pratigṛhṇāti daśa gāvaḥ gaurvaṅkhate śuklā gauḥ kapilāgauḥ golo hitaṃ gauḥ prasūtaityādivyavahārāṇāṃ vyaktāveva sambhavāt samāsaḥ samyagāsanaṃ sambandhīnubandharatyarthe gaurāste gormuñca mityudāharaṇīyaṃ |
taddūṣayati |
2.126
na vyaktau śaktirvyaktimātrasyānavasthānāt avyavasthānāt |
vyaktimātrasya śakyatve hi gavādipadādyatkiñcidvyakterupa sthitiḥ syāttatogotvaviśiṣṭāvyaktirvācyā tathāca nāgṛhīta viśeṣaṇānyāyāt jāttāveva śaktirastu kathaṃ tarhi vyaktibodha ityagrimasūtraṃ |
2.127
atadbhāvepi tatpadāmakyatvepi tadupacāraḥtacchandyavyapadeśo yathā sahacaraṇāditobrāhmaṇādau yaṣṭyādipadaprayogaḥ saha
2 adhyāyaḥ caraṇātsayogaviśeṣādyaṣṭiṃ bhojayetyatra yaṣṭidharabrāhmaṇe yaṣṭi śabdaprayogaevaṃ sthānānmañcāḥ krośantīti mañcasthapuruṣe tāda rthyātkaṭaṃ karotīti kaṭārthaikavīrakhe kaṭasyāsiddhatvena kāra ṇatāyogāt yamasya vṛttādanuśāsanāditorājani yama iti mānāt āḍhakena mitāḥ śaktava āḍhakaśaktavadati dhāraṇāttu layā dhṛtaṃ candanaṃ tulācandanamiti sāmīpyādgaṅgāyāṃ gāva ścarantīti kṛṣṇadravyayogāt śakaṭe kṛṣṇaḥ śakaṭaityudāhara ṇīyaṃ prāṇasādhanādannaṃ prāṇaiti ādhipatyādrājaivāsya kula miti kulādhipatiḥ pratīyate tathāca yathā gaṅgādipadādgaṅgā tīratvādinā bodhastathā gopadāditogotvaviśiṣṭasya lakṣaṇa yābodha etena yugapadvṛttidvayavirodha ekapadārthayoḥ paraspa rānvayaśca pratyuktaḥ gotvatvena rūpeṇa śaktigrahāttathaivoyasthi tiratoniyprakārakapadārthopasthitirapi nāstīti mantavyaṃ |
2.128
ākṛtiḥ padārthaḥ kutaḥ sattvasya prāṇinogavādervyavasthāna siddhervyavasthitaprasiddhestadapekṣatvāda|kṛtyapekṣatvādayamaśvāgaura yamityādivyavahārasyākṛtyapekṣatvādākṛtireva śakyetyarthaḥ |
2.131
2 adhyāyaḥ tisṛṣvapyekaiva śaktiriti sūcanāya vibhinnaśaktau kadācitkasya cidupasthitiḥ syāt śaktestulyatvepi vyakterviśeṣyatvāt prādhānyaṃ tathaiva śaktigrahāt nacākṛtyādisādhāraṇaśakyatāvacchedakā bhāvānna śaktekyamiti vācyaṃ tathā niyame mānābhāvāt idaṃ gavādipadamabhipretya tena paśvādipadasya jātyavācakatvepi na kṣatiḥ jātipadaṃ vā dharmaparaṃ tathaiva lakṣaṇasya vakṣyamāṇatvāt |
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit