Tarkikaraksha 1.83
Tārkikarakṣā 1.83
- Language
- Sanskrit
1.83
pratiruddhaḥ prakaraṇasamaḥ syāt pratisādhanaiḥ
pratipramāṇapratiruddho hetuḥ prakaraṇasama iti
pratirodho nāma hetorarthaniścayapravṛttipratibandhaḥ
satpratipakṣo hetuḥ prakaraṇasama ityācāryāḥ | nanu durbalena samabalena prabalena(1) vā pratirodhaḥ | tredhāpi
na sambhavati | hīnabalasya bādhitatvena pratirodhakatvāyogāt(2) | vastuno dvairūpyāsambhavenobhayo(3)stulyabalatvāsambhavāt(4) | prabalena hīnabalasya bādhitatvena
kālātītasaṅkaraprasaṅgācceti | satyam | vāstavatulyabalatvābhāve 'pi agṛhyamāṇaviśeṣatvenābhimānasiddhasāmyena pratipramāṇena pratirodho vivakṣita iti
na kaściddoṣaḥ | tataśca nānumānenaiva pratirodho'numānasyābhimānasāmyena pratyakṣādināpi tatsambhavāt
yathā śuklo'yaṃ śaṅkhaḥ śaṅkhatvāditaraśaṅkhavaditi prayoge
pītatvena pratyakṣāpalabdheḥ śukla eva kathaṃ syāditi
tamimaṃ prakaraṇasamaṃ viruddhāvyabhicārīti kecidvyapadiśanti yathāhaḥ
yannāpratyakṣatā vāyorarūpitvena sādhyate
sparśāt pratyakṣatā cāsau viruddhāvyabhicāritā || iti
taduktam | yasmāt prakaraṇacintā sa nirṇayārthamapadiṣṭaḥ(1)prakaraṇasama iti | ekadeśinastu svapakṣaparapakṣasiddhāvapi trirūpo hetuḥ prakaraṇasama iti
lakṣayanti udāharanti ca | yathānityaḥ śabdaḥ pakṣasapakṣayoranyataratvāt sapakṣavaditi | tadidaṃ tāvadasambhavi
lakṣaṇam na hyekasyaiva hetorubhayatrāpi trairūpyaṃ sambhavati | nityatve sādhye gaganaṃ sapakṣaḥ itaratra tadeva
vipakṣaḥ | na tveka eva hetuḥ sapakṣe tatra vartate vipakṣācca tato vyāvartate ceti sambhavati pakṣasapakṣayoranyataratvādityasyāpyekadā śabdākāśayoranyataratvādityartho'nyadā śabdaghaṭayoranyataratvādityarthaḥ | tataśca
śabdamātramatraikaṃ nārtha iti na kiñcidetat
asiddhaḥ sādhyatulyatvāddhetuḥ sādhyasamo bhavet