Pramāṇa · Search · About · API

Advaitamoda 10

Advaitāmoda 10

Language
Sanskrit

Contents

10.1

4 ), yo veda nihitaṃ guhāyām ( tai0 2

10.26

1 ), jānātyevāyaṃ
puruṣaḥ, na paśyo mṛtyuṃ paśyati ( chā0 7

10.5

2 ), evamevāsya paridraṣṭuḥ
( pra0 6

10.19

) iti | smṛtirapi
yo māmevamasaṃmūḍho jānāti puruṣottamam ( gī0 15

10.3

)
iti | jño'ta eva ( bra0 sū0 2

10.5-2

19 ) iti sūtrasvarasataśca jīvasya
jñātṛtvaṃ sidhyati
ahaṃ jānāmīti pratyaye jñānamahaṃkāraniṣṭhaṃ bhāsate natvātmaniṣṭhamiti tu na
vaktavyam | ātmana eva tatrāhaṃśabdārthatvāt | tathā hi | ahaṃkāro'haṃbhāvaśca dvāvapyahaṃśabdenocyamānau mitho bhinnau | tatrāhaṃkāro
garvāparanāmā manovṛttiviśeṣaḥ | ayaṃ ca vidyāvirodhidvānmumukṣuṇā tyājya eva | ayamevāhaṃkāraḥ kṣetrāntarbhūtatvena gītāyāṃ mahābhūtānyahaṃkāraḥ ( gī0 13

10.3-2

) ityatroktaḥ | ahaṃbhāvastu na vidyāvirodhī
etadvācako'haṃśabda ātmasvarūpaṃ parāmṛśati | ayamahaṃbhāvo jāgratau svapne suṣuptau
mokṣe ca sarvatraiva vartate | ayaṃ ca na kevalaṃ jīvasyaiva | kiṃ tu paramātmano'pi
hantāhamimāstisro devatāḥ ( chā0 6

10.12

2 ) ityatra śrutau jagadutpatteḥ
prāgjagadutpattiviṣayake paramātmasaṃkalpe svātmasvarūpapradarśakāhaṃśabdaprayogadarśanāt
evaṃbhūtāhaṃśabdaprayogo gītāyāmapi dṛśyate na tvevāham ( gī0 2

10.4

), ahaṃ
kṛtsnasya (gī0 7 | 6) ityādau | evaṃ cāhaṃ jānāmīti pratyaye'haṃśabda
ātmasvarūpanidarśaka iti jñānamātmaniṣṭhameva na tvahaṃkāraniṣṭhamiti siddham
tacca jīvātmaguṇabhūtaṃ jñānaṃ na rūpādibadāśrayamātravyāpi | yathā dīpasya
rūpasparśasaṃkhyāparimāṇādayo guṇā dīpasvarūpamātravartinastathā jñānaṃ na jīvasvarūpamātravarti | kiṃ tu yathā dīpasya prabhā dīāpāśrayeṇa vidyamānāpi dīpādhikaraṇībhūtaṃ sakalaṃ gehaṃ vyāpnoti tathā jīvāśrayeṇa
vidyamānamapi jñānaṃ jīvādhikaraṇībhūtaṃ kṛtsnaṃ
śarīraṃ vyāpnoti | jīva eva kṛtsnaśarīravyāpaka
iti tu na mantavyam | tasyāṇuparimāṇatvāt !
tathā ca śrutiḥ-ārāgramātro hyavaro'pi dṛṣṭaḥ
bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca
bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate (śve0 5|8|9) iti
ātmā niṣkrāmati cakṣuṣo vā mūrdhno vā (bṛ0 4

10.25

6) ityutkrāntiśrutirapyata eva saṃgacchate | sūtrakārairapyutkrāntigatyāgatīnām (bra0 sū0 2
3 | 20) ityādisūtrairjīvasyāṇutvamevopapāditam | jīvasyāṇutve śarīravyāpisukhādyanubhavo na saṃbhavatīti tu na śaṅkanīyam | dharmabhūtajñānavyāptyāpi tasyopapatteḥ
tadidaṃ jīvaguṇabhūtaṃ jñānaṃ baddhāvasthāyāṃ karmaṇā saṃkucitasvarūpaṃ bhavati | paraṃ
jyotirūpasaṃpadya karmarūpabandhakṣaye sati mokṣāvasthāyāṃ vikasitaṃ bhavati | atastadarthamavaśyaṃ yatna āstheyaḥ | itthaṃ hi tatra kramaḥ parilakṣyate | upanayanottaraṃ svādhyāyo'dhyetavya iti vidhyanusāreṇādau sāṅgavedādhyayane
pravṛttiḥ| tata āpātato vedārthamavagamya tannirṇayāya
pūrvamīmāṃsāśravaṇe pravartate | tata īdṛśaṃ karmasvarūpamīdṛśaṃ ca tasya phalamiti niścinoti | tatra ca
yatheha karmacito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate (chā0
8|1|6) ityādiśrutiṣu karmaṇāṃ phalamalpamasthiraṃ ca dṛṣṭvā tathā brahmavidāpnoti param (tai0 2|1|1), na paśyo mṛtyuṃ paśyati (chā0 7|16|2),
sa svarāḍbhavati (chā0 7

10.14

2) ityādiśrutiṣu brahmajñānasya phalamanalpaṃ
sthiraṃ ca dṛṣṭvā tannirṇayāyottaramīmāṃsāśravaṇe pravartate | svargādiphalābhisaṃdhipūrvakaṃ kṛtātkarmaṇo na kevalaṃ mokṣarūpeṣṭānavāptiḥ pratyuta jñānasaṃkocarūpāniṣṭāvāptiḥ | atastādṛśaṃ karma parityajya bhaktiyuktāntaḥkaraṇena paramapuruṣa ārādhanīyaḥ | tena ca svīyatvenāṅgīkṛtastena sahānantānbhogānaśnute
iyaṃ ca sthitirna jīvataḥ | karmasaṃpāditaitaccharīrasattve tadupabhogyasukhaduḥkhānāmavarjanīyatvāt | prākṛtena ca tena śarīreṇa divyabhogāsaṃbhavācca | kiṃ ca tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha saṃpatsye ( chā0 6

10.6

2 )
iti śrutirjñāninaḥ sadyoniṣṭasya śarīrapātamātramapekṣate mokṣa iti vadantī jīvanmuktiṃ vārayati
etaddehapātottaraṃ tu mukto divyadehadhārī bhūtvā doṣaleśenāpi śūnyaṃ niḥsīmānandena yuktaṃ savibhūtikaṃ samastakalyāṇaguṇātmakaṃ
paramātmānaṃ yāthātmyenānubhavanparamātmasaṃkalpitānanekāndivyabhogānupabhuñjānaḥ paramātmakiṃkaro'hamiti bhāvayannāste | nanu muktasya paramātmakiṃkaratve sevāyāṃ duḥkhasyāvarjanīyatvena mokṣasukhasya puruṣārthatvānāpattiḥ
sevā śvavṛttirākhyātā tasmāttāṃ parivarjayet ( manu0 4

10.14-2

)
itismṛtyuktaprakāreṇa mokṣe lokānāṃ pravṛttyanupapattiśceti cennaivam | sevyasevakayorubhayoḥ prītikāritāyāṃ sevāyāṃ duḥkhaleśasyāpyabhāvāt | taduktaṃ paramasaṃhitāyāmkiṃkarā mama te nityaṃ bhavanti nirupadravāḥ | iti
muktau jīvātmaparamātmanoraikyamiti tu na | bhinnayorabhedāsambhavāt | baddhāvasthāyāṃ jīvātmaparamātmanorbhedastu prāgupapādita eva | viṣṇupurāṇe'pyabhedo na
saṃbhavatītyuktam-'anyadravyaṃ hi naiti tadddravyatāṃ yataḥ ( vi0 pu0 2

10.6-2

27 ) iti
pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭastatastenāmṛtatvameti | ( śve0 1

10.15

)
itiśrutermokṣāvasthāyāmapi bhedasya siddhatvācca | mokṣāvasthā ca kālataścaramāvadhirahitā | na sa punarāvartate ( chā0 8

10.4-2

1 ) iti śrutyā muktasya saṃsāre
punarāvṛttyabhāvabodhanāt | anāvṛttiḥ śabdāt ( bra0 sū0 4

10.25-2

22 ) iti
brahmasūtreṇa caitadeva pratipāditamiti
evaṃ rāmānujamatānusāreṇa ye padārthāḥ pratipāditāstadapekṣayā'tiriktatvena
bhāsamānāstārkikādibhiḥ padārthāntaratvena svīkṛtāḥ api padārthā vastuto
nātiricyante | kiṃtukteṣvevāntarbhavanti | tathā hi | pṛthivyaptejovāyvākāśamanasāṃ prakṛtimūlakatvātprakṛtāvantarbhāvaḥ | tamastu
pṛthivyeva nātiriktam | pūrvadakṣiṇādidiśāmrākāśe'ntarbhāvaḥ | pūrvādīnāṃ sūryasaṃyogaviśiṣṭatattadākāśabhāgasvarūpatvāt|vibhāgaḥ saṃyogābhāva eva | evaṃ pṛthaktvamapi | saṃkhyāparimāṇadravatvasnehānāṃ tattadāśrayasvarūpatvam | deśakṛtaparatvāparatvayordeśarūpatvam
kālakṛtaparatvāparatvayoḥ kālarūpatvam | dharmaśceśvaraprītirūpaḥ | adharmaśca tādṛśaprītyabhāvarūpaḥ | prītiśca jñānaviśeṣa eva | buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnabhāvanā
jñānaviśeṣarūpā eva | vegaḥ karmaviśeṣaḥ | sthitisyāpakaḥ saṃyogaviśeṣaḥ
utkṣepaṇāpakṣepaṇākuñcanaprasāraṇānāṃ gamane'ntarbhāvaḥ | gamanaṃ ca saṃyogaviśeṣa
eva | gurutvaṃ śaktiviśeṣaḥ | ghaṭatvādijātistu tattadākāraviśeṣarūpā
prameyatvākāśatveśvaratvadevadattatvādayo dharmā āśrayarūpāḥ | abhāvasya ca
nātiriktatvaṃ kiṃtu bhāvāntararūpatvameveti prāgupapāditam (pṛ0 42

10.5-3

)
tathopamānādipramāṇānāmapyantarbhāvaḥ prāguktaḥ (pṛ0 42 | 5) | kāmakrodhādayo
jīvātmaguṇāstu jīvātmaguṇabhūtajñānasyaivāvasthāviśeṣāḥ | kāmaḥ saṃkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtihrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva (bṛ0 1

10.3-3.1

3)
iti śrutistu kāmādermanaḥsahakāritvaniyamenaupacārikī bodhyeti
pradarśitametacchrīmacchaṃkarācāryāṇāṃ rāmānujācāryāṇāṃ ca darśanam | adhunātyatyamukhyasiddhāntāvabodhasaulabhyāyaitaddarśanadvayaṃ saṃkṣepeṇocyate—
advaitavādināṃ śāṃkaramatānuyāyināṃ
darśanam—
1 ātmarūpamekameva tattvaṃ nānyatkiṃcit
2 ātmano'nyatkiṃcidapi na satyamātmasajātīyamātmavijātīyamātmaniṣṭhaṃ vā | svagatasajātīyavijātīyabhedatrayaśūnya evātmā
3 sa cātmā nirviśeṣaḥ | īdṛśastādṛśa ityevaṃ kenāpi prakāreṇa vaktuṃ
na śakyate
4 ata eva ca sa nirguṇaḥ | na tatra
kalyāṇakārakā api guṇā vastutaḥ
santi
5 jñānarūpo'pi guṇo na tatra vartate
svayameva sa jñānasvarūpaḥ
6 ata eva na tatra vastuto jñātṛtvam
vijñātṛtvoktistvaupacārikī
7 jñeyatvamapi tasya nāsti | svasminsvāśrayatvasya svaviṣayatvasya cāsaṃbhavāt
8 paramātmā svena rūpeṇa kūṭasthanityaḥ | tenaiva rūpeṇādvitīyaśca
9 ata eva brahmādvaitamityucyate
viśiṣṭādvaitavādināṃ rāmānujīyānāṃ
darśanam—
cidacidrūpaśarīraviśiṣṭa ātmaika eva
na tu tasmāttaccharīrāccānyatkiṃcit
ātmā cetanatvena svasajātīyebhyo
jīvebhyo'cetanatvena vijātīyebhyo jaḍebhyaḥ pradhānādibhyaḥ svagatebhyaḥ kalyāṇakārakaguṇebhyaśca bhinnaḥ
sa cātmā saviśeṣaḥ | sarvajñatvanityatvavyāpitvādiviśeṣayuktaḥ sarvajño nityo
vyāpītyādiśabdairvaktuṃ śakyate
ātmā svabhāvata evāpahatapāpmatvādyanekakalyāṇakārakaguṇagaṇāśrayaḥ | na
tatra heyaguṇāḥ santi
jñānasvarūpo'pi sa jñānaguṇāśrayaḥ
guṇabhūtajñānaṃ ca svarūpabhūtajñānādbhinnameva
atastasya vastuta eva jñātṛtvam
ata eva ca sa vijñāteti vyavahriyate

10.3-3.2

jñeyatvamapi tasyāstyeva | guṇabhūtajñānasyātmanaḥ sakāśādbhinnatvena tadāśrayatvasya tadviṣayatvasya cātmani saṃbhavāt
paramātmā svena rūpeṇa kūṭasthanityaḥ
cidacidrūpaśarīraviśiṣṭarūpeṇa tu pariṇāminityaḥ | viśiṣṭarūpeṇaivādvitīyaḥ
brahmādvaitaṃ tu na prakārādvaitam | kiṃ
tu prakāryadvaitam | brahmaprakārībhūtānāṃ
jīvaॉnāṃ jaḍānāṃ cānekatve'pi prakāriṇo brahmaṇa ekatvāt
10 paramātmanaḥ sanmātrarūpatvāttadabhinnaṃ
jñānamapi sadrūpameva natu sadviṣayakam
tacca guṇabhūtaṃ jñānaṃ na sanmātrarūpaṃ
kiṃ tu sadviṣayakam
11 paramātmana eva māyopādhikamīśvaratvamavidyopādhikaṃ ca jīvatvam
jaḍaṃ tu prātibhāsikaṃ mithyaivetyekameva tattvam
paramātmaiveśvaraḥ | taccharīrabhūto
jīvavargo jaḍavargaśca tato bhinna eveti
cidacidīśvararūpaṃ tattvatrayam
12 paramātmanaḥ sakāśādabhinnāpi bhinneva triguṇā paramātmaśaktirajñānādipadavācyā | tadupahitaḥ paramātmā
jagato mūlaprakṛtiḥ
paramātmanaḥ sakāśādvastuto bhinnaṃ triguṇātmakaṃ pradhānaṃ jagato mūlaprakṛtiḥ
13 ajñānena paramātmanyevedaṃ jagadbhāsate | ayaṃ vivartavādaḥ
pradhānamevāntaryāmīśvarasānnidhyājjagadākāreṇa pariṇamate | ayaṃ pariṇāmavādaḥ
14 paramātmavivartabhūtaṃ prātibhāsikaṃ cedaṃ
jaganmithyaiva na tu satyam
pradhānapariṇāmabhūtaṃ cedaṃ jagatsatyameva na tu mithyā
15 anirvacanīyaṃ cedaṃ jagadajñānadoṣeṇa bhāsata ityanirvacanīyarakhyātiḥ
vastutaḥ satyameva jagatpratīyata iti
sarvatra satkhyātiḥ
16 śuktirajatasthale svapnādau cānirvacanīyā evārthāḥ pratibhāsante
śuktirajatasthale svapnādau ca satyā
evārthīḥ pratīyante

10.3-3.3

17 śāstramapi jagadantargatatvādasatyameva | tathāpi tattattvajñānasādhanaṃ
bhavatyeva svāpnapadārthavat
śāstrasya satyatvādeva tasya tattvajñānasādhanatvam | asatyātsatyotpatterasambhavāt
18 arthajñānasādhanībhūtāni pramāṇāni
pratyakṣānumānopamānaśabdāryāpattyanupalabdhirūpāṇi ṣaṭ
arthajñānasādhanībhūtāni pramāṇāni
pratyakṣānumānaśabdarūpāṇi trīṇi
19 pramāṇaiśca yajjñānaṃ jāyate tatrāntaḥkaraṇaṃ jñānābhivyañjakaṃ bhavati
pramāṇairjāyamānaṃ jñānaṃ ca vastuta eva
jīvaniṣṭham
20 paramātmanaḥ sakāśādabhinnānāṃ jīvānāmāpa paramātmavadeva jñānasvarūpatvaṃ na tu vastuto jñānāśrayatvam
kiṃntvantaḥkaraṇopādhikaṃ jñātṛtvam
21 jñānāśrayatvena bhāsamāno'hamartho na
jīvātmā | kiṃ tvantaḥkaraṇaviśeṣo'haṃkāraḥ
22 jīvo vibhuḥ
23 svarūpata eva tasya sarvaśarīrāvayaveṣu vyāptiḥ
24 jīvaśca brahmasvarūpa evetyeka eva
jīvānekatvaṃ tvaupādhikam
25 sādhanacatuṣṭayasaṃpattyanantaraṃ brahmavicārārambhaḥ
26 pratyakṣasāmagrīsaṃnidhāne śabdo'pi
pratyakṣajñānaṃ janayati
27 mahāvākyādibhirātmasvarūpasākṣātkāre satya evāvidyānivṛttiḥ
28 sukhaduḥkhātītātmasākṣātkāre laukikaśarīrasattve'pi 'jīvatta eva
muktiḥ
29 prārabdhakarmakṣaye śarīratyāge sati
svasvarūpeṇāvasthitirbhavati
30 iyaṃ videhamuktiḥ
31 muktāvahaṃbhāvo nāsti
32 muktau jīvabrahmaṇorbhedo nāsti
33 asyāmavasthāyāṃ na leśato'pi
duḥkhaṃ nāpi sukhaṃ bhavati
paramātmanaḥ sakāśādbhinnāḥ paramātmaśarīrabhūtā jīvā api jñānasvarūpā
jñānaguṇakāśceti teṣāṃ vastuta eva jñātṛtvam
jñānāśrayaścāhamartho jīva eva na tu
tadatirikto'haṃkāro jñānāśrayaḥ
jīvo'ṇuḥ

10.3-3.4

jñānadvārā ca tasya sarvaśarīrāvayaveṣu
vyāptiḥ
jīvā vastuta eva nānāvidhāḥ
jīvādvaitaṃ tu prakārādvaitam
karmasvarūpajñānānantaraṃ brahmavicārārambhaḥ
śabdājjāyamānaṃ jñānaṃ parokṣameva na
tu kadācidapi pratyakṣam
mahāvākyādijanyopāsanādārthyena
paramātmā prasanno bhavati
tathāpi laukikaśarīrasattve sukhaduḥkhānubhavāvaśyakatvānna kadāpi jīvato
muktiḥ
prārabdhakarmakṣaye laukikaśarīratyāge
divyadehaprāptyā paramātmanā saha paramaṃ
sāmyaṃ bhavati
iyameva muktiḥ
muktāvapyahaṃbhāvo'styeva
muktāvapi jīvabrahmaṇorbhedo'styeva
asyāmavasthāyāṃ duḥkhaleśenāpyasaṃbhinnaṃ sukhādhikyamanubhūyate
pradarśitametanmāyāvādināṃ viśiṣṭādvaitavādināṃ ca darśanam | ayaṃ ca māyāvādaḥ
śrīmacchaṃkarācāryairapūrva eva svakapolakalpanayodbhāvita iti na bhramitavyam
yato māyāvādamasahamānairapi rāmānujācāryaiḥ sūtrakārātprāgapyayaṃ māyāvāda āsīdityaṅġīkṛtam
tathā ca śrībhāṣye (pṛ0236|20) 'sarvatra prasiddhopadeśāt' (bra0sū01|2|1) iti siddhāntasūtraṃ praṇayadbhiḥ sūtrakārairmanasyanusaṃhitaḥ
pūrvapakṣaḥ pradarśitaḥ—' ayaṃ jīvātmā svato'paricchinnarūpatvena brahmabhūtaḥ sannanādyavidyayā devatiryaṅmanuṣyasthāvarātmanāvatiṣṭhate' iti | tathā tatraiva '( śrībhā0
pṛ0 336 | 3) suṣuptyutkrāntyorbhedena ' ( bra0 sū0 1

10.10

43 ) ityetatsūtranirasanīyatvena sūtrakṛdabhimatā''śaṅkā pradarśitā—' pratyagātmano'rthāntarabhūtamātmāntarameva nāsti | aikyopadeśāt | dvaitapratiṣedhācca | śuddhāvastha eva hi
pratyagātmā paramātmā paraṃ brahma parameśvara iti vyapadiśyate ' iti | tathā ca sūtrakārātprāgapyayaṃ māyāvāda āsīditi siddham
ayaṃ ca māyāvādo brahmasūtrakārāṇāmanabhimata iti tu na kalpanīyam
māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram ( śve0 4