Advaitamoda 22
Advaitāmoda 22
- Language
- Sanskrit
22.1
paṭtvena jñānaṃ saṃbhavati | kiṃ tu mṛttikāyāṃ mṛttikātvena jñātāyāṃ ghaṭasya mṛttikātvena jñānaṃ bhavati | tathā ca tatra mṛttiketyeva satyamityevaṃ satyaśabdena spaṣṭa
evollekhā dṛśyate | yadyapi mṛttikāyāḥ pāramārthikasatyatvābhāvena tasyā mṛttikātvena jñānamapyasatyameva tathāpi laukikapratītyanusāreṇa vyāvahārikasatyatvamavalambya tādṛśā dṛṣṭāntā upāttāḥ | loke hi satyatvaṃ tāratamyena pratīyate
ghaṭasya paṭatvena jñānamasatyam | ghaṭe paṭasvarūpasya yāvaddopaṃ sthitatvenāsthiratvāt
tadapekṣayā ghaṭasya ghaṭatvena jñānaṃ satyam | paṭasvarūpāpekṣayā ghaṭasvarūpasyādhikakālasthāyitvāt | paraṃtu tādṛśaṃ ghaṭasya ghaṭatvena jñānamapi ghaṭasya mṛtsvarūpeṇa jñānāpekṣayā'satyameva | ghaṭasvarūpāpekṣayā mṛtsvarūpasyādhikakālasthāyitvāt | ghaṭotpatteḥ prāgghaṭanāśottaraṃ ca mṛtsvarūpasya sthitatvāt | mṛttikātvena
jñānamapi tatkāraṇasvarūpajñānāpekṣayā'satyameva syādityanyat
asyāśca pratijñāyā mṛdādidṛṣṭāntaiḥ saṃbhavaduktikatvaṃ pradarśya paścāttadupapādanāya
' sadeva somyedamagra āsīt, ekamevādvitīyam ' ityucyata iti prāguktameva (pṛ0
14)| ayamabhisaṃdhiḥ-atra jagataḥ prāgavasthā bodhyate | prāgavasthāpannamevopādānakāraṇam | tadevāvasthāntaramāpadyamānaṃ kāryam
upādānakāraṇajñānena ca kāryagatasatyāṃśajñānaṃ
sulabhamiti | atra ca pūrvaprakrāntārthānurodhātpratijñāghaṭakena yeneti yacchabdena gṛhītamekaṃ vastu sacchabdenocyate | tathā 'aśrutaṃ
śrutaṃ bhavati' ityanena gṛhītaṃ sarvaṃ vastvidaṃpadena gṛhyate | tacca sthūlaṃ vā sūkṣmaṃ vā
saṃnikṛṣṭaṃ viprakṛṣṭaṃ vā pratyakṣādiyogyaṃ tadayogyaṃ vā sarvameva grāhyam | anyathā
yadagṛhītaṃ tasyātra satkāryatvānuktyā brahmajñānena tajjñānāsaṃbhavātpratijñāhāniḥ
syāt | vinā pramāṇaṃ saṃkoce mānābhāvācca | idaṃśabdaścātroddeśyasamarpakaḥ
sacchabdo vidheyasamarpakaḥ | evakārayuktatvāt | taduktam‘ tacchabda evakāraśca syādupādeyalakṣaṇam' iti
eka advitīyamiti ca padadvayaṃ vidheyaparam | tatrāpyuddeśyamidaṃśabdavācyameva
na tu sacchabdavācyam | vidheyasyoddeśyatvakalpanāyā aprāmāṇikatvāt | yadyapi
sadeva somyedamitīdaṃśabdārthasya sacchabdārthena saha tādātmyabodhanādidaṃśabdārthamuddiśya vidhīyamānamekatvamadvitīyatvaṃ ca sacchabdārtha eva paryavasyati tathāpi
vācyavṛttyā na sacchabdārthasya tatroddeśyatvaṃ sidhyati | agra iti ca vidheyatraye'pi saṃbadhyate | idaṃ jagadutpatteḥ prāksadrūpamevāsīt | tathehaṃ jagadutpatteḥ prāgekamevāsīt | tathedaṃ jagadutpatteḥ prāgadvitīyamevāsīditi | atra prathamavākye śūnyadannirāsadvārā satkāraṇavādaḥ prasthāpitaḥ | idaṃ saditi sāmānādhikaraṇyenirdeśātsata upādānakāraṇatvaṃ ca prasthāpitam | dvitīye'nekakāraṇavādanirādvāraikakāraṇavādaḥ prasthāpitaḥ | tṛtīye'dvitīyamityanena saviśeṣakāraṇavāṅgirāsadvārā nirviśeṣakāraṇavādaḥ prasthāpitaḥ | evaṃ ca kāraṇasya bhedatrayaśūnyasiddhaṃ bhavati | na ca dvitīyatvaṃ svasadṛśenaiva kenacinna tu svagatena kenaciddharmeṇa
kathamadvitīyapadena svagatabhedavyāvṛttiriti vācyam | 'asidvitīyo'nusasāra pāṇḍavam' 'tāte cāpadvitīye vahati raṇadhuraṃ ko bhayasyāvakāśaḥ' ( veṇīsaṃ0 3
22.17
ityādau svagatenāpi sadvitīyatvasya dṛṣṭatvāt | etanmūlaka eva 'advitīyapadaṃ
guṇato'pi sadvitīyatāṃ na sahate' ityadvaitavādināṃ pravādaḥ| bhedatrayarāhityaṃ covindūpaniṣadyapi darśitamsajātīyaṃ na me kiṃcidvijātīyaṃ na me kvacit
svagataṃ ca na me kiṃcinna me bhedatrayaṃ bhavet (tejo0 3|47) iti
tatra śūnyavāde kevalanimittakāraṇavāde'nekakāraṇavāde saviśeṣakāraṇe
ca pratijñāhāniḥ syāt | ekavijñānena sarvavijñānapratijñā hi kāryamātraṃ pra
kasya nirviśeṣasyopādānakāraṇatve satyeva sidhyati nānyathā | śūnyavāde
bhāvarūpaṃ kāraṇameva nāstīti kathamekavijñānam | dūre tena sarvavijñānam | vatasya kevalanimittakāraṇatve kathaṃ tena sarvavijñānam | na hi daṇḍajñānena gha
jñānaṃ jāyate | tathā'nekopādānakāraṇavāde tādṛśānekakāraṇāntargataikakāraṇa
vijñānena kathaṃ sarvavijñānam | na hi suvarṇarajatatāmrādyanekadhātubhirārabdho
ekasya suvarṇasya jñānena jñātuṃ śakyate | na vā tairdhātubhiḥ pṛthakpṛthagārabdhā
ekasya suvarṇasya jñānena jñātuṃ śakyante | tathā saviśeṣakāraṇavāde'pi iṃ
jñāsiddhirna syāt | saviśeṣaṃ hi vastu tena viśeṣaṇenedṛśamiti vaktuṃ śakyate
śatavasya ca tādṛśatvamatidvandvitayā tādṛśamanyatkiṃcidavaśyaṃ vastu svīkāyaṃ
tasya ca tādṛśasya vastunaḥ kiṃcitkārya prati kāraṇatve tādṛśasya vastunastatka
ryasya ca jñānamīdṛśavastujñānena durlabhamiti sarvavijñānaṃ pūrvapratijñātaṃ na saṃpadyate
atrānekakāraṇaprakalpanayā prāptasya tadantargataikakāraṇagatasya kāraṇāntarapratiyo
gikabhedasyaikamevetyanena nirāsaḥ | advitīyamityanena tūdāsīnapratiyogikasyāna
kāraṇagatabhedasya nirāsaḥ | sa coktarītyā svagatasyāpi bhedasyeti
evaṃ sthite rāmānujīyoktyanusāreṇādvitīyapadasya vicitraśaktiyogapratipādanaparatve kathamiva tādṛśaśaktijñānaṃ pratijñāsiddhaya upayujyate kathaṃ vā tādṛśaśaktyajñāne pratijñātārthahāniḥ syāditi vipaścita eva vidāṃkurvantu | kiṃ ca bhūtabhautikasya sarvasya jagataḥ satyatvaṃ manyamānānāṃ viśiṣṭādvaitināṃ mate sacchabdavācyavastujñānena sarvavastujñānaṃ durlabhameva | mṛttikāyāṃ mṛtsvarūpeṇa jñātāyāmapi ghaṭasya ghaṭatvarūpeṇa jñānaṃ durlabhameveti dṛṣṭāntāsaṃgatiśca | ghaṭasya ghaṭatvarūpeṇāsatyatvamevetyevaṃ mithyātvavādināmadvaitināṃ mate tu mṛttikāyāṃ mṛtsvarūpeṇa
jñātāyāṃ ghaṭasya ghaṭasvarūpāpekṣayā satyena mṛtsvarūpeṇa jñānaṃ sulabhamiti dṛṣṭāntasaṃgatiḥ | jagatkāraṇībhūtasanmātrajñānena jagati satyasya sadaṃśasya jñānaṃ sulabhamiti pratijñāsiddhiśceti prāgupapāditaṃ naiva vismartavyam
22.18
śrutismṛtipurāṇeṣu dṛśyante yā guṇoktayaḥ
tāsāṃ tātparyamanyatra śrutyādiṣveva sūcyate