Tarkikaraksha 2.20
Tārkikarakṣā 2.20
- Language
- Sanskrit
2.20
nirṇayakāraṇopanyāse 'pi saṃśayahetūnāṃ samānadharmādīnāmanyatamasadbhāvamātrāt saṃśayāpādanena pratyavasthānaṃ saṃśayasamaḥ yathā anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi anityatvanirṇayapramāṇopanyāse
yadi nirṇayakasadbhāvānnirṇayaḥ syāt tarhi nityānityayoḥ sāmānyaghaṭayoḥ samānamaindriyakatvaṃ saṃśayahetuḥ
śabde 'stīti nityānityatve saṃśayo'pi syāt svakāraṇasadbhāve 'pi vā saṃśayānutpattau nirṇayopi na syādaviśeṣāditi | samānadharmādisaṃśayakāraṇavidhurasya
nirṇayakāraṇasya nirṇayahetutvamityabhimānaḥ kāraṇam
kāryāpekṣayā satpratipannatvamāropyaṃ nirṇayapratipannasya
saṃśayasyopasthānāt | jñāpyāpekṣayā viśeṣaṇāsiddhiḥ
saṃśayahetuvirahe nirṇayahetutvamityabhimānāt tasya cātrābhāvāditi | atra sūtram | sāmānyadṛṣṭāntayoraindriyakatve sāmāne nityānityasādharmyāt saṃśayasama iti
atra samāna ityantamudāharaṇapradarśanaparam | nityānityaśabdau sapakṣavipakṣāvupalakṣayataḥ sādharmyapadaṃ ca
saṃśayahetum | tataśca sādhyatadabhāvayoḥ saṃśayakāraṇādityarthaḥ | evaṃ ca viṣayataḥ kāraṇataśca vyāptirbhavati
doṣamūlaṃ tu yuktāṅgahāniḥ nirṇāyakabhāvaviśiṣṭasya
samānadharmādeḥ saṃśayahetutvamityanaṅgīkārāt | anyathā
nirṇāyakasadbhāve 'pi samānadharmādeḥ saṃśayotpattau tadanucchedaprasaṅgāt | ayuktāṅgādhikatvaṃ vā samānadharmādivirahasya nirṇayāṅgatvabhyupagamāt vyāghātastu sugama
eva | sūtraṃ tu sādharmyāt saṃśaye na saṃśayo vaidharmyādubhayathā vā saṃśaye 'tyantasaṃśayaprasaṅgo nityatvānabhyupagamānna sāmānyasyāpratiṣedha iti | tatra sādharmyavaidharmyābhyāṃ saṃśāyakanirṇāyakāvupalakṣayati | sāmānyagrahaṇena ca saṃśayahetum | etenāyamarthaḥ samānadharmādeḥ
saṃśaye janayitavye nirṇāyakasadbhāvānna saṃśayaḥ syāt
tasminnapi satyeva saṃśayotpattau saṃśayānucchedaprasaṅgaḥ
samānadharmādernityaṃ saṃśayahetutvaṃ ca nābhyupagacchāmaḥ
tulyatvamabhyupetyaiva parahetoḥ svahetunā
bādhena pratyavasthānaṃ prakriyāsama iṣyate
Linked texts (4)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Text of the Tokyo Indology Student Team — Sanskrit
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit
- Nyāyapariśiṣṭa — Udayana, Sanskrit