Shrutirahasya 3.1

Śrutirahasya 3.1

Language: Sanskrit

3.1.1

kalikāladhvāntācchāditabuddhīnāṃ tu vedaireva tadrūpaṃ na prakāśyate, teṣāmanadhikārāt
'māmaprāpyaive'ti bhagavatā teṣāmadhamagatitvokteḥ
atha svācāryaprādurbhāvapratipādakanigamaḥ pradarśyate taittirīye ānandavallayām | 'brahmanāpyatrānyataro'pi | strīprakṛtiḥ kevalajaḍaprakṛtiśca puruṣatvenobhayanirdeśāt | etenāvyaktapadavācyākṣarasya strīrūpatvaṃ paroktamapāstam | avyakto'kṣara' iti gītāvākyavirodhācca | eva
cetyanena svarūpataḥ kṣaro'kṣara eva ceti sūcyate | kṣaratvaṃ ca bhagavadicchayā prakṛtisaṃsargopādhikṛtameva | ato 'jāyate mriyata' iti pravāho na vastutaḥ | tadetat svayaṃ vyācaṣṭe kṣaraḥ sarvāṇi
bhūtānītyādi | brahmādistambaparyantāni vyaṣṭibhūtāni jīvaśabdābhilapanīyāni bhagavatsaccidaṃśabhūtāni carācaratvena vyapadiśyamānāni | kṣaraḥ puruṣaḥ | 'ābrahmabhuvanā'ditivākyāt | atraikatvanirdeśo vyaṣṭīnāṃ samaṣṭyaikyāśayena | acitsaṃsargopādhinā veti kecit | kūṭastho mūlabhūtaḥ
saccidānandātmā bhagavaddhāmādipadavācyo'pi sa mahadādi sṛṣṭvā kūṭe bhūtasamudāye tiṣṭhatīti vā,
mūrdhanyamaṇiriva | ' avināśī vāre'yamātmā ' 'ātmā vāre draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavya' ityaupaniṣadajñāne sākṣātkṛto yo'kṣaraḥ sa puruṣa ucyate | bhagavaddharmāṇa śśrutāvupadeśādadhidaivādivvantaryāmī bhagavānaivetyarthakāt | 'antaryāmyadhidaivādiṣu taddharmābhilāpā'dityanena sāṃkhyamataṃ nirākṛtyoktanyāyena jīvantaryāmīti prāpte 'śārīraścobhaye'pi hi bhedenainamadhīyata' itisūtramuktavānsūtrakāraḥ | etadarthastu | netyanuvartate | śārīraśca jīvo nāntaryāmī, hi yataḥ,

3.1.2

ubhaye'pi kāṇvā mādhyandināśca enaṃ 'vijñāne tiṣṭhannityiādinā prakāreṇāntaryāmiṇo bhedenaiva
jīvamadhīyate | niḥsaṃdehārthamubhayagrahaṇam | 'yo vijñāne tiṣṭha'nniti kāṇvāḥ | 'ya ātmani
tiṣṭha'nniti mādhyandināḥ | vijñānātmaśabdayoḥ śarīraparatvena tayorbhedasya spaṣṭatvāditi bhāvaḥ
etena śārīro jīvaḥ 'antaryāmyakṣara iti siddham | tathācākṣarasyākṣarātparatvena puruṣottamasya ca
pratipādikā śrutiḥ | 'yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādaṃ nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ
susūkṣmaṃ tadavyayaṃ paripaśyanti dhīrā' ityuktvā 'yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ saṃbhavanti | yathā sataḥ puruṣātkeśalomāni tathākṣarātsaṃbhavantīha viśva' mityakṣarasvarūpaṃ
nirūpya 'akṣarātparataḥ para' ityuktam | kṣarāt parato'kṣarāt paraḥ puruṣottama ityarthaḥ | anena
paratvopapādanena spaṣṭaṃ puruṣottamasvarūpamuditam | tenākṣarasya brahmatvaṃ tasmātparabrahmatvaṃ puruṣottamasyeti | kiñcaitadvai tadakṣaraṃ brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvamahasva'mityādinā kṣarasya brahmatvaṃ
śrutau nirūpitam | etena kṣarākṣaranirūpaṇena mtāntaraṃ nirastam | taduttamāśrayabhūtaṃ mukhyasvarūpamāha 'uttamaḥ puruṣastvanya' iti | tuśabdaḥ pūrvato bhedaṃ darśayati | etābhyāmanyo vilakṣaṇo'mitasaccidānandātmā puruṣottamaḥ nirastasamastavikṛtiravyayaḥ īśvaro'śrutaiśvaryo vibhinnadharmāśraya

3.1.3

iti yāvat | sa lokatrayaṃ guṇātmakamamāviśyāntaryāmirūpo bhūtvā bibharti, tataḥ paramātmetyudāhṛtaḥ sarvaiḥ | yadvā | nanvakṣaraparamapurūṣottamayorapi bhagavattvātko viśeṣastatrāha paramātmeti | paramaścāsāvātmeti | gaṅgādhyātmodhidaivatayoḥ svarūpamiti bhāvaḥ | tathā ca kṣarāṇi prakṛtikāryāṇi
tattsambandhī kṣaraḥ | tadutkṛṣṭo'kṣaraḥ taduttamaḥ puruṣottama ityarthaḥ | etadevāṣṭamādhyāye 'avyaktāt
vidāpnoti para'mityatrākṣarabrahmajñānaṃ sādhanaṃ parabrahmajñānaṃ phalaṃ ca nirūpya, 'tadeṣābhyukte'tyārabhya tasyaiva vyākhyānaṃ kośādijagadutpattiparyantaṃ nirūpya, rasātmakapuruṣottamaprāptiprastāve tatsādhanībhūtamācāryasvarūpaṃ nirūpayati | tatra pūrvamācāryaprādurbhāvo na jātaḥ
adhunaiva jātastaddhetumapi | tathāhi | asadvā i̱damagra̍ āsīt tato vai sada̍jāyata | tadātmānaṃ svayaṃmakuruta | tasmāttatsukṛtamucya̍ta iti | yadvaitatsukṛtam | ra̍so vai saḥ, rasa̍
hyevāyaṃ labdhvānandībhavati | asyārthaḥ | 'asadvā idamagra āsī'dityatra asatpadaṃ jagadvācakaṃ na sambhavati | 'sadeva saumyedamagra āsī' diti śrutivirodhāt | jagataḥ sattvenaiva
vidhānāt | tasmāt satpadavācyaḥ nityalīlāsthadaivijīvaḥ | agrepi sarvatra jātitvādekavacanaṃ bodhyam | nāsti sanniṃtyalīlāsthadaivijīvo yasmin tadasat etādṛśam,

3.1.4

vai iti niścayena | idaṃ dṛśyamānaṃ jagat agre pūrvaṃ āsīt | tataḥ bahukālānantaraṃ nityalīlāsthajīvaḥ parasparaṃ śāpavaśādbhagavadicchāvaśādvā jagati samāgata iti, vai iti niścayena sat | nityalīlāsthadaivijīvayuktaṃ jagadajāyata | tadā tasmin kāle pūrvoktajīvānāmuddhārārtha svayaṃ rasātmakapuruṣottama ātmānaṃ svasvarūpaṃ śrīvallabhācāryamakaruta prādurbhūtaṃ
kṛtavān | vastutastvanyācāryeṣu rasātmakapuruṣottamapratipādakatvābhāvāt śrīvallabhācāryā
eva grāhyā nānye | tasmāt daivoddhārārthaprādurbhāvāt tatsukṛtaṃ taduddhārakaṃ suṣṭhu kṛtaṃ
bhagavatsevāvikṛtirūpaṃ jīvān prati, ucyate upadeśaḥ kriyate | tadanyopadeśaniṣedhamāha
‘yadvai tatsukṛtaṃ tasmāt’ iti | vai niścayena yadvallabhācāryairuktaṃ tadeva sukṛtaṃ nānyat | tadupadeśaphalamāha ‘raso vai saḥ | rasaḹ hyevāyaṃ labdhvā''nandī bhavatī’ti | rasaḥ rasātmakaphalarūpaḥ śrīkṛṣṇaḥ | vai iti niścayena saḥ yo ‘brahmavidāpnoti paraṃ’ mityatra paraśabdena
rasātmakaphalarūpaḥ puruṣottamaḥ pratipāditaḥ
nanu ‘brahmavidāpnoti para’ mityatroktaphalātmakapuruṣottamasya kathaṃ rasarūpatvaṃ yasya
sa iti tacchabdena parāmarśaḥ kriyate ityāśaṅkānirāsāyānandamayādhikaraṇe ‘brahmaṇā
vipaścite’ tyasya vyākhyāne śrīmadācāryacaraṇairvyākhyātaṃ ‘vipaścitā vividhaṃ paśyaccittam
pṛṣodarāditvātpaśyacchabdāvayavasya yacchabdasya lopaṃ kṛtvā vyutpādito vipaścicchabdastena vividhabhogacatureṇa saha sarvānkāmānaśnuta ityarthaḥ |’ ‘rasaḹ hyevāyaṃ labdhvānandī

3.1.5

bhavatī’ti rasaṃ nityalīlāstharasātmakapuruṣottamaṃ ayaṃ jīvaḥ hīti niścayena śrīmadācāyoktasukṛtaviśiṣṭa eva jīvo nānyaḥ labdhvā prāpya ānandī bhavati sevāphaloktaphalaṃ
yathādhikāraṃ alaukikasāmarthyaṃ sāyujyaṃ sevopayogideho vaikuṇṭhādiṣviti phalaṃ labdhvā
ānandamayavigraho bhavatītyarthaḥ | agre 'ko hyevānyā'dityādibhistu puruṣottamavarṇanam
kiñca 'vedaiśca sarvairahameva vedya' iti bhagavadvākyāt puruṣottamaparatvaṃ vedamātrasya
spaṣṭam | ācāryāṇāṃ puruṣottamatvaṃ bhagavatoktam 'ācāryaṃ māṃ vijānīyānnāvamanyeta
karhicit' dityatra māmiti svābhedena nirdeśātadrūpeṇa vyākhyāne na kaścidbādhakamiti
bhāvaḥ | kiñca śvetāśvataropaniṣadi 'yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau | tasyaite
kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmana' iti mantreṇa devagurubhaktyoḥ sāmyaṃ śrāvitam, tena
gurutvācchrīmadācāryaparatvena śrutipratipādane na kopi śaṅkāleśaḥ
kiñca tatsvarūpapratipādakanigamaḥ pradṛśyate | tathāhi 'namo brahmaṇe namo'stvagnaye
namaḥ pṛthivyai nama oṣadhībhyaḥ| namo vāce namo vācaspataye namo viṣṇave vṛhate karomi|'
asyārthaḥ | namo brahmaṇa iti | brāhmaṇarūpadhāriṇe śrīvallabhācāryāya namaḥ
nanu śrutau śrīvallabhācāryetināmoccāraṇaṃ na kṛtaṃ kathaṃ tatparatvena pratipādyata iti

3.1.6

cenna | śrīvallabhācāryaniṣṭhāḥ sarve dharmāḥ śrutau spaṣṭatayā pratipāditā iti dharmairdharmi śrīvallabhācāryasvarūpaṃ niścīyate | yathā catvāriśrṛṅgetiśrutirmahābhāṣyakārairdharmasādṛśyena vyākaraṇaśāstraparatvena vyākhyātā, tathātra śrīmadācāryaparatvena pratipādyate | nanu brāhmaṇarūpadhāraṇaṃ śrīvāmanādīnāmavatāreṣvapi vartate teneyaṃ śrutirvāmanarūpapratipādikā syāttadvyāvṛttyarthamāha namo'stvagnaya iti
yalaukikābhivācakatvaṃ tatrāṃśāṃśinorabhedena tattvaṃ bodhyam | śokadūrokaraṇena mahākāruṇikatvaṃ
śrīmadācāryeṣu | ata eva ‘mahākāruṇiko vibhu’ ‘ratitkaruṇastaṃ prapadye hutāśa’ mityuktamasmatparivṛḍhaiḥ | nanu ‘śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ | bībhatsādbhutasaṃjñau ca nāṭye cāṣṭau rasāḥ
smṛtāḥ’ iti rasānāṃ yathākramaṃ ‘ratihāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā | jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitā’ iti karuṇāyāḥ śokasthāyitvena tasya ceṣṭavastuviśleṣajanito
ratyānaliṅgito'parimito manovikāraḥ śoka itilakṣaṇāt | yathā raghukāvye'jasya pralāpe karuṇa
eva rasastatra tatra bādhaniścayādiṣṭavastusamīhāyā abhāvāt | evaṃ ca karuṇarasasyāmaṅgalaprāyatvātdviśiṣṭatā prabhau nociteti | yadīṣṭavastuprāptitayā ratyāliṅgitaśokastatra ratisthāyitayā vipralambha eva rasa.iti.cetsatyam | ‘āśritātrtyagninā hemno ralituhṛrdayadravaḥ | atyantamṛducittatvamaśrupātādikudravāt | kathaṃ kuryāṃ kadā kuryāmāśritātiṃnivāraṇam | itīcchāduḥkhaduḥkhitvamārtānāṃ
rakṣaṇatvarā | paraduḥkhānusandhānādvihvalībhavanaṃ vibhoḥ | kāruṇyātmaguṇastveva ārtānāṃ bhītivāraka’

3.1.7

iti bhagavadguṇadarpaṇe madhurācāryekteriṣṭavastuviśleṣajanitaratyāliṅgito'parimito manovikāraḥ śoka
iti | rativiśiṣṭasthāyitayāca karuṇarasaḥ tadviśiṣṭatā prabhuṣu | yattu mṛta eva karuṇarasa iti
tadasādhu | vikṛtadugdhavattasyāprayojakatvāt | ata eva ‘bhavabhūteḥ saṃbandhādbhūdharabhūreva bhāratī bhāti
etatkṛtakāruṇye kimanpayā roditi grāvā’ iti govardhanoktiḥ saṃgacchate | tathā ca | ‘karuṇādāvapi rase jāyate yatparaṃ sukham | sucetasāmanubhavaḥ pramāṇaṃ tatra kevalam || sarvatra karuṇākhyasya
rasasyaivopanādanāt | bhavedrāmāyaṇādīnāmapyathā duḥkhahetutā || tathātve rāmapādāmbujapremakallolavāridhiḥ | prītyā rāmāyaṇādīnāṃ śṛṇuyāddhanumān kathamiti gauḍamatānuvartibhirbhaktirasāmṛtasindhāvuktam | naca rativiśiṣṭatayā vipralambha eveti vācyam | vipralambhe ubhayaniṣṭharatitvenātraṃ tu
svāśritārtidūrīkaraṇatvena raterekaniṣṭhatvānmahān bhedaḥ | ubhayaniṣṭhatve tu sahetukatve kāruṇyābhāvāt śṛṅgāre tu ekaniṣṭharatau rasābhāsa eva syādityalam | prakṛtamanusarāmaḥ | sarvataḥ śreṣṭhyamāha–tvamityādi | tvamannādibhyaḥ śreṣṭhosi kāraṇaṃ tvamevāsi | annādigrahaṇaṃ sarvasya jagata
upalakṣaṇārtham | ‘bhāratavyapadeśena hyāmnāyārthaśca darśita’ iti śrībhāgavatavākyāt bhāratasya vedārtharūpatvāttadatra mānam | tathā hi | khāṇḍavadāhaprasaṅge mandapālastutau sarvamukharūpatvaṃ sarvāntaryāmitvaṃ
pūrvamupapādya sṛṣṭikartṛtvaṃ svavyatirekeṇa jagato'bhāvatvamāha padyenekena | ‘tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ

3.1.8

yadanti paramarṣayaḥ | tvadṛte hi jagatkṛtsnaṃ sadyo naśyeddhutāśane’ti brahmatvamupapādyāntaraṅgabhaktāḥ
samarpitadehāgārādayaḥ ‘karmāpyekaṃ tasya devasya seve’ti puruṣottamavākyāt tanujāvittanāmānasīsevākartāro namanamātreṇa līlāpraveśarūpāṃ gatiṃ prāpnuvantītyāha | ‘tubhyaṃ kṛtvā namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim | gacchanti saha patnībhiḥ sutairapi na śāśvatī’miti | atra svakarmaṇā bhagavatsevārūpeṇa vijitāṃ gatiṃ līlāpraveśarūpāṃ dārādibhiḥ saha gacchantītyarthaḥ | tathā ca śrīmadācāryacaraṇanamanaphalamuditaṃ śrīmatprabhucaraṇaiḥ | 'pitṛpadasarasijanatitativinihatavidhāśubhai'riti ṭippaṇīprārambhapratijñāvākye | pālanaṃ saṃhāraśca tavaiva karmaṇī ityāha | 'tvāmagne jvalanādāhuḥ khe vipaktāḥ savidyutaḥ | dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hetaya' iti | hetayo jvālāḥ | jagatsṛṣṭistvatta evetyāha | 'jātavedastvayaivedaṃ viśvaṃ sṛṣṭaṃ mahādyute | tavaiva karma vihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācaram |' sarvasvarūpātmakatvaṃ sarvāśrayatvamāha dvābhyām | 'tvayyāpo vihitāḥ pūrvaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat | tvayi havyaṃ ca
kavyaṃ ca yathāvatsaṃ pratiṣṭhitam | tvameva dahano deva tvaṃ dhātā tvaṃ vṛhaspatiḥ | tvamaśvinau yamo mitraḥ
somastvamasi cānila' iti | āpa iti bhūtāntaropalakṣaṇam | 'tvameva dahana' ityanena laukiko'gnistava vibhūtirityuktam | evaṃ ca sarvāntaryāmitvaṃ sarvakartṛtvaṃ sarvabhoktṛtvaṃ sarvarūpatvaṃ sṛṣṭyādyalaukikakāryakartṛtvaṃ prākṛtāgnerna saṃbhavatītyalaukiko'gnirvrahmarūpaḥ puruṣottamānanādhiṣṭhātā''tmānamityādi

3.1.9

vaiśvānara iti śrutisūtrapratipāditaḥ sa iti bodhyam | na ca muninā svaputrarakṣaṇārthameva stutiḥ kṛtā tatra
svakāryagauravādsaṃbhavanto'pi dharmāstasmin pratipāditā iti vācyam | 'dharmajñānāṃ mukhyatamastapasvī
śaṃsitavrataḥ | āsīnmaharṣiḥ śrutavānmandapāla iti śrutaḥ | sa mārgamāśrito rājannṛṣīṇāmūrdhvaretasām
svādhyāyavān dharmaratastapasvī vijitendriya' iti tatra pūrvamevoditatvāt tasyāptatvātsvakārye'pyanyathā bhāṣaṇaṃ na saṃbhavati | 'anubhavena vastutattvasya kārtsnyena niścayavān rāgādivaśādapi nānyathāvādī yaḥ sa sa' iti carake patañjaliḥ | evaṃ sarvaśreṣṭhatvamupapādya tvameva daivijīvānāṃ pālaka
ityāha nṛpate iti | nṛśabdena bhagavadbhaktāsteṣāṃ patiḥ svāmī teṣāṃ rakṣaka ityarthaḥ | tvaṃ śuciḥ sadā
pavitro'si ' tadā'haṃ vallabhakule dvijācārarate'male' iti brahmāṇḍavacanam | anena bhavatsmaraṇena
anyeṣāṃmapāvitryaṃ naśyatīti sūcitam | yadvā śuciḥ śṛṅgārasvarūpo'pi | 'śṛṅgāraḥ śucirujjvala'ityamaraḥ | etena rasarūpatvaṃ śrīmadācāryeṣu bodhitaṃ tadupapāditameva pūrvam | kiñca agnimīḍa ityādimantrāṇāmartha ucyate | agnivai mukhami'ti śruteḥ 'agnirmukhaṃ yasya tu jātavedā'

3.1.10

iti śrībhāgavatavākyāt vaiśvānarasya pūrṇapuruṣottamamukhāravindādhiṣṭhātṛtvaniścayā'dagnirvai devānāmvamo viṣṇuḥ parama' iti brāhmaṇe uktatvāt tasya prādhānikatvaniścayena 'hutāśanāvatārastva'tyādivākyācchrīmadācāryāṇāṃ tadrūpatvāt 'pradhāneṣu kṛto yatnaḥ phalavān bhavatī'ti mahābhāṣyakārairuktatvāhagvedaprārambhe'laukikākhilaguṇasāgararūpaśrīmadbhagavanmukhādhiṣṭhātṛhutāśanarūpaśrīmadācāryapratipādakasūktamārabdham | tatra kecinmantrā mayā vyākhyāyante | tatrādyo mantraḥ
oṃ agnimīḍe purohitaṃ yajñasya devamṛtvijam | hotāraṃ ratnadhātamam

Linked texts (2)

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit