Pramāṇa · Search · About · API

Advaitamoda 14

Advaitāmoda 14

Language
Sanskrit

Contents

14.12

yacca vivekādisādhanasaptakamuktaṃ ( śrībhā0 pṛ0 11 | 15) tadasmadabhimatasādhanacatuṣṭayādisādhaneṣu yathāyogamantarbhavati | kāmānabhiṣvaṅgarūpasya vimokasya śame, abhyāsasya nididhyāsane, anavasādasya dainyābhāvarūpasya samādhāne,
anuddharṣasyātisaṃtoṣābhāvarūpasyāpi samādhāne'ntarbhāvaḥ | cittaśuddheśca jñānasādhanatvena tayā svasādhanībhūtasya kāyaśuddhirūpasya vivekasya, pañcamahāyajñādyanuṣṭhānarūpakriyāyāḥ, satyārjavādikalyāṇāṃ cākṣepaḥ sulabha eva
evaṃ sādhanasahitasya vihitakarmānuṣṭhānaṃ cittaśuddhidvārā''tmajijñāsāṃ janayati
yattu ' evaṃ niyamayuktasyāthamavihitakarmānuṣṭhānenaiva
vidyāniṣpattirityuktaṃ bhavati' ( śrībhā0 pṛ0 12
7) ityuktaṃ tanna | mokṣasādhanībhūtātmaikyavidyāniṣpattau dvaitapratibhāsamūlakakarmānuṣṭhānasya kenāpi prakāreṇopayogāsaṃbhavāt
viśiṣṭādvaitavādino bhavato mate cātmopāsanārūpakarmaṇa ātmavijñānasādhanatve'pyagnihotrādivihitakarmaṇaścittaśuddhidvāraivātmavijñānasādhanatvaṃ saṃbhavatīti 'āśramavihitakarmānuṣṭhānenaiva vidyāniṣpattiḥ' ityuktiścintyaiva | evaṃ ca karmaṇaścittaśuddhidvārā''tmaikyajñānasādhanatve'pi sākṣāttatsādhanatvābhāvena na vidyāyāḥ karmāṅgatvaṃ
natarāṃ karmasamuccitatvam | nanu
vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā'mṛtamaśnute || ( ī0 11 )
iti śrutau sahaśabdena vidyākarmaṇoḥ sāhityamucyate | avidyāśabdena karmaṇo'bhidhānāditi cet-bhrānto'si | atra sahaśabdābhāvāt | yato'tra 'sa ha' iti padadvayamevocitam
yastadvedeti yacchabdasya niyamena tacchabdāpekṣaṇāt
atha sahaśabdābhāve'pi caśabdadvayena sāhityaṃ bodhyata eveti cet-ucyate | sahaśabdena caśabdadvayena vā bodhyamānaṃ vidyākarmaṇoḥ sāhityaṃ vedana eva | yastadvedeti nirdeśāt | na tu tayoḥ phaladāne | vedane'pi ca tatsāhityaṃ yadṛcchayā
yasya kasyacideva | yo vedeti nirdeśāt | na tu sarveṣāṃ manuṣyāṇāṃ sāhityenaiva
vedanamiti niyamaḥ | yaścaitadvayaṃ tattvato vetti so'nena sādhanadvayena tattatkāryaṃ
sādhayatīti śrutestātparyam | tatra mṛtyutaraṇopāyaḥ karma | amṛtaprāptyupāyo jñānam
mṛtyuśabdena ca mṛtyuprāpakāḥ kāmādayo manomalā gṛhyante | etaduktaṃ bhavatiphalābhisaṃdhirahitena vihitakarmaṇā kāmādīṃścittamalāndūrīkṛtya cittaṃ saṃśodhya
mokṣādhikārī bhūtvā vidyayā mokṣaṃ labhata iti | tathā ca neyaṃ śrutirjñānakarmasamuccayasādhikā | pratyutāsmācchrutivākyātkarmaṇaścittaśuddhāvevopayoga ityavagamyate | nanu tarhi jñāninā janakena
iyāja so'pi suvahūnyajñāñjñānavyapāśrayaḥ
brahmavidyāmadhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyumavidyayā || ( vi0 pu0 6|6

14.4

)
ityevaṃ karma kimarthaṃ kṛtamiti cet-ucyate | janakasya manomalāḥ pūrvaṃ jñānena
dagdhaprāyā eva | tathāpi nirvāpitāṅgāratulyā ye'vaśiṣṭāstānapi kṣapayituṃ yajñādikaṃ karma cakāreti tattātparyam | anena caitādṛśā api cittamalā vighātakā
iti bodhyate | kiṃ ca jñānino'pi satastasya cittaśuddhisthiratāyai lokasaṃgrahārthaṃ
vā karmaṇi pravṛttiḥ saṃbhavatītyapi bodhyam
yattu ‘ nityānityavastuvivekādayaśca mīmāṃsāśravaṇamantareṇa na saṃpatsyante
phalasādhanetikartavyatādhikāriviśeṣaniścayādṛte karmasvarūpatatphalatatsthiratvāsthiratvātmanityatvādīnāṃ duravabodhatvāt’ ( śrībhā0pṛ013pa05) ityuktaṃ tanna | vastuno nityatvānityatvādikaṃ gurumukhādibhyaḥ śrutavato viśvāsena
ca tadeva niścitaṃ bhāvayataḥ karmasvarūpādyanirṇaye'pi jaiminikṛtamīmāṃsāśravaṇamantareṇāpi ca sādhanacatuṣṭayasaṃpattvasaṃbhavāt
loke ca tādṛśānāmātmajijñāsādarśanācca | viśvāso hi kiṃ na sādhayati | yathā
yajñādikarma svargādisādhanamiti gurumukhādibhyaḥ śrutavatastatra viśvāsena karmānuṣṭhānamapi mīmāṃsāśravaṇamantareṇa lokaiḥ kriyamāṇaṃ saṃdṛśyate tadvat | nanvevaṃ
sādhanacatuṣṭayasaṃpattāvapi sādhanacatuṣṭayasya brahmajijñāsāsādhanatvaṃ mīmāṃsāśravaṇamantareṇa na saṃpatsyate | śrutamīmāṃso hi viniyojakāni śrutiliṅgādīni pramāṇānyavabudhyamānastasmādevaṃvicchānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvā''tmanyevātmānaṃ paśyet ( bṛ0 4

14.4-2

23 ) ityādau śamādīnāmātmadarśane
viniyogaṃ kartuṃ śaknoti nānya iti cennaivam | śrutyādīnāṃ viniyojakatvaṃ hi na
jaimininā'pūrvaṃ pratipādyate | kiṃ tu lokasiddhamevānūdyate | anyathā'śvamānayetyādau
dvitīyāśrutyā'śvasyānayanāṅgatvamityaśrutamīmāṃsenatadvākyaṃ śrutavatā'pyaśvasyānayanāṅgatā na budhyeteti bahuvyākulī syāt | tathā ca śabdaśaktisvabhāvasiddha
eva viniyoga iti sādhanacatuṣṭayasya jijñāsāsādhanatvaṃ vyutpannena jaiminikṛtamīmāṃsāśravaṇaṃ vināpyavagantuṃ śakyate | etena ‘eṣāṃ sādhanatvaṃ ca viniyogāvaseyam | viniyogaśca śrutiliṅgādibhyaḥ | sa ca tārtīyaḥ’ (śrībhā0 pṛ013 pa0
8) ityapāstam | nanvevamuttaramīmāṃsāśravaṇaṃ vināpi gurumukhādibhya ātmāvagatiḥ syāditi cet—astu | naitāvatā''tmajijñāsāpekṣayā niyamena pūrvavṛttatvaṃ
jaiminikṛtakarmamīmāṃsāyāḥ saṃbhavati | na ca ‘tasmādevaṃvit’ ( bṛ0 4

14.2

23) iti śrutāvevaṃvidityenenātmajñānamanūdya tataḥ śamādisādhanairātmānaṃ sākṣātkuryādityuktatvātkathaṃ śamādīnāṃ jijñāsāsādhanatvamavagamyata iti vācyam
uktaśrutau śamādīnāmātmasākṣātkārasādhanatvoktāvapi teṣāṃ jijñāsāsādhanatvasyāniṣedhāt | ātmajñānamanūdyetyapi na samyak | evaṃśabdasya pūrvoktaparāmarśakatvena ‘ evaṃvit ’ ityasya ‘ ātmā karmatatphalasaṃbandhaśūnyaḥ ’ ityāpātato
jānannityarthāt | kiṃca ‘ praśāntacittāya śamānvitāya ’ ( mu0 1

14.6

13 )
itiśrutau śravaṇātpūrvabhāvitvaṃ śamādīnāṃ spaṣṭamevocyate | tena ca teṣāmātmavicārāpekṣayā pūrvavṛttatvaṃ sidhyati | ātmavicāraśca śravaṇādirūpaḥ | śravaṇādikāle
taduttaramapi ca śamādaya āvaśyakā eveti tvanyat
yattu 'udgīthādyupāsanānāṃ karmasvarūpādhigamāpekṣā sarvasaṃmatā' (śrībhā0
pṛ0 13 pa0 13) ityuktaṃ tadastu nāma | tathāpi kathaṃ jaiminikṛtapūrvamīmāṃsāyā
ātmavicārāpekṣayā niyamena pūrvavṛttatvaṃ saṃbhavati | tāmantareṇāpi sāmānyataḥ
karmasvarūpādhigamasaṃbhavāt | udgīthādivicārasya prāsaṅgikatvācca na tena
pūrvavṛttatvaṃ niścetuṃ śakyamityapi prāguktaṃ (pṛ060pa04) na vismarttavyam

14.7

brahmajijñāsāyāṃ sādhanacatuṣṭayasaṃpanno'dhikārī pradarśitaḥ | tena ca mokṣasiddhyarthamātmajñānaṃ saṃpādanīyam | tatra kīdṛśa ātmeti cet—ucyate
ātmā prokto nirviśeṣo māyā tacchaktirīritā
jīvastatpratibimbaḥ syādīśaḥ sopādhikaḥ smṛtaḥ

14.7-2.1

paramātmā nirviśeṣa iti māyāvādināṃ siddhāntaḥ | yattu 'nirviśeṣavastuvādibhirnirviśeṣe vastunīdaṃ pramāṇamiti na śakyate vaktum | saviśeṣavastuviṣayatvātsarvapramāṇānām' (śrībhā0 pṛ0 28 pa0 2) ityuktaṃ tatrocyate | pramāṇānāṃ
pramāṇāntaraviṣayatvaṃ svī kriyate na vā | ādye
teṣāmapi pramāṇāntarāṇāṃ pramāṇāntaraviṣayatvaṃ
vācyamityanavasthāpātaḥ | antye pramāṇāntarāviṣayatvātpramāṇānāmapramāṇatvaṃ syāt | tathā sati vyavahāralopaprasaṅgaḥ | atha
yadi na pramāṇānāmapramāṇatvaṃ kiṃtu pramāṇasiddhatvameva | tadarthaṃ ca na pramāṇāntarāpekṣā | kiṃtu dīpasya svaprakāśatvamiva pramāṇānāṃ svayaṃpramāṇatvameveti cettarhi
sarvapramāṇopajīvyasya paramātmanaḥ svayaṃpramāṇatvaṃ kuto neṣyate | kiṃ ca pramāṇāni na svaviṣayatvena paraṃ brahma bodhayanti | taduktaṃ viṣṇupurāṇe 'yasminbrahmaṇi sarvaśaktinilaye mānāni no mānināṃ niṣṭhāscreenyai prabhavanti' (vi0 pu0
6|8|57) iti | mānināṃ prāmāṇikānāṃ mānāni pramāṇāni niṣṭhāscreenyai paricchedāya na prabhavanti samarthāni na bhavantīti tadarthaḥ | kiṃ tu yaṃtaḥ pramāṇānyastitvaṃ
prāptāni tataḥ pramāṇaprameyādisarvavyavahāropajīvyaṃ kiṃcitsyādityevaṃ dūrata eva
sthitvā svamūlakāraṇatvena sūcayanti | na hyetāvatā'pramāṇatvaṃ tasya | yathā
rūpavadvastuprakāśane samartho dīpaḥ rūpavantamapyandhakāraṃ svayaṃ dūrata eva sthitvā sūcayati tadvat | tathā ca śrutau 'tamasaḥ parastāt' (śve0 3|8) ityucyate

14.7-2.2

yathā ca khadyotasthaṃ teja ādityaṃ prakāśayitumasamartha tathā sarvaprakāśaka ādityo'pi paraṃ brahma prakāśayitumasamarthaḥ| etadabhiprāyeṇaiva śrutau 'jyotiṣāṃ jyotiḥ'
(bṛ0 4|4|16) ityucyate
paraṃ brahma svābhinnaśaktimat svāpekṣayā'bhinnā yā śaktistadāśrayam | śakteranudbhūtatvādīdṛśaṃ tādṛśamiti vaktumaśakyaṃ nirguṇaṃ
nirvikalpamekaṃ sadbrūpam | sṛṣṭikāle ca sā śaktiḥ
sakāśādbudbudavadbhinnaiva bhavati | atastatprativimbito jīvaḥ svamapi paramātmanaḥ sakāśādbhinnamātmānaṃ manyate | evaṃ tādṛśaśaktipariṇāmabhūtaṃ
jagacca paramātmanaḥ sakāśādbhinnaṃ manyate | udbhūtaśaktimadbrahmaveśvarapadavācyam | ayaṃ ceśvaraḥ saguṇaḥ saviśeṣa udbhūtaśaktyā
kalpitaḥ| nanu kimarthamayaṃ śaktyā kalpita iti manyate | ayameva mukhyo'stu na
tu tadatiriktaṃ nirguṇaṃ nirviśeṣaṃ kiṃcit | jagadutpattisthitilayānāṃ tenaiva siddheriti cenna | paramātmasvarūpaṃ hi śrutyekasamadhigamyaṃ
yathāśrutyevāṅgīkāryam | śrutau ca kvacinnirguṇaṃ
kvacitsaguṇaṃ ca varṇyate | dvividhaśrutinirvāhārthoktarītireva sādhīyasī | nanu nirguṇaśruterheyaguṇarāhitye tātparyamastviti cenna
guṇaśabdasya sāmānyamukhapravṛttasya saṃkucitārthatve mānābhāvāt | kiṃ ca nirguṇaśrutyā paramātmani guṇānāṃ niṣedhaḥ pratipādyate | niṣedhasya ca prāptipūrvakatvātparamātmani guṇaprāptirvaktavyā | sā ca na pratyakṣeṇa | paramātmanaḥ pratyakṣaviṣayatvābhāvāt | kiṃ tvanumānena | paramātmano jagatsargasthitilayakartṛtvaṃ jñātvā tena

14.7-2.3

hetunā sargādyupayogināṃ sarvajñatvādīnāṃ guṇānāṃ tatrānumānaṃ saṃbhavati | na tu heyaguṇānāṃ kenāpi prakāreṇa tatrānumānasaṃsavaḥ | tathā ca heyaguṇānāṃ prāptyabhāvena
kathaṃ tanniṣedhe nirguṇaśrutestātparyaṃ kalpayituṃ śakyate | kiṃca yo yo viśeṣaḥ sa
sa sāmānyaprakṛtiko yathā ghaṭaśarāvādayastatsāmānyabhūtamṛtprakṛtikā itivyāptimūlakenānumānenāpi nirviśeṣameva sidhyati | taduktaṃ vyāsacaraṇaiḥ 'sāmānyamātropasaṃhāre ca kṛtopakṣayamanumānaṃ na viśeṣapratipattau samartham' (yogasū0 bhā0 1|25)
iti | nirviśeṣaśuddhabrahmāṅgīkārādeva 'yato vāco nivartante'prāpya manasā saha '
(tai0 2|4) iti śrutisaṃgatiḥ | anyathā brahmaṇaḥ saguṇatvena vāgviṣayatvāttathā rāmānujīyairaṅgīkārācca tadasaṃgatiḥ syāt | na ca guṇānāmasaṃkhyatveneyattāyā abhāvātkātsnryena vāgviṣayatvābhāva iti tacchrutitātparyamiti vācyam
aprāpyetipadasvārasyabhaṅgāpatteḥ | guṇānāmantamaprāpyeti vyākhyānaṃ tvadhyāhāraṃsvīkārātkliṣṭam | aprāpyetyasya karmākāṅkṣāyāṃ vāṅnivṛttyavadhitvena yata
iti yacchabdanirdiṣṭasyaiva pratyāsatyā lābhācca | na cāprāpyetyasya karmākāṅkṣāyāṃ
yacchabdanirdiṣṭasya kṛtsnaguṇaviśiṣṭasya paramātmana evākṣepo bhavatu | tatra ca
vākkartṛkaprāptyabhāvo viśeṣye paramātmani bādhitastadviśeṣaṇībhūteṣu guṇeṣvapi
bādhito viśeṣaṇaviśeṣaṇe guṇagatakātsnrye paryavasito bhaviṣyati| 'vidhipratiṣedhau
viśeṣaṇe paryavasyataḥ sati viśeṣye bādhe' iti nyāyāditi vācyam | paramātmanaḥ
kṛtsnaguṇaviśiṣṭatvena tatrāprakṛtatvāt | uktanyāyena nirvāhasyāgatikagatitvācca

14.7-2.4

etena 'yato brahmānandātsakāśāttasya pāramaprāpya vācāṃ manasaśca nivṛttirityarthaḥ'
ityapāstam | 'te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ sa eko brahmaṇa ānandaḥ' (tai0 2
8) ityevaṃ brahmānande vāgviṣayatāyāḥ śrutyaiva svayamaṅgīkṛtatvācca | manuṣyānandasya jīvairanubhūtatvenottarottaraṃ śataguṇitakrameṇa brahmānandasya manasā kalpayituṃ
śakyatvācca | nirguṇasya tu vastuno loke kvāpyanubhavābhāvena nirguṇaṃ brahma na
manasā kalpayituṃ śakyam | na ca tvadabhimatasya nirviśeṣabrahmaṇo'pi 'nirguṇam'
(cū0 7) iti śrutyā pratipāditatvena vāṅnivṛttiśrutirasaṃgateti vācyam | vāce
nivartanta ityasya vāco vidhimukhena pratipādayituṃ na prabhavantītyarthāt | nirguṇamiti śrutistu nedṛśamiti pratipādayati | kiṃ tu kevalaṃ guṇānniṣedhati | avaśyaṃ
caitadvijñeyam | itarathā 'vāco nivartante' iti śrutiḥ svayameva vāgviṣayatvena rūpeṇa
brahma pratipādayantī mūko'hamityuktiriva vyāhatā syāditi

14.8

yadapi ' yastu nirviśeṣaṃ vastu svānubhavasiddhamiti svagoṣṭhīniṣṭhaḥ samayaḥ
so'pyātmasākṣikasaviśeṣānubhavādeva nirastaḥ ' (śrībhā0 pṛ0 28 pa0 4)
ityuktaṃ tatrocyate—
sāmānyā dhīrnirviśeṣā na dhītvātsaviśeṣatā
nirviśeṣe pramāṇaṃ syādāgamaḥ so'pi laukikaḥ

14.3.1

nāsmābhiridamahamadarśamityādilaukikaḥ saviśeṣo'nubhavaḥ paramātmaśaktipariṇāmabhūtajagadantargato'pahnūyate | kiṃtu viśeṣasya sāmānyaprakṛtikatvāllaukikasaviśeṣānubhavamūlaprakṛtibhūto nirviśeṣo'nubhavastvayā'pahnūyata iti vaicitryam
yo yo viśeṣaḥ sa saṃ sāmānyaprakṛtikaḥ, yathā ghaṭaśarāvādayastatsāmānyabhūtamṛtprakṛtikā iti vyāptistu sarvatrāvyabhicāritaiva | laukikaṃ jñānaṃ manovṛttiviśeṣarūpaṃ
sāśrayaṃ saviṣayaṃ savikalpakaṃ ca viśeṣarūpam | tadapekṣayā sāśrayaṃ saviṣayaṃ nirvikalpakaṃ sāmānyam | tadapekṣayā nirviṣayaṃ sāśrayaṃ sāmānyam | jñānaṃ hi prathamata āśramapekṣate tato viṣayam | tadapekṣayāpi nirāśrayaṃ sāmānyam | atra ca dhiyo dhītvaṃ
vartate | tadapekṣayāpi sadrūpaṃ sāmānyam | yatra ca dhītvamapi na vidyate | etanmūlaka
evānubhūtireva satīti siddhāntaḥ | prasiddhaścāyaṃ nirviśeṣānubhavasturīyāvasthāyām
yacca ‘kenaciyuktyābhāsena saviśeṣāṣniṣkṛṣyamāṇo nirviśeṣo'nubhavaḥ
sattātirekibhiḥ svāsādhāraṇaiḥ svabhāvaviśeṣairniṣkṛṣṭavya iti niṣkarṣahetubhūtaiḥ
sattātirekibhiḥ svāsādhāraṇaiḥ svabhāvaviśeṣaiḥ saviśeṣa evāvatiṣṭhate’ (śrībhā0
pṛ0 28 pa0 7) ityuktaṃ tadapi cintyam | niṣkarṣo hi pṛthakkaraṇam | yathā
pakṣiṇaḥ sakāśātpaśoḥ | tacca paśutvena, pakṣābhāvena vā bhavati | na hi niṣkarṣo

14.3.2

bhāvarūpeṇaiva kenacitsvabhāvena bhavatīti rājājñāsti | tatra pakṣābhāvena saviśeṣatvaṃ paśorna vaktuṃ śakyate | paśutvena tadastītyanyadetat | tathā ca nirviśeṣānubhavasya viśeṣābhāvena pṛthakkaraṇe saviśeṣatvaṃ kathamāpādyate | nīrūpasya vāyostejovannāpekṣayā rūpābhāvena niṣkarṣe kṛte sati tatra rūpābhāvenaiva rūpavattvaṃ
bālo'pi na pratyeti| viśeṣābhāvenāpi viśeṣavattve'ṅgīkṛte tvabhāvasya bhāvatvāpattau
svarūpahānireva syāt| ata eva śrīmadvyāsacaraṇairyogasūtrabhāṣye (pā0 1sū09)
‘anutpattidharmā puruṣa ityutpattidharmasyābhāvamātramavagamyate na puruṣānvayī dharmaḥ’
ityuktam | na ca viśeṣaprakṛtibhūtatvena māyāvādyabhimatāyā nirviśeṣānubhūterviśeṣaprakṛtitvarūpo viśeṣo'varjanīya iti vācyam | viśeṣaprakṛtitvasya viśeṣarūpatve
punarapi tādṛśaviśeṣaprakṛtitvamanyo viśeṣa ityanavasthāpātāt | tathā ca yathā
rāmānujamate brahmaṇaḥ saviśeṣatve'pi saviśeṣatvameva viśeṣaścettādṛśaviśeṣasahitatvamanyo viśeṣa ityanavasthāvāraṇāya saviśeṣatvaṃ na viśeṣa ityaṅgīkāryaṃ tathaiva
māyāvādimate'pi viśeṣaprakṛtitvaṃ na viśeṣa ityaṅgī kriyate | atha saviśeṣatvaṃ na viśeṣaḥ kiṃtu
viśeparāhityābhāvamātramiti cedviśeṣaprakṛtitvamapi
bhāsamānaviśeṣānadhiṣṭhānatvābhāvamātramiti gṛhāṇa | evaṃ dhītvaṃ na bhāvarūpo
dharmaḥ | kiṃtu jaḍatvābhāvamātram | tathā svayaṃprakāśatvamapi paraprakāśyatvābhāvamātrameva | etena 'dhiyo hi dhītvaṃ svayaṃmaprakāśatā ca' (śrībhā0 pṛ0 28
pa0 12) iti saviśeṣatvāpādanamapāstam | evaṃ nityatvaṃ vināśābhāvamātram

14.3.3

ekatvaṃ dvitīyābhāvamātramiti bodhyam | 'nirguṇam' (cū0 7|2) 'nirañjanam' (śve0 6 | 19) ityādiragamaśca nirviśeṣe vastuni pramāṇam
yattu 'śabdasya tu viśeṣeṇa saviśeṣa eva vastunyabhidhānasāmarthyam | padavākyarūpeṇa pravṛtteḥ | prakṛtipratyayayogena hi padatvam | prakṛtipratyayayorthabhedaina
padasyaiva viśiṣṭārthapratipādanamavarjanīyam | padabhedaścārthabhedanibandhanaḥ
padasaṃghātarūpasya vākyasyānekapadārthasaṃsargaviśeṣābhidhāyitvena nirviśeṣavastupratipādanāsāmarthyānna nirviśeṣavastuni śabdaḥ pramāṇam' (śrībhā0 pṛ0
28 pa0 19) ityanena granthena nirviśeṣavastuna
śabdapramāṇakatvābhāvapratipādanaṃ tatsarvaṃ yadā śabdo
vācyavṛttyā vidhimukhena svarūpalakṣaṇataśca kiṃcidvastu pratipādayituṃ pravartate tadaiva nānyathā | tathā hi | śabdasyārthapratipādane'neke
prakārā dṛśyante | śabdo hi kvacidvidhimukhenārthaṃ pratipādayati kvacitniṣedhamukhena
tathā kvacitsvarūpalakṣaṇena kvacittaṭasthalakṣaṇena | evaṃ kvacidvācyavṛttyā kvacillakṣaṇayeti | yadyapi vyañjanā vṛttyantaraṃ tathāpi tatra śaktilakṣaṇānyataradāvaśyakameveti na tasyā viviktaṃ kiṃcidapyudāharaṇam | tatra nirviśeṣaṃ vastu 'īdṛśaṃ
tādṛśam' iti vaktumaśakyamiti yadyapi śabdo vidhirūpeṇa nirviśeṣaṃ vastu pratipādayituṃ na śaknoti tathāpi niṣedharūpeṇa pratipādayituṃ śaknotyeva | yathā nirguṇam
(cū0 7| 2) nirañjanam (śve0 6 | 19) aśabdamasparśam (kā0 3
15) ityādi | atra ca lakṣaṇāvṛttyā śabdo nirviśeṣaṃ brahma bodhayati

14.3.4

nirguṇādipadavācyatvasyāpi vastutastatrābhāvāt | tathā yadyapi śabdo nirviśeṣaṃ vastu svarūpalakṣaṇato na pratipādayati tathāpi taṭasthalakṣaṇataḥ pratipādayituṃ
śaknotyeva | yathā 'yato vā imāni bhūtāni jāyante' (tai0 3|1|1)
ityādi | yadyapyetattaṭasthalakṣaṇaṃ sopādhikasya saviśeṣasya brahmaṇastathāpi tadupajīvyasya nirviśeṣasya taddvārā saṃbhavatīti bodhyam | āgamapratipādyatvaṃ
caitallokadṛṣṭyā bodhyam | āgamasyāpi laukikatvāt | śrutau paramārthasattvābhāvasya 'vedā avedāḥ' (bṛ0 4

14.8-2

22) iti śrutyaiva svayaṃ pratipādanāt

14.9

yattu 'pratyakṣasya nirvikalpakasavikalpakabhedabhinnasya na nirviśeṣavastuni
pramāṇabhāvaḥ' (śrībhā0 pṛ0 29 pa0 1) ityuktaṃ tatrocyate—
sanmātragrāhi saṃproktaṃ pratyakṣaṃ nirvikalpakam
bhedasaṃsthānajātīnāṃ nānyonyātmakatā bhavet

14.10.1

nirvikalpakapratyakṣasya
sanmātragrāhitvam
niṣprakārakameva nirvikalpakam
anumānamapi saviśeṣaviṣayameva' ( śrībhā0 pṛ0
30 pa0 19) ityuktaṃ tadapi cintyam | yo
yo viśeṣaḥ sa sa sāmānyaprakṛtiko yathā ghaṭaśarāvādayo bhedāstatsāmānyabhūtamṛtprakṛtikā iti prāgukta (pṛ071|pa01) vyāptisattvāddiśeṣe sāmānyaprakṛtitve'numite nirviśeṣasya
sāmānyasya siddhatvāt | ye tu 'vastugatasvabhāvaviśeṣaistadeva vastu nirviśeṣamiti
vadañjananīvandhyātvapratijñāvat svavāgvirodhitvamapi na jānāti' ( śrībhā0pṛ031
pa02) ityupahāsaṃ kurvanti tairayamupahāsaḥ kasya kṛta iti ta eva praṣṭavyāḥ| māyāvādinastu bhāsamānaviśeṣānadhiṣṭhānatvābhāvamātreṇa nirviśeṣaṃ vastu vadanti na tu
kenacidapi svabhāvaviśeṣeṇeti | tādṛśaṃ ca nirviśeṣaṃ brahma turīyāvasthāyāṃ nirvikalpakapratyakṣeṇa gṛhyata ityanupadamevoktam | atra ca jñātṛjñeyayorapyanavabhāsa eva
kiṃ tvidaṃ pratyakṣaṃ sanmātragrāhi | na tu bhedaviṣayam| atra ca grāhyagrāhakabhedo'pi nāsti
kimuta viṣayagato bhedaḥ | sanmātragrāhītyuktiraupacārikī | tathā 'nirviśeṣaṃ brahma
nirvikalpakapratyakṣeṇa gṛhyate' ityuktirapyaupacārikī | etadevāddhaitaṃ 'sadeva' (chā0
6|2|1) ityādiśrutibhiḥ pratipādyata iti śāstrapratyakṣayoravirodha eva
nirviśeṣānubhūtirūpamidaṃ brahmodbhūtayā'nādyavidyārūpatacchaktyā rūpāntaraṃ prāptamiva jñātṛjñeyasahitaṃ yadbhāsate tadevedaṃ kiṃcidityādikaṃ laukikaṃ nirvikalpakādikaṃ pratyakṣam | ghaṭo'yaṃ na paṭa ityādirlokikapratyakṣe tu grāhyagrāhakabhedo ghaṭapaṭādibhedaśca bhāsata eva

14.10.2

nanu bhedo vikalpāsahatvāddurniṃrūpaḥ | tathā hi-bhedastāvanna vastunaḥ svarūpam
vastusvarūpe gṛhīte svarūpavyavahāravatsarvasmādbhedavyavahāraprasakteḥ | na ca svarūpe gṛhīte'pi bhinna
iti vyavahārasya pratiyogisavyapekṣatvāttatsmaraṇābhāvena tadānīmeva na bhedavyavahāra iti vācyam | svarūpamātrabhedavādino hi
pratiyogisavyapekṣā ca notprekṣituṃ kṣamā | svarūpabhedayoḥ svarūpatvāviśeṣāt
yathā svarūpavyavahāro na pratiyogyapekṣaḥ, bhedavyavahāro'pi tathaiva syāt | hastaḥ
kara itivaddhaṭo bhinna iti paryāyatvaṃ ca syāt | nāpi dharmaḥ | dharmatve sati
tasya svarūpādbheddo'vaśyāśrayaṇīyaḥ | anyathā svarūpameva syāt | bhede ca tasyāpi
bhedastaddharmastasyāpītyanavasthā | bhedāntarākalpane tu prāthamiko bhedaḥ svāśrayādbhinna iti vyavahāro na syāt | svasminsvavyavahārahetutvāsaṃbhavāt | kiṃ ca
jātyādidharmaviśiṣṭavastugrahaṇe sati bhedagrahaṇaṃ bhedagrahaṇe sati jātyādidharmaviśiṣṭavastugrahaṇamityanyonyāśrayaḥ | evaṃ ca bhedo durniṃrūpa iti cedastva
na ca durniṃrūpatve ghaṭo'yaṃ na paṭa ityādibhedapratibhāsaḥ kathamupapadyata iti
vācyam | na hi pratibhāse paramārthasadvastuno'pekṣā | śuktirajatāvabhāsānupapatteḥ
'buddhīnāṃ sālambanatvamātraniyamāt' ( śrībhā0 pṛ0 56 pa0 17 ) iti vadatā

14.10.3

tvayāpi tathaivāṅgīkṛtam ! kiṃ cedaṃ bhedasya durnirūpatvaṃ tasyāvidyākāryatvaṃ pratyāyayati | yattu bhedaḥ na durnirūpa ityāśayena 'saṃvedanavadrūpādivacca paratra vyavahāraviśeṣahetoḥ svasminnapi tadvyavahārahetutvaṃ māyāvādibhirabhyupetaṃ bhedasyāpi saṃbhavatyeva' ( śrībhā0 pṛ0 31 pa0 9 ) ityuktaṃ tanna | vaiṣamyāt | rūpaṃ hi svāśraye
ghaṭe cākṣuṣatvaṃ janayatsvasminnapi cākṣuṣatvaṃ janayati | paraṃ tu tadeva rūpaṃ svāśraye
ghaṭe rūpavāniti vyavahāraṃ janayadapi na svasmiṃstādṛśaṃ vyavahāraṃ janayati | evaṃ
jñānamapi svaviṣaye ghaṭe prakāśyamānatve svasminprakāśamānatve ca kāraṇaṃ bhavati
paraṃ tu tadeva jñānaṃ svāśraya ātmani jñānavāniti vyavahāraṃ janayadapi na svasmiṃstādṛśaṃ vyavahāraṃ janayati| āśrayāśrayibhāvasya bhedādhīnasya svaskandhārohaṇavatsvāsminnasaṃbhavāt| tathāyaṃ ghaṭagataḥ paṭapratiyogiko bhedaḥ svāśraye ghaṭe paṭādbhinna iti
vyavahāraṃ janayannapi na svasmin bhinna iti vyavahāraṃ janayet | bhinno nāma
bhedavāneva
yatta 'saṃsthānameva jātiḥ' (śrībhā0 pṛ0 32 pa0 13) ' gotvādikaijātireṣa
bhedaḥ' ( śrībhā0 pṛ0 32 pa0 15) ityuktaṃ taccintyam | saṃsthānasya jātivyañjakatvāt | saṃsthānaṃ nāmāvayavaracanāviśeṣaḥ | na
hi sa eva jātiḥ | aṇūnāṃ mahatāṃ dīrghagrīvāṇāmunnatamukhānāṃ vistīrṇodarāṇāṃ ca vividhānāṃ
ghaṭānāṃ saṃsthānasya prativyakti bhinnasyānubhavāt
saṃsthānānāṃ mithaḥ kenaciddharmeṇa sāmyamastītyanyadetat | dvayoḥ kārṣāpaṇayoḥ

14.10.4

saṃsthānasyātyantasāmye'pyaikyābhāvāt| ekasminkārṣāpaṇe chinne tadīya evākāraśchinno bhavati nānyakārṣāpaṇīyaḥ| kārṣāpaṇatvajātistu sarveṣu kārṣāpaṇeṣvekaiva
jātireva bheda ityapi na samyak | jāterbhedabodhakatvena tadapekṣayā pārthakyāt
kiṃ ca jātireva bhedatve ghaṭo'yaṃ na paṭa iti prayogānupapattiḥ | ghaṭaśabdenaiva ghaṭatvajāteruktatvena puna
stadarthakanañaḥ prayogāyogāt | kiṃca 1 gotvaṃ, bhedaḥ,
abhedivṛttiścetyete trayo'rthā mitho bhinnāḥ krameṇa
jñāyante, uta 2 trayamapyekameva, athavā 3 gotvaṃ bhedaścaiko'bhedivṛttiḥ
pṛthak, āhosvit 4 bhedo'bhedivṛttiścetyanayoraikyaṃ gotvaṃ pṛthak | evamete
catvāraḥ kalpāḥ | tatra pratītiśaraṇaistrayo'pyarthā bhinnāḥ svīkriyanta ityādyaḥ
kalpaḥ | 'eka evārthaḥ | lāghavāt | pratītistu śabdasvābhāvyāttathā tathā
bhavati' iti dvitīyaḥ | pratītirlāghavaṃ cetyubhayānusāriṇāṃ tṛtīyacaturthau
tatra rāmānujīyānāṃ tṛtīyaḥ | gotvādireva bhedaḥ (śrībhā0 pṛ0 32
pa0 15) bhedagrahaṇenaiva hyabhedapravṛttiḥ (śrībhā0 pṛ0 33 pa0 1)
iti vadadbhiḥ spaṣṭameva tathāṅgīkārāt | paraṃ tu tadapekṣayā caturtho yuktaḥ
abhedo hi bhedābhāvaḥ | tadabhāvo'bhedanivṛttiḥ | bhedābhāvābhāva iti yāvat
abhāvābhāvasya pratiyogisvarūpatvaṃ sarvajanīnameva | tatra bhedasyābhedanivṛttyā
sahaikyaṃ prasiddhaṃ parityajya gotvasya bhedena sahaikyamaprasiddhamapi svī kriyata iti
ko'yaṃ rāmānujīyānāṃ panthāḥ | kiṃ ca jāteḥ pratiyogyanapekṣatvena bhedasya ca
pratiyogisāpekṣatvena bhedasyāvarjanīyatvameva | na ca yathaikasyaiva devadattasya

14.10.5

devadattaśabdavācyatve pratiyogyanapekṣatvaṃ pitrādiśabdavācyatve ca tatsāpekṣatvaṃ dṛśyate tadvadatra syāditi vācyam | tatra vyakterekatve'pi devadattatvapitṛtvayorupādhyorbhedāt | atra tvekasyāṃ ghaṭavyaktau ghaṭabhinnaśabdapravṛttinimittayorghaṭatvabhedayorupādhyorevābhedastvayeṣyate | tathā ca ghaṭabhinnaśabdayoḥ
paryāyatā syāt | kiṃca jātimātrabhedavādino hi pratiyogisavyapekṣā nonmeṣiṇī
kṣamā | kiṃ ca ghaṭatvādijātireva bhedaścettasya bhedasya pratiyogyapekṣāyāṃ kaḥ pratiyogī | ghaṭatvāvacchinnastadanavacchinno vobhayaṃ vā | ādye ghaṭādbhedapratītirna
syāt | ghaṭatvameva bheda iti tatpratiyogitvasya ghaṭatvāvacchinne vaktumaśakyatvācca
ata eva na tṛtīyaḥ | dvitīye tvekasmādghaṭādghaṭāntare bhedapratītirna syāt
yattu 'api ca sanmātragrāhitve ghaṭo'sti paṭo'stīti viśiṣṭaviṣayā pratipattirvirudhyate| yadi ca sanmātrātirekivastusaṃsthānarūpajātyādilakṣaṇo bhedaḥ pratyakṣeṇa
na gṛhītaḥ kimityaśvārthī mahiṣadarśanena nivartate| sarvāsu pratipattiṣu sanmātrameva viṣayaścettaṃtpratipattiviṣayasahacāriṇaḥ sarve śabdā ekaikapratipattiṣu kimiti na smaryante
kiṃḥ cāśve hastini ca saṃvedanayorekaviṣayatvenoparitanasya gṛhītagrāhitvādviśeṣābhāvācca smṛtitaivalakṣaṇyaṃ na syāt | pratisaṃvedanaṃ viśeṣābhyupagame pratyakṣasya viśiṣṭaviṣayatvamevābhyupagataṃ bhavati | sarveṣāṃ saṃvedanāmānekaviṣayatāyāmekenaiva saṃvedanenāśeṣagrahaṇādandhabadhirādyabhāvaśca prasajyeta | na ca cakṣuṣā sanmātraṃ gṛhyate | tasya

14.10.6

rūparūpirūpaikārthasamavetaṃpadārthagrāhitvāt | nāpi tvacā | sparśavadvastuviṣayatvāt
śrotrādīnyapi na sanmātraviṣayāṇi | kiṃ tu śabdarasagandhalakṣaṇaviśeṣaviṣayāsanmātraṃ na prameyaṃ syājjagato'paramārthatā
saṃvideva satī sā ca na pareṇa prakāśate

14.14.1

tattatkālāvasāyinastattatpuruṣamātrānubhāvyā ityapi nirvivādam | evaṃ vastusthitāvavivāde sati
kevalaṃ nāmamātre vivādaḥ | sa yathā-cit, jaḍāḥ,
svapnastharathādayaśceti trayo'pyaparamārthaśabdavācyā uta trayo'pi paramārthaśabdavācyā
athavā trayāṇāṃ madhye kaścitparamārthaśabdavācyo'nyo'paramārthaśabdavācya iti
tatrā''dyaḥ kalpaḥ śūnyavādināṃ mādhyamikānām | sa ca na yuktaḥ | kiṃ nāmāparamārthatvam | paramārthabhinnatvamiti cetkimasti kiṃcidvastu paramārthaśabdavācyam
sati hi kasmiṃścitparamārthe vastuni paramārthaśabdena nañaḥ samāsa upapadyate
nānyathā | kiṃca śūnyavāde kenāpi kvacidapi kiṃcidapi na dṛśyeteti sarvasya
lokavyavahārasya lopaḥ prāpnoti | ākasmikotpattivādaśca na yuktisahaḥ | dvitīyaḥ
kalpo rāmānujīyānām | so'pi na yuktaḥ | tathā hi | kiṃ nāma paramārthatvam
avināśitvaṃ cetparamārthatvena tvadabhihiteṣu ghaṭādiṣu svapnastharathādiṣu cāvyāptiḥ
pratīyamānatvaṃ paramārthatvaṃ cetpratīyamānatvāparaparyāyaṃ paramārthatvaṃ ghaṭādiṣu svapnastharathādiṣu cāstāṃ nāma na naḥ kiṃcicchidyate | pratīyamānamevāsmābhiraparamārthaśabdenocyate | yadyapi brahmāpi pratīyamānaṃ tathāpi pratītirūpameva tatparamārtham
pratīyamānaṃ saviśeṣaṃ tvaupādhikamaparamārthaṃ jīvasvarūpavat | 'avijñātaṃ vijānatām'
( ke0 11 ) iti śruteḥ | atha satyatvaṃ paramārthatvaṃ cetkiṃ nāma satyatvam
asatyatvābhāvaścedasatyatvajñānādhīnaṃ satyatvaṃ satyatvajñānādhīnaṃ cāsatyatvamityanyonyāśrayaḥ| atha mithyātvābhāvaḥ paramārthatvamiti cetkimidaṃ mithyātvam

14.14.2

bādhitatvameva mithyātvamiti cedrajjusarpasthale sarpajñānasya bādhitatvaṃ ' rajjusarpādiṣu tu ' ( śrībhā0 pṛ0 33 pa0 13 ) iti granthena tvayaivoktamiti sarpajñānasya mithyātvāpattiḥ | iṣṭāpattau tu ' rajjvādau sarpādivijñānaṃ satyameva
bhayādihetuḥ ' ( śrībhā0 pṛ0 56 pa0 12 ) iti tvadīyaivoktirvirudhyate
kiṃca rajjusarpasthale viṣayasya sarpasya bādhitatvamiṣyate na vā| ādye tvadabhimatā
satkhyātistatra na sidhyati | antye viṣayāṇāmeva mithyātvam ( śrībhā0 pṛ0
56 pa0 6 ) ityuktivirodhaḥ | kiṃca satkhyātivādinastava mate rajjusarpādisthale sarpāderapi sattvena mithyātvābhāvānmithyātvasya kvāpi prasiddhatvābhāvena
mithyātvābhāvo durvacaḥ | abhāvajñānasya pratiyogiprasiddhisāpekṣatvāt | tathā ca
mithyātvābhāvarūpaṃ paramārthatvaṃ durvacam | kiṃca ' na vyāvartamānatvamātramapāramārthye hetuḥ ' ( śrībhā0 pa0 33 pa0 16 ) iti vadatastava vyāvartamānatvaviśepo'pāramārthye hetutveneṣṭa eva | vyāvartamānatvaviśeṣaśca taddeśakālasaṃbandhitayaiva
vyāvartamānatvarūpaḥ | sa ca rajjusarpādèriti kathaṃ satkhyātiḥ sidhyati | kiṃca
rajjujñānasarpajñānayorvirodho viṣayadvāraiva vācyaḥ | sa na saṃbhavati | tanmate
buddhīnāṃ sālambanatvamātraniyamena buddhestadviṣayāstitvāvaśyaṃbhāvānapekṣatvāt
dvayorjñānayorekakṣaṇavṛttitvāsaṃbhavena virodha iti cet ‘rajjujñānameva bādhakaṃ
sarpajñānameva bādhyam’ ityatra vinigamanāvirahaḥ | kiṃca rajjusarpādau ghaṭādau
ca ko viśeṣaḥ | rajjusarpaḥ pūrvaṃ nābhūt paścānna bhaviṣyati | kevalaṃ madhye

14.14.3

pratīyate, ghaṭādirapi tathaiva | rajjusarpaḥ paścāt ‘nāyaṃ sarpaḥ’ iti bādhyate
ghaṭādirapi nāśottaraṃ kapālādyavasthāyāṃ ‘nāyaṃ ghaṭaḥ’ iti bādhyate | nanu
paścājjāyamānena nāyaṃ sarpa iti bādhena ‘pratītikāle'pyayaṃ sarpo nābhūt’ ityevaṃ
prātītikāliko'pi bādhyate na tathā ghaṭa iti cettasyāḥ prāṃtītikālikasattāyāḥ
kṣaṇikatulyatvena na tayā ghaṭādeḥ pāramārthikatvaṃ śakyaṃ niścetum | vastutastu
prātītikālikasyāpi ghaṭādestattvajñānadṛṣṭyā bādho'styeva| baddhajīvadṛṣṭyā vādho
nāstīti cet—kiṃ tena| rajjusarpasthale'pi bhrāntadṛṣṭyā bādhābhāvasya sattvāt
kiṃ ca rajjusarpadṛṣṭyā bhayādinā'nyatra gamane bādho nāstītyetāvatā sa kiṃ
sarpaḥ satyo bhavati | yadi tatra bādhayogyatā'styeva, kevalamanyatra gamanena rajjuyāthārthyajñānaṃ nāstītyato na bādhastarhi baddhasya paramātmayāthārthyajñānaṃ nāstītyato
na bādha iti tulyam
nanu tattvajñānidṛṣṭyā ghaṭādervādho'stītyatra kiṃ pramāṇamiti ceducyate | prātītikāliko'pi hi sarpaḥ paścāttannajāyamānabādhaviṣayo
bhavatītyatra kāraṇaṃ hi pratītikāle'pi sarpasya sarpasvarūpeṇāsattvam | sarpasya sattā hi rajjusattaiva nānyā
tathā mṛtsattaiva ghaṭasattā nānyā | nahi sattādvayaṃ pratīyate | na vā ghaṭakāle mṛtsattāyā abhāvo vaktuṃ śakyaḥ | evaṃ mṛdādisattāpi hi tatkāraṇasattāto nātiriktā
bhavati| tathā ca prātītikālikasyāpi ghaṭāderbādho yukta eva | kiṃ ca rajjusarpasthale
prātītikālikaḥ sarpa eva bādhyate na tu sarpapratītirbādhyate | tasyāḥ satyatvasya
tvayaivoktatvāt (śrībhā0 pṛ0 56 pa0 12) | ghaṭādiviṣaye tu na kevalaṃ

14.14.4

tattvajñānottaraṃ ghaṭādirbādhyate kiṃtu ghaṭādipratītirapi bādhyate| yato ghaṭapratītirnāma
ghaṭākāro'ntaḥkaraṇapariṇāmaḥ | tasya ca tādātmyena brahmasvarūpasākṣātkārottaramasattvāt | tathā ca yatra kevalaṃ viṣayo bādhyate tatra tasyāparamārthatvaṃ cedyatra pratītyā saha viṣayo bādhyate tatra tasya paramārthatvaṃ sutarāṃ na syāt | kiṃ cāparamārthaṃ
vastu kiṃcidasti na vā | ādyaṃ durvacam | tvanmate'stitvasya paramārthatvavyāpatvādaparamārthatvasya kvāpyasaṃbhavāt | dvitīye 'anāśī paramārthaśca' (vi0 pu0
2

14.10-2

24) ityādau paramārthaśabdoktyā kimadhikaṃ kṛtaṃ syāt
māyāvādināṃ tu tṛtīyaḥ kalpaḥ | nirviśeṣaṃ brahma paramārthamanyadaparamārthamiti
yatastadeva paramārthaṃ yanna kvacidapi kadācidapi
niṣidhyate | 'anuvartamānatvātsatparamārtha iti
siddhameva' (śrībhā0 pṛ0 33 pa0 16) iti
tvayāpyucyata eva | sadrūpe'rthe paramatyaṃ ca niravadhikātiśayavattvam | yatsattāyāḥ
kvacidapi kadācidapi na niṣedhaḥ | 'paṭo na ghaṭaḥ, ghaṭo na paṭaḥ' ityevaṃ sarveṣāṃ
ghaṭādīnāṃ niṣedhapratiyogitā dṛśyate| yasya leśato'pi na niṣedhasparśastadeva vastutaḥ
paramārthaśabdabhāgiti tadvyatiriktaṃ sarvaṃ pratīyamānamaparamārthameva | tathāca vyāvartamānatvamātramevāpāramārthye heturiti siddham | etena 'na vyāvartamānatvamātramapāramārthye hetuḥ' (śrībhā0 pṛ0 33 pa0 16) iti parāstam | niṣedhasparśenaiva
paramatvahānerdurvāratvāt | niṣidhyamānasyāpi paramārthatvaṃ vadatā paramārthaśabdapravṛttinimittameva na jñāyate
yattu 'anubhūtisadviśeṣayośca viṣayaviṣayibhāvena bhedasya pratyakṣasiddhatvād
bādhitatvānnānubhūtireva satītyetadapi nirastam' (śrībhā0pṛ033pa018) ityuktaṃ
tatrocyate-anubhūtisadviśeṣayorviṣayaviṣayibhāvena bhedo hi laukikapratyakṣasiddho'smābhiraṅgī kriyata eva | yā ca laukikapratyakṣarūpānubhūtiḥ saiva satīti nāsmābhirucyate
laukikapratyakṣasya kālpanikatvāt | na hi rajjusarpasthale sarpa eva rajjuḥ | kiṃtu tādṛśasarpādhiṣṭhānaṃ rajjuḥ | tathā ca sakalalaukikasaviṣayānubhūtyadhiṣṭhānabhūtā yā nirviṣayānubhūtiḥ saiva satī | kiṃca-'anubhūtisadviśeṣayorviṣayaviṣayibhāvena' iti vadatā'nubhūtisatsāmānyayorviṣayaviṣayibhāvaḥ
svīkriyate na vā | ādye sadviśeṣayoriti viśeṣaṇapadoktirvyarthā syāt | dvitīye'nubhūtisatsāmānyayorviṣayaviṣayibhāvābhāve tvanmatānusāreṇa satsāmānyasyānubhūtirūpatvābhāve ca satsāmānyasya pramāṇasiddhatvaṃ na syāt | tadeva hi pramāṇasiddhaṃ yatpramāṇaviṣayaṃ svayaṃ pramāṇaṃ vā | atha satsāmānyasyāpramāṇatvamiṣṭameveti
cettathātve sadviśeṣayoriti viśeṣaṇapadoktervaiyyarthyaṃ tadavasthameva | kiṃ cānubhūtisatkamānyayorviṣayaviṣayibhāvābhāve ko hetuḥ | prāyaśaḥ sarvaṃ vastvanubhūtiviṣayathābhajate | evaṃ satyapi yataḥ satsāmānyamanubhūtiviṣayabhāvaṃ na bhajate'tastatra tasya
satsāmānyasyānubhūtyā sahābheda eva kāraṇamityanicchatāpyacchamatinā svīkāryam | kiṃ ceyaṃ sadviśeṣaviṣayānubhūtiḥ svayaṃ sadbhūpā'sadrūpā vā | ādye'nubhūtireva satīti svīkṛtaṃ syāt | antye svayamaṃsatī kathaṃ sadviśeṣe pramāṇabhāvaṃ bhajeta
yattu 'viṣayaprakāśanavelāyāṃ jñāturātmano'nubhūteḥ svayaṃprakāśatve'pi na
sarveṣāṃ sarvadā tathaiveti niyamo'sti | parānubhavasya hānopādānādiliṅgakānumānajñānaviṣayatvāt | svānubhavasyāpyatītasyājñāsiṣamiti vyavahāradarśanācca' ( śrībhā0 pṛ0 34
paṃ0 1) ityuktaṃ tanniṣphalam| na hi māyāvādibhiloṃkikyāḥ saviṣayānubhūteḥ svayaṃprakāśatvaniyama ucyate yenaitatkhaṇḍanaṃ yujyeta
tathā na tasyāḥ saviṣayānubhūteranubhāvyatvābhāvaniyamaḥ | kiṃ tu sarvādhiṣṭhānabhūtāyā brahmaśabdavācyāyā nirviṣayānubhūterna kadāpi paraprakāśyatvaṃ na ca kadācidapyanubhāvyatvamityeva | etena 'svagatātītānubhavānāṃ paragatānubhavānāṃ cānubhāvyatvenānanubhūtitvaprasaṅgāt' (śrībhā0 pṛ0 34 paṃ0 6) ityādyuktamapāstam
yadapi ' anubhūterananubhāvyatve'pi gaganakusumāderivājñānāvirodhitvamapi
prasajyata eva ' (śrībhā0 pṛ0 34 paṃ0 20 ) ityuktaṃ tatrānanubhāvyatvājñānāvirodhitvayorvyāptirna niścetuṃ śakyate | anukūlatarkābhāvāt | dṛṣṭāntaścāyuktaḥ
dharmibhūtaṃ gaganakusumameva na jñāyate dūre taddharmabhūtamajñānāvirodhitvādi | yato'jñānāvirodhitvamajñānakāle'stitvameva nānyat | tadya kusumasyaivāstitvaṃ
nāsti kutastaddharmasyāstitvaṃ kutastarāṃ tajjñānam

14.11

yaduktam ' anubhūtiprāgabhāvasya grāhakābhāvādabhāvo na śakyate vaktum
anubhūtyaiva grahaṇāt' (śrībhā0 pṛ0 35 paṃ0 3 ) iti, tatrāha—
nityā sāmānyānubhūtirekā nirviṣayā ca sā
suptau nāhaṃbhāvabhānaṃ muktau naiva ca saṃsṛtiḥ

14.12-2.1

anubhūtiprāgabhāvasya grāhakamanubhūtisāmānyamanubhūtiviśeṣo vā | nāyaḥ
anubhūtisāmānyasvarūpavyāghātāt | kiṃcidviṣayagrāhikāyā anubhūteranubhūtiviśeṣatvāt | na dvitīyaḥ
kimiyaṃ prāgabhāvagrāhikā viśeṣānubhūtiḥ svaprāgabhāvaṃ gṛhṇāti sāmānyānubhūtiprāgabhāvaṃ vā | ādya iṣṭāpattiḥ | na hi viśeṣānubhūteranityatve vayaṃ vivadāmaḥ | antye sāmānyānubhūtiprāgabhāvagrāhikeyaṃ viśeṣānubhūtiḥ sāmānyānubhūtiṃ viṣayīkṛtyaiva tatprāgabhāvaṃ gṛhṇīyāt | abhāvajñānasya
pratiyogijñānasāpekṣatvāt | sāmānyānubhūtergrāhyatve tu tasyāḥ sāmānyasvarūpavyāghātaḥ | jñānaviṣayībhūtāyā anubhūteranubhūtiviśeṣatvāt | kiṃ cānubhūtisāmānyasya
prāgabhāva eva nāsti dūre tadgrahaṇam | etaduktaṃ bhavati—sarvādhiṣṭhānabhūtā nirāśrayā nirviṣayā brahmaśabdavācyā yā'nubhūtistadevānubhūtisāmānyam | sāmānyasya
parā kāṣṭhā | yadapekṣayā'nyatsāmānyaṃ kiṃcidapi nāsti | ata eva tatra svagatasajātīyavijātīyabhedarūpastrividho'pi bhedo jñāto'jñāto vā vastuto nāsti | yato
bhedajanakā viśeṣāḥ | viśeṣo hi sāmānyapūrvaka eva | sāmānyaṃ tu viśeṣasya
prāgavasthā | yatra leśato'pi viśeṣo nāsti tatra kathaṃ trividho'pi bhedo'stitvaṃ
labheta | etenānubhūtisāmānyasya nānātvaṃ pratyuktam | tasya cānubhūtisāmānyasya
prāgabhāvo'pi na vaktuṃ śakyate | kālato maryāditasyaiva hi prāgabhāvaḥ | kālamaryādā ' ca viśeṣasyaiva na sāmānyasya | vastukṛtasyeva deśakṛtasyeva ca kālakṛtasyāpi viśeṣasya sattvāt | anubhūtisāmānye ca vastuviśeṣarūpaḥ kāla eva

14.12-2.2

nāsti kutaḥ kālakṛto viśeṣaḥ kutastarāṃ tanmūlako'nubhūtiprāgabhāvaḥ | anubhūtisāmānye hi na dyaurnāntarikṣaṃ na bhūtalaṃ na pātālam̐ na sūryo na vidyunna candratārā
na tamo na jyotirna vāyurna divaso na rātrirna saṃdhye na kālo na śarīraṃ nendri
na prāṇo na mano na rūpaṃ na jātirna saṃbandho na samudro na girayo na jñātṛtvaṃ
jñeyatvaṃ na dharmī na dharmo na ko'pi viśeṣaḥ | na tadanubhūtisāmānyaṃ kasyāpi
grāhyaṃ nāpi kasyacidgrāhakam | nanvevaṃ sarvaviśeṣāṇāmabhāve 'anubhūtisāmānya'
ityapi vyavahāro na syāt | sāmānyasya viśeṣāpekṣatvāditi cetsatyamevaitat
nirūpakam̐stadvastu kenacicchabdena pradarśanīyamityetāvatyevāyaṃ vyavahāro na tu tatrābhiniveṣṭavyam | tathā cānubhūtisāmānyena kathaṃ svaprāgabhāvaḥ svānityatvaṃ vā
nānātvādikaṃ vā prakāśyeta | aprakāśitaṃ ca nāstyeva | astitve pramāṇābhāvāt
atha tenānubhūtisāmānyena svanityatvaṃ svaikatvaṃ svaprakāśatvādikaṃ cāpi na prakāśyeteti cediṣṭamevaitatsaṃpṛhītam | na tvetāvatā tasyānubhūtisāmānyasyānityatvādi
kimapi śaṅkanīyam | saṃvinnityetyasya 'nānityā' ityeva tātparyam | evaṃ
saṃvidekā svaprakāśetyasya nānātvābhāve paraprakāśyatvābhāve ca tātparyaṃ bodhyamiti | etena 'yogyānupalabdhyaiva prāgabhāvaḥ samarthitaḥ' ( śrībhā0 pṛ0 35 paṃ0
23) iti nirastam | anupalabdhipramāṇasya rāmānujīyairanaṅgīkārācca | tasya
pratyakṣe'ntarbhūtatve'pi vartamānakālikaviṣayābhāvena pratyakṣasyātrāpravṛtteḥ | yattu
‘kiṃ ca pratyakṣajñānaṃ svaviṣayaṃ ghaṭādikaṃ svasattākāle santaṃ sādhayattasya na sarvadā

14.12-2.3

sattāmavagamayadadṛśyata iti ghaṭādeḥ pūrvottarakālasattā na pratīyate | tadapratītiśca
saṃvedanasya kālaparicchinnatayā pratīteḥ | ghaṭādiviṣayameva saṃvedanaṃ svayaṃ kālānavacchinnaṃ pratīta cettatsaṃvedanaviṣayo ghaṭādirapi kālānavacchinnaḥ pratīyeta iti
nityaḥ syāt’ ( śrībhā0 pṛ0 36 pa0 1 ) ityuktaṃ tanniṣphalam | saviṣayāṇāmanubhūtiviśeṣāṇāṃ kālaparicchinnatve'pi bādhakābhāvāt | kiṃ cāgre
‘kṣetrajñāvasthāyāṃ karmaṇāṃ saṃkucitasvarūpaṃ jñānaṃ tattatkarmānuguṇataratamabhāvena vartate
taccendriyadvāreṇa vyavasthitam | imamindriyadvārā jñānaprasaramapekṣyodayāstamayavyapadeśaḥ pravartate’ ( śrībhā0 pṛ0 45 pa0 17) iti svayameva jñānasya nityatvaṃ
pratipāditamiti pūrvāparasvagranthavirodhaḥ
yattu ‘na ca nirviṣayā saṃvitkācidasti | anupalabdheḥ | viṣayaprakāśanasvabhāvatayaivopalabdhereva hi saṃvidaḥ svayaṃmprakāśatā samarthitā’ (śrībhā0 pṛ0 36
pa0 10) ityuktaṃ taccintyam | viśeṣā hi sāmānyapūrvakā eveti niyamasya lokaprasiddhasyānupadamevoktasyānapalapanīyatvāt | svayaṃprakāśatvatātparyasyoktatvācca
yadapi ‘svāpamadamūrcchāsu sarvaviṣayaśūnyā kevalaiva saṃvitparisphuratīti
na vācyam | yogyānupalabdhiparākṛtatvāt | tāsvapi daśāsvanubhūtiranubhūtā
cettasyāḥ prabodhasamaye'nusaṃdhānaṃ syāt | na ca tadasti’ ( śrībhā0 pṛ0 36
pa0 15) ityuktaṃ tadasaṅgatam | svayaṃ nirviṣayāyā asyāḥ saṃvidaḥ saṃvidvantaraviṣayatvābhāvena hi tadanupalabdhirna tu tasyā abhākevalāyāḥ saṃvidaḥ
vāt| na hi piśācasya pratyakṣāviṣayasyānupalabdhāsphuraṇam
vapi tasya yogyānupalabdhiparākṛtatvaṃ manyante

14.12-2.4

yogyapadasya hyetatkṛtyam | taduktaṃ bhāṣāparicchede‘asti cedupalabhyetetyevaṃ yatra prasajyate
sā yogyānupalabdhiḥ syādabhāvajñānakāraṇam’ (bhā0 pa0 62) iti
nirviṣayāyāḥ saṃvidaḥ saṃvidvantaraviṣayatvābhāvena ‘asti cedupalabhyeta’ ityevaṃ prasaktyabhāvāt | iyaṃ cānubhūtirnānubhūtā bhavati | anubhūtyantaraviṣayatvābhāvāt | tathā ca māyāvādibhirasvīkṛtamasyāmanubhūtāvannubhūtātvaṃ haṭhādāropya ‘tāsvapi daśāsvanubhūtiranubhūtā cettasyāḥ prabodhasamaye'nusaṃdhānaṃ syāt’ iti prabodhasamaye'nusaṃdhānāpādanaṃ kathaṃ saṃgatiṃ labheta | kiṃ cāsyā
anubhūtaurniṃviṣayatvānna saṃskārajanakatvam | anubhūtirhi svāśraye svaviṣayasaṃskāraṃ
janayati | na hyasyā anubhūterāśrayastadānīṃ ko'pi bhāti, nāpi viṣayaḥ | tatkathamiyaṃ saṃskāraṃ janayet | etena 'asmaraṇaniyamo'nubhavābhāvameva sādhayati'
(śrībhā0 pṛ0 36 pa0 20) iti pratyuktam | asmaraṇaniyamasya saṃskārābhāvamūlakatvāt | saviṣayajñāneṣvapi na sarveṣāṃ saṃskārajanakatvaniyamaḥ | pathi
gacchatodāsīnatayā dṛṣṭeṣu gṛhavṛkṣakṣetrārāmādiṣu sarveṣāṃ smaraṇaniyamādarśanāt
yatta 'na kevalamasmaraṇaniyamādanubhavābhāvaḥ | sukhotthitasyaiyantaṃ kālaṃ
na kiṃcidamajñāsipamiti pratyavamarśenaiva. siddheḥ' ( śrībhā0 pṛ0 37 pa0 1)
ityuktaṃ tanna.. samyak | sauptikajñānasya saviṣayatvābhāvena tādṛśapratyavamaśopapatteḥ | naño jñādhātṛvarthānvaye'pi tatkarmaṇi niṣedhaparyavasānam | yathā vanaṃ gacchati
devadatte devadatto na grāmaṃ gata ityatra tadvat | kiṃ

14.12-2.5

ca sauptikajñāne viṣayasyevāśrayasyāpyahamarthasya pratibhānaṃ nāsti | ato'pi tādṛśapratyavamarśopapattiḥ
nanu 'arthāntarānubhavasyārthāntarābhāvasya cānubhūtārthāntarāsmaraṇahetutvaṃ na saṃbhavati' (śrībhā0pṛ037pa04) ityuktamiti cedbhrānto'si | anubhūtirhi svāśraye
svaviṣayasaṃskāraṃ janayitvaiva smaraṇaheturbhavati | tathā cānubhūtiryasyārthāntarasyānubhave yasya cārthāntarasyābhāve sati saṃskārajanana evāsamarthā tādṛśārthāntarasyānubhavastādṛśārthāntarābhāvaścāsmaraṇaheturbhavatyeva | viṣayānubhava āśrayābhāve cānubhūtiḥ kasya saṃskāraṃ ka janayet | kiṃ ca 'na kiṃcidavediṣam' ityākārako jñānapratyavamarśābhāvaḥ sauptikānubhavābhāvasādhakatvenābhipreta uta 'na kiṃcidavediṣam' ityākārako jñānābhāvapratyavamarśastatsādhakatvenābhipretaḥ | ādye
'prabodhasamaye'nusaṃdhānaṃ nāsti' (śrībhā0 pṛ0 36 pa0 17) ityuktameva punaruktaṃ syāt | tathā ca na kevalamiti granthāsaṃgatiḥ | dvitīye jñānābhāvasya pratyavamarśaścetsupuptau jñānābhāvo'nubhūyata eva | pratyavamarśo hi smaraṇam | taccānubhūtasyaiva | jñānābhāvaḥ suṣuptāvanubhūtaścetsupuptāvanubhavaḥ sidhyatīti pratyuta tavaiva
bādhakam | so'yaṃ ghaṭṭakuṭīprabhātanyāyaḥ
nirvivayānubhūterutpattyabhāvādanye'pi vikārā na bhavanti | vikārāntarāṇāṃmutpattivyāptatvenotpattyabhāve'saṃbhavāt | yattu 'prāgabhāve
vyabhicārāt' ( śrībhā0 pṛ0 37 pa0 16)
ityuktaṃ tanna | prāgabhāvavināśasya vikāratvābhāvāt | avasthāntarāpattirhi vikāraḥ | na cābhāvasyāvasthāntaraṃ saṃbhavati | kiṃ ca

14.12-2.6

satkāryavādè kāryasyotpatteḥ prāṃgapi kāraṇarūpeṇa sattvātprāgabhāva eva durvacaḥ
kutastatra vyabhicāraḥ| satkāryavādaśca rāmānujīyairapi svīkṛta eva
yattu ‘bhāvarūpā māyāvādyabhimatā'vidyā'nutpannaiva vividhavikārāspadaṃ tattvajñānodayādantavatī ceti tasyāmanaikāntyam’ (śrībhā0 pṛ0 37 pa0 18)
ityuktaṃ tadasaṅgatam| tathā hi sāmānyānubhūtirūpaṃ brahma nirviśeṣam
tacchaktiravidyāpadavācyā| sā ca na tato bhinnā| bhedasya viśeṣamūlakatvāt
ata eva brahmarūpā sā śaktirnityaiva| tādṛśaśaktipariṇāmastvavyaktādiḥ
sa ca karmamūlakaḥ| tādṛśaśaktipariṇāmasya karmaṇaśca mithaḥ kāryakāraṇabhāve'pi
nānyonyāśrayadoṣa āpādanīyaḥ| tayordvayorapi bījāṅkuranyāyena pravāhānāditvāt| bījāṅkurayordvayorutpattau satyāmapyutpattau prāthamyaṃ kasyeti nāvadhāryate
ato'gatyā pravāhānāditvaṃ svīkāryam| pravāhānāditvaṃ ca notpattyabhāvaḥ
kiṃtūtpattikālānavadhāraṇam| utpattikālānavadhāraṇaṃ ca dvividham| kvacitkālasattve'pi tadajñānāt| kvacicca kālābhāvādeva tadajñānāt| ādyaṃ bījāṅkuraviṣaye| avyaktādiyoṃ brahmaśaktipariṇāmastadviṣaye dvitīyam| avyaktamahadahaṃkārotpattyanantarameva dikkālādiviśeṣavastūtapatteḥ| mokṣāvasthāyāmapi nityā
brahmarūpā śaktirastyeva| avyaktādistatpariṇāmo vinaśyati| mokṣāvasthāyāṃ
yo'vidyānāśa ucyate tatrāvidyāpadenāvyaktādiḥ śaktipariṇāmo gṛhyate| tattvajñānena jāyamāno'vyaktādipariṇāmavināśaśca tādṛśapariṇāmābhānarūpaḥ| abhānaṃ
ca kvacidvastuna evāsattvāt kvacidvastusattve'pi tadabhānāt| kvacicca vastubhāne'pi

14.12-2.7

mithyātvena bhānāt| bhānamapi mithyātvena jāyamānamabhānameva| ādyaṃ yathā
rajjuyāthātmyajñānottaraṃ sarpasyābhānam| dvitīyaṃ yathā suṣuptau ghaṭāderabhānam
tṛtīyaṃ yathā''darśe svamukhabhānam| avyaktāderbrahmaśaktipariṇāmasyābhānaṃ ca
jīvanmuktāvādarśe svamukhabhānavadeva| videhamuktau tu suṣuptau ghaṭāderabhānavat| itthaṃ
siddhāntasthitau satyāṃ ‘yadayutpannaṃ tadvināśi’ iti vyāpteravidyāyāṃ vyabhicārāpādanaṃ tatrāvidyāpadena brahmaśaktirabhipreyata uta tatpariṇāmo'vyaktādirabhipreyate| ādye sā nāntavatī| antye sā nānutpannā| tataḥ kathamatra vyabhicāraḥ
padamādadhīta
yattu ‘yadapyanubhūtirajatvātsvasminvibhāgaṃ na sahata iti tadapi nopapadyate
ajasyaivātmano dehendriyādibhyo vibhaktatvāt| anāditvena cābhyupagatāyā
avidyāyā ātmano vyatirekasyāvaśyāśrayaṇīyatvāt’ (śrībhā0 pṛ0 38 pa0
1) ityuktaṃ tatsarvaṃ dattottaram (pṛ0 82) | yacca ‘svasattayaiva
svāśrayaṃ prati kasyacidviṣayasya prakāśanaṃ hi saṃvedanam | svayaṃprakāśatā tu
svasattayaiva svāśrayāya makāśamānatā | prakāśaśca cidacidaśeṣapadārthasādhāraṇaṃ
vyavahārānuguṇyam | sarvakālavartamānatvaṃ hi nityatvam | ekatvamekasaṃkhyāvacchedaḥ'
(śrībhā0 pṛ0 38 pa0 12) itigranthena saṃvedanasya, svayaṃprakāśatāyāḥ,
prakāśasya, nityatvasya, ekatvasya ca svarūpabheda uktaḥ sa viśeṣāvasthāyāṃ na
tu tanmūlabhūtasāmānyasvarūpe | na hi ghaṭaśarāvodañcanādibhedo mṛdavasthāyāṃ darśayituṃ śakyate
yattu ‘saṃvidi tu svarūpātirekeṇa jaḍatvādipratyanīkatvamityabhāvarūpo

14.12-2.8

bhāvarūpo vā dharmo nābhyupetaścettanniṣedhoktyā kimapi noktaṃ bhavet’ (śrībhā0
pṛ0 38 pa0 18) ityuktaṃ taccintyam | abhāvasya dharmarūpatvābhāvāt | dharmo
hi dharmyapekṣayā sūkṣmaṃ dharmiṇaḥ sāmānyāvasthaṃ
rūpam | ata evākāśādiviśeṣāpekṣayā sūkṣmebhyastatsāmānyāvasthebhyaḥ śabdatanmātrādibhyaḥ
sakāśādākāśādiviśeṣāṇāmutpattiruktā sāṃkhyaśāstre | itaraiḥ prāyastathāṅgīkṛtā ca | tathā ca kathamabhāvarūpo dharma ityucyate | kiṃ ca ‘saṃvidi jaḍatvādayo
jñeyadharmā na santi' iti vākyena na bhāvarūpaḥ kaścana dharmo vidhīyate nāpyabhāvarūpaḥ | kiṃtu jaḍatvādayo dharmāḥ kevalaṃ niṣidhyanta ityeṣa eva tadvākyārthaḥ
'ghaṭo nāsti ghaṭābhāvo'sti' anayorvākyayorthabhedaḥ prasiddha eva | padārthasaṃsargo hi vākyārthaḥ | ghaṭo nāstītyatra ghaṭasyāstvarthe'nvayaḥ | tasya ca nañarthena
saṃbandhaḥ | ghaṭābhāvo'stītyatra tu ghaṭasyābhāve'nvayaḥ | tasya cāstyarthe | evaṃ
saṃsargabhede vācyavṛttyāṃ vākyārthabhedo'varjanīya eva | lakṣaṇā tu bādhasattva eveti
na lakṣaṇayāpyatra vākyārthaikyaṃ śaṅkanīyam | ata eva 'tvaṃ nāsi’, 'tvadabhāvo'sti' ityatra puruṣavyavasthā, 'ghaṭā na santi ghaṭābhāvo'sti' ityatra vacanavyavasthā ca saṃgacchate | ata eva ca vidhivākyānniṣedhavākyaṃ pārthakyena
gaṇayanti vākyārthavidaḥ | kiṃ cāsamastanañaḥ kriyānvaya eva sādhutvamiti
vaiyākaraṇānāṃ nikāye prasiddham | tathā cāhuḥsaṃbodhanāntaṃ, kṛtvorthāḥ, kārakaṃ, prathamo vatiḥ
dhātusaṃbandhaḥ[dhikārānniṣpannamasamastanañ
tathā yasya ca bhāvena ṣaṣṭho cetyuditaṃ dvayam

14.12-2.9

sādhutvamaṣṭakasyāsya kriyayaivāvadhāryatām | (vai0 mū0 kā0 16-17) iti
tathā ca kathaṃ ghaṭo nāstītyatra ghaṭābhāvapratītiḥ | etena
'na vedyaṃ vittidharmaḥ syāditi yatprāgudīritam
tenāpi sādhitaṃ kiṃcitsaṃśayo'sti na vā tvayā
asti cetpakṣapātaḥ syānnacette viphalaḥ śramaḥ' || (saṃ0si01097)
iti siddhitrayoktamapāstam
saṃvitsāmānyamevātmā nāhamarthaḥ sa īritaḥ
ahaṃbhāvaḥ kalpitaḥ syānmokṣe'haṃdhīḥ sukhaṃ ca na

Linked texts (1)