Prabhanjana 5.10
Prabhañjana 5.10
- Language
- Sanskrit
5.10.1
tathā cetayituraṇvasyakṣetrajñasya tadaṃśatvakathanapi brahmaivagamayati 'kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi, mamaivāṃśo'śaṃnānāvyapadeśādi' tyādismṛtisūtrebhya | evamaśmavadacetanaprajānāvodhanāyaprāṇarūpeṇabhavanādikamapitathā "etasmājjāyateprāṇa" itimuṃḍakaśrute rliṃgopapatyāditātparyaṃ nirṇāyakasatanepiprajāpatiśabdasyacatāvaṃkairapiśrutisahasre parabrahmāparatveṃgīkṛtepyatrai vadurāgrahastu pekṣya | etenaśuddhādvaitamātaṃḍastha (kā0 12) "ramaṇārthamidaṃsarvaṃ brahmavaisvecchayābhavadi"ti samarthita | atrasvecchayā "bahusyāprajāyeyetī" tyādiśrutiprasiddhayā || svapadaparapraraṇāvyāvarttanāya || evakāromadhyamaṇivadubhayatravānvetu || tathācabahuśrutivicārai tadbrahmātiriktavastava bhāvāt icchātiriktanimittābhāvāt āptakāmasyaprayojanātarābhāvācceśvarasvabhāvasiddharamaṇamevasagraṃprayojanaṃsiddhyatītikṛtamathriṃḍitena || yattubrahmaṇonityatvenavatsaccetadabhinnasyaja gato'pisatvenasarvabhavanatadicchayorayogaukta, sa pramādāt | nityatve'pipūvai tirohitatyā dabyākṛtatvenābhedenavartamānatvāt | vahīramaṇatyāvividhaicchikāmedāśrayavastubhirevanirbhā hāt tadarthaṃsarvabhavanatadicche yujyeteeva || svātmakatvānnityasyāpiprapacasyasvasmādāvirbhā vanamevasṛṣṭi svasmintirrobhāvanacasahāraitiśrutisiddhāt || śrūyatecabhūmavidyāprabhṛtiṣu "ātmataāvirbhāvatiro bhāvātmatonnamityādiupabṛṃhitaṃcaitanmārkaṃḍeyapurāṇe caturthādhyāyejai miniṃprativadadbhi droṇapakṣibhi (ślo 69) "āvirbhāgatirobhāvadṛṣṭādṛṣṭavilakṣaṇa | vadati
5.10.2
yattṛdṛṣṭamivṛtathaivāntacasaṅgata" mititṛtīyaskaṃdhacatadvirodhosyaśayanamāvirbhāvastusambhavaitidaśame'krūrastutau yannābhijātādaraviṃndakośādbrahmāvirāsīdyataeṣaloka' itinavamasya caturtho dhyāyecacaturmukhaprati (ślo053) "sthānamadīyasahaviśvametatkrīḍāvasānedviparādarddhasajñe| bhrūbha gamātreṇahisaṃdidhakṣo kālātmatoyasyatirobhaviṣyatī"ti daśamottarārddhe cavasudevapratibhagava ttā (a0 84 ślo0 25) "khavāyujyoṃtirāpobhūrlatkṛteṣvathadhāśaya | navistārolyabhūyairkonā nātvayātyasāvapī" tivrahmaṇāevākāśādyātmanāvirbhāvatirobhāvautābhyāmalpatvabhūritvanānā svaikatvānicoktāni tasmādvahīramaṇārthaṃ āvirbhāvaśaktyānānā rūpeṇabhavana tadicchācanānupannā, anyathātadbodhakaśrutivyākopāpātāt | nahyasataevotpattimagīkṛtyaśruti śakyāvyākhyātu, śūnyavādyārddhavaināśikādāstyavāprasakte 'kathamasata sajāyetanāsatovidyatebhāva' ityādiśrutismṛtivirodhācca | advaitasiddhyādyuktarītyāprasaye bhavidyāyāmsūkṣmarūpeṇasthityagīkāretu staduktadoṣatādavasthya | vastutastukāraṇādvahirbhāvanamevotpattipadārthaitisarvamanavadya | kicaivavadatastajagatobrahmabheda pratipipādayiṣitastadabhedovā ? nāya, advaitabhagāt svātirikte cchāyāmanāptakāmatvānapāyāt | sadrāramānamiti svasyasarvarūpeṇabhavanoktivirodhāt "sarvaṃ khalvidadmaho" tyādibhyākopācca padārthānāmithyātvamāśrityabhedābhāvarūpedvaitasyādare tvao tasyeśvarasyatajjñānāyogādicchānupapatti jñātasyaivaṃcchāniyamāt savajñaśrutivirodha sarvasyai
5.10.3
vābhāvātmithyātvanajñānesutarāvadasabhava | nahimgatṛṣṇātvenatājānannāpātuśaśaviṣāṇavā''dātu kaścidicchatayatatanā | etena "idasarvamasṛjata" ityāderapivirodho'nusadheya arddhavaināśikaprakriyādidottarakālepadārthasattāsvīkāreprasiddhāta traikālikapratiṣedhapratiyo gitvāmithyātvānupapattiścetidik | dvitīyaścedokurma tathāsatiśrutisiddhornānābhivattvādi nanusarvakāryajātamīśvarovettinavā? aṃtyebrahmaṇaḥsarvajñatvahāniḥ
5.10.4
prathamesṛṣṭikaraṇaṃkimarthaṃ ? padārthānāmāvirbhāvaevasṛṣṭiḥ| sacajñānāītvasvarūpaevatasyasarvadaivasatvenatatrakulādīnāmanutpādāditicet,satyaṃ; nahijñānārhatvamāvirbhūtasyalakṣaṇaṃ, kiṃtu tattatkāryakāritvaṃ || yathājalaharaṇādikāryakāritvaṃ mṛdrūpeṇāvasthite'nāvirbhūtetatkāryakāritvābhāvātvanmatejñānārhatvamevaāvirbhāvaitivaktuṃnaśakyate; tathāsatitamasisthitasya ghaṭasyāvirbhāvārthaṃpratipādyānayanaṃnirarthakaṃ syāt | yaditamovyāsasya ghaṭasya jñātaṃ nāsti tarhi tadarthaṃ yatnaeva na saṃbhavati; ajñāte'rtheyatnasyādṛṣṭatvāt | yadi jñātaṃ tarhi jñānaviṣayatvarūpasyāvirbhāvasya sattvāttadartha yatno nirarthaka eveti tvayāpi pūrvoktamevalakṣaṇamādaraṇīyaṃ | īśvarasya sṛṣṭeḥ pūrvamāvirbhūtatvena jñānābhāve'pyanāvirbhūtatvena jñānasattvānna sarvajñatvahāniḥ | kiṃca krīḍārthe sṛṣṭiḥ sā cāvirbhūtaireva padārthaiḥ saṃbhavati nā'nāvirbhūtairataeva yogināṃ yogajadharmeṇa vyatītānādijñāne'pinataisteṣāṃkṣudapanayanādikaṃ kartuṃ śakyate | sṛṣṭisturamaṇāryameva na jīvānāṃ tatpadārthajñānārthaṃ; tena nacetyādinā pūrvapakṣaṃkurvannapāstaḥ | jīvānāṃ krīḍopayogitvāttajjīvamātrārthe sṛṣṭiśaṃkāpisaṃbhavati | krīḍāpāṃnityānityatvapraśnenityetyucyate | tatradoṣaparihārastūttarabhāgaevavakṣyate | naca jīvasyeśvarābhinnatve jīvasya sakalapadārthajñānaṃ nāstīśvarasyāstītikathaṃ saṃgata ?
5.10.5
tanmate'vidyāyā asvīkāreṇāvidyayāpivyavasthāyā asaṃbhāvāditivācyaṃ; “parābhidhyānāttu tirohitaṃ tatohyasya baṃdhaviparyayā” vitisūtreṇavyāsairevāsyadoṣasya parihṛtatvāt tatrayadijīvasyeśvaratveneśvarābhinnatvaṃ tadā kathaṃ tatraduḥkhitvamalpajñatvādikamiti pūrvapakṣa āha-asyajīvasyaiśvaryāditirohitaṃ tatrahetuḥ-parābhidhyānātparasya bhagavatobhidhyānaṃ krīḍecchayā jīve bhagavaddharmatirobhāvaḥ, aiśvaryyatirobhāvāddīnatvaṃparādhīnatvaṃ, vīryyatirobhāvātsarvaduḥkhasahanaṃ, yaśastirobhāvāt sarvahīnatvaṃ, śrītirobhāvājjanmādisarvāpadviṣayatvaṃ, jñānatirobhāvā ddehādiṣvahaṃbuddhiḥ, sarvaiviparītajñānaṃ cāpasmārasahitasyeva vairāgyatirobhāvāddipayāsaktiḥ | ānaṃdāṃśatirobhāvājjīvatvaṃ kāmamayatvaṃyadyevaṃ na syāttadā bhagavataaiśvaryādilīlā nirviṣayāsyāditi || jīve śvarayorbhedastu nasvīkriyate; jīve bhagavaddharmatirobhāvenaiva sarvadoṣanirāsasaṃbhavāt | ataeva prāgabhāvādicatuṣṭayamevanasvīkriyate; āvirbhāvatirobhāvābhyāmeva sarvavyavahārasaṃbhavāt | uktaṃca 'prāgabhāvādayonāṃgīkāryāābhyāṃtokhila' miti || tatraprāgabhāvaḥ kāryasya kāraṇāvasthāto nātirocyate || evaṃdhvaṃsopi kāryasya tirobhāvaḥ; ghaṭaḥ paṭonetyatrāpi ghaṭe bhagavadicchayā paṭatvasya tirobhāvādbhedonātiricyate evamatyaṃtābhāvonāma kāraṇātirikta ghaṭādīnāṃ sāmayikastirobhāva, eva || evaṃ cābhyāmeva sarvavyavahāropapattau kiṃ prāgabhāvādikhīkāreṇa ? yacca (etena 'bhedaḥ kāryatayā jātaḥ krīḍārthaṃ tu harīcchayā || pralayekāraṇetasyasthitirdṛṣṭā yathā mṛdī’ti pūrvāparavyākulaṃ vākyamityuktam )
5.10.6
ityādipralapitaṃ,-tadapyajñānāt; tādṛśabhedapadasyāvirbhāvaparatvāt ataevāgre tirobhāvabodhakaṃ pralayapadamapisaṃgacchate | kārikāyāṃtupaścāllayekāraṇehī titṛtīyacaraṇapāṭhaḥ | naca ghaṭa paṭonetyatra ghaṭe paṭatvasya tirobhāvaeva bhedra iti pūrvāparavirodhaitivācyaṃ, vikṛtopakṛtibhedaāvirbhāvaḥ; vikṛtīnāṃparasparaṃ bhedastirobhāvaevetyatratātparyāt tvanmataḥsiddhabhedasvīkāre “ātmaivedaṃsarvaṃ brahmaivedaṃsarvaṃ” mitiśrutīnāvirodha. syāt | anaevayathāmṛdītidṛṣṭāṃtopisaṃgataḥ || na cetyādikatyanaṃgīkāranirastaṃ || kāryāvasthāyāmāvirbhāvepinakāraṇasya kāryebhedaḥ “sarvaṃkhalvidaṃbrahmatajjā” nityādiśruteḥ || ataevoktaṃ “sarvaṃ brahmātmakaṃ viśvamidamāvodhyate puraḥ || sarvaśabdenayāvadvidaṃ dṛṣṭaṃ śrutamadojagat bodhyatetenasarvehivrahmarūpaṃsanātana || kāryasyabrahmarūpasyabrahmaivasyāttukāraṇaṃ” tatradṛṣṭāṃtopādānamapi “suvarṇasyayathekhaṃḍāmudrikākaṭakarādayaḥ || suvarṇatvena gṛhyaṃtitathābrahmavidomati” rityādyuktam sarvān darśayiṣyāmi punarasminkāle darśanāgocarīkariṣyāmīti rājādericchayāciraṃtanatvepiyattatkāryaṃ tattadavasaraevabhavati, natuyugapat | etenāpīśvarasya sarvadāsarvavastuvedanaṃsidhyati,
5.10.7
ajñāvaicchānudayāt | nacasvaramaṇārthamiti siddhāṃtavirodhaḥ jīvānāmevaramaṇasyanirvyattirvāṃśakyā; ābharaṇānidṛṣṭvāpradarśayatorājāderapiramaṇasyāpratyūhatvāt | kiṃvā sau krīḍājīvastasyatasyapadārthasyānubhāvanarūpaiva || evaṃ ca yathābālakrīḍāsupāṃcālikāpuruskādereva vivāhādauvidhīyamānepi bālānāṃ buddhivilādipuṣṭrīma tāṃ krīḍāsu dārvyādikhaṃḍānāṃ jayaparājayayorapikrīditṝṇāṃ mṛgaśākhāmṛgaprabhṛticetanakrīḍāsvapikrīḍayituraṃ dṛṣṭva krīḍāmukhyatayā siddhyatyeva natupāṃcālikādīnāṃ mṛgādīnāmevavā || anyathāmalla mahiṣamātaṃgādikrīḍāsumallādīnāmevavāḥsiddhyeyurnaturājādīnāṃ || vastuvastutadvārā laukikeśvarāṇāmevadramaraṇamiti suprasiddham tayātrabhagavataevamukhyata yāramaṇaṃ śrutyādisaṃmatamapratyūhaṃ jīvānāmakrīḍopaskāratvādiviśeṣāt | ataeva śrībhāgavatādipuyathā dāsyamīyopāyathāyaṃ mamodbhagaḥ evaṃbhūtāni bhagavacchīdāṃtaṃtrāṇividdhibhoḥ yathākrīḍopaskarāṇāṃsaṃyogavigamāviha icchayākrīḍituḥ syātaṃtathaiveśecchayā nṛṇām evāmādayodṛṣṭāṃtāucyaṃte | tasmādvaddhajīvajñānāyogyasyatadyogyatāpādanamevāvirbhāvaitisvīkārepi krīḍaivasṛṣṭermukhyaṃprayojanaṃ, natujīvajñānamātraṃtatprayojanaṃ īśvaraḥsṛṣṭeḥpūrvamapisvalīnāncāminnānpadārthānajānātyevate pujīvānubhavāyo gyatāṃcajānātyevetisārvaiyasya jīvānubhavārthamāvirbhāvasyacanabādhaḥ | uktarītikaṃyahīramaṇāṃhijīvānubhavāyo gyairevapadārthaiḥ saṃbhavati saṃsārijīvānāma Frybhāvāvepi vastutaḥ "śāryānāṃbrahmātmakatayā nityatvādevābhrāṃtānāṃ yogināṃsarvadātadanubhavaḥ śrībhāgavatādiṣu "anāgatamatītaṃ cavartamānaṃ
5.10.8
matīdriyaṃ | viprakṛṣṭaṃvyavahitaṃsamyakpaśyaṃtiyogina" ityādinā ucyate krīr̤āyānityatvaṃtuprāgihaivoktaṃ paraṃtatārataulyobahīrattau sṛṣṭiriti nānyavasyā ataeva śrī rāmadācāryacaraṇaiḥ (prakaraṇa 1 kārikā 72) "kadācidramatesvasminprapaṃcapikacitsukhananu sarvātmakatvaṃ cedbrahmaṇastadā jīvasyeśvaratvamīśvarasya jīvatvaṃcasyāt evaṃtadabhinnastutadabhinnaevetinyāyena brahmahatyā'dyabhinneśvarābhinnoyāgopibrahmahatyārūpaḥsyāt | evaṃ brahmahatyādirapiyāgarūpaḥ syāt evaṃcidhiniṣedhādirapisaṃkīryetaprāyaścittādiśāstraṃcavyarthaṃsyāditicet,-maivaṃ; "sarvaṃkhalvidaṃbrahme" tiśrutyā sarvasya brahmātmakatvevikāryāṇāṃparasparaṃtadvyaktitvenaikatādyaddpeṇaikatvepikalpitarūpeṇaikatvābhāvānnaghaṭenapaṭakāryāpattiḥ || kiṃcatvanmatepisarvasyamāyākāryatvāviśeṣāttadbhinnābhinnasyatadabhinnasyatva niyamānurodhādbrahmahatyāyāgayorviśeṣaḥ kutonasyāt ? vidhiniṣedhaśāstramapi vyarthamevasyāt | yadica brahmahatyātvenayāgattvenateṣāṃbhedaḥsvīkriyetatadāprakṛtepitulyaṃ || vastutastubrahmaṇastattatkāryaniṣpattyarthaṃca tattadrūpeṇāvirbhāvaḥ svīkriyatetadrūpehitīyarūpasyatirobhāvaḥ saevobhaidatvenavyavahriyate | tathācāvirbhūtenaivarūpeṇakāryaniṣpattirnānāvirbhūtenānyathāsṛṣṭeḥpūrvamapisakalakāryaniṣpattiḥsyāt || evaṃna brahmahatyayākathaṃyāgādikāryaniṣpattiḥ ? ataeva
5.10.9
matsyādirūpeṇā virbhūtenāpibhagavatā hiraṇyakaśipuvadhādikāryasyāniṣpatternṛsiṃharūpeṇāvirbhāvaḥ saṃgacchateevaṃtattallīlārthaṃtattadrūpeṇāvivirbhāvaḥ || anacaramaṇecchaivapramāṇamitinakopidoṣaḥ || tvanmateyāgasyamithyātvādbrahmahatyāyāapimithyātvādyāge pravṛtterbrahmahatyābhayaṃcanasyādatovalavadaniṣṭasādhanatājñānarūpapravṛtti sarvātmācetsajīvośakāryākāryaviparyayaḥ avi rodhe'vyavasthāsyāt vyatheṣṭerhetutāmate
Linked texts (2)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vidvanmaṇḍana — Viṭṭhalanātha 1540, Sanskrit