Advaitamoda 6
Advaitāmoda 6
- Language
- Sanskrit
6.2
) iti śruteraprāmāṇyāpattiḥ
ātmā jñānaguṇakaścet "nirguṇam" ( cū0 7
6.22
) iti śrutirna saṃgacchetetyādayastarkā yathāyathaṃ svayamūhyāḥ | nididhyāsanena tvahamaṅga ityādivibhramo nivarttate
evaṃ śravaṇādibhiḥ saṃśayabhramanivṛttāvanyapratibandhābhāve satyahaṃ brahmāsmītyaparokṣapramā jāyate | anyapratibandhaśca bhūtabhāvivartamānabhedena trividhaḥ | pūrvānubhūtaviṣayasyāveśena punaḥpunaḥ smaraṇaṃ bhūtapratibandhaḥ | ayaṃ ca yasya viṣayasya
smaraṇaṃ tadgate nāmarūpe palālavatparityajya tadantaḥsthaṃ tattvaṃ dhānyavatsvīkṛtya
nivāraṇīyaḥ | atra parityāgaścānanusaṃdhānarūpaḥ
svīkāraścānusaṃdhānarūpaḥ | prārabdhakarmaśeṣo bhāvipratibandhaḥ | karmaśeṣaśca phalabhogottarameva nivṛrttate
tatra pravalasya kāmyakarmaṇaḥ śeṣaścetsa jñānapratibandhako bhavati | durbalasya kāmyakarmaṇaḥ śeṣaścetsa sāmānyataḥ śarīrasthitiṃ kurvannapi na jñānapratibandhako bhavati
evaṃ nityakarmaśeṣaḥ phalaṃ janayannajanayanvā pāpakarmabhirucinivṛttidvārā tattvajñānānukūla eva na pratibandhakaḥ | brahmalokaprāpakasukṛtakarmaviśeṣānusāriṇī brahmalokecchāpi kasyacijjāyamānā bhāvipratibandha eva | sa tu brahmalokaṃ gatvā
brahmaṇā saha mucyate | tadanicchustu na tāvantaṃ kālaṃ pratīkṣate | vartamānapratibandhastu viparyāsaktikṛtarkaprajñāmāndyā dvibhedenānekavidhaḥ| tatra viparyāsaktiḥ śamādibhiḥ punaḥpunarabhyastairnivāraṇīyā | kutarkāśca śravaṇādibhiḥ punaḥ punarabhyastairnivāraṇīyāḥ | prajñāmāndyanivāraṇāya rājasatāmasānnaṃ tyājyam | tathāpi tannivṛttiḥ śanaireva bhavejjanmāntare vā | guruprasādādinā tu tasminnapi janmani
bhavati
tadevaṃ kasyacitpratibandhakasyābhāve'haṃ brahmāsmītyapratibandhasākṣātkāreṇājñāne
nivṛtte mumukṣurakhaṇḍekarasasaccidānandabrahmātmanāvatiṣṭhate | yathā rājakule jāto'pi
karṇo janmaprabhṛti vyādhakula eva saṃvardhitastajjātīyasahavāsādijanitabhrāntilakṣaṇāvidyayā svātmānaṃ rādheyaṃ manyate na tu svataḥ siddhaṃ vidyamānamapi kaunteyatvamanubhavati | tataśca kaunteyatvaprayuktācchreyasaḥ sakāśātpracyutaḥ sarvatra nānāvidhāśāpāvamānādilakṣaṇaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ prāptavān
sa ca kadācidbhagavatā sūryeṇa “ karṇa kaunteyo'si
tvaṃ na rādheyaḥ” ityupadeśaṃ kurvatā smāritanijarūpastayā smṛtyā vyādhatvarādheyatvāderavidyākṛtasya nivṛttau satyāṃ vyādhatvādikṛtaṃ duḥkhaṃ tyaktvā kaunteyatvaprayuktaṃ śreyaḥ prāptavān | tathā brahmāpyanādisiddhayā svāvidyayā''vṛtanijarūpaṃ sañjīvabhāvaṃ prāpya svataḥ siddhānityaniratiśayānandasvarūpānubhavātpracyutaṃ satsaṃsarati | tacca saṃsaradbrahma kadācitsvāvidyākalpitena guruṇā śāstreṇa cotpāditayā svagocaravidyayā jīvabhāvādiprayojakāvidyānivṛttau nityasiddhaniratiśayānandasvarūpeṇāvatiṣṭhate
iyaṃ ca muktirjīvato'pi bhavati | bādhakābhāvāt | iyameva jīvanmuktiḥ
taduktaṃ varāhopaniṣadi—
yasminkāle svamātmānaṃ yogī jānāti kevalam
tasmātkālātsamārabhya jīvanmukto bhavedasau || (varā0 2|42) iti
tathā—
nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe manaḥprabhā
yathāprāptasthitairyasya sa jīvanmukta ucyate || ( varā. 3
6.40
)
ityādiśrutau vistareṇa jīvanmuktāvasthā varṇitā | ātmopaniṣadi caśiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ || ( ātmo0 20 ) iti
jīvanmuktāvasthāprayojanāni tu jñānarakṣā tapo visaṃvādābhāvo duḥkhanivṛttiḥ
sukhāvirbhāvaśceti pañca | utpannabrahmasākṣātkārasya puruṣasya punaḥ saṃśayaviparyayānutpattirjñānarakṣā | sā ca " saṃśayātmā vinaśyati " ( gī0 4
6.21
)
ityuktyā saṃśayasattve tanmūlakaprāptapracyutervāraṇāyāvaśyakī jīvanmuktyavasthāyāṃ
sulabhā | tathā tasyāmavasthāyāmakhilavṛttīnāmanudayāccittaikāgryaṃ bhavati | tadeva
tapaḥ
manasaścendriyāṇāṃ ca hyekāgryaṃ paramaṃ tapaḥ
ityukteḥ | tena ca lokasaṃgraho jāyate
yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ | ( gī0 3
6.7
)
jīvanmuktiprayojanāni ityukteḥ | tathā jīvanmuktasya vyutthānadaśāyāṃ kenacinnindāyāṃ kṛtāyāmapi tādṛśacittavṛttyanudayādvisaṃvādo na bhavati | taduktamjñātvā vayaṃ tattvaniṣṭhāṃ nanu modāmahe vayam
anuśocāma evānyānna bhrāntairviṣadāmahe || iti
tathā jīvanmuktasya bhrānternivṛttatayā cittasyātmaikākāratayā ca prārabdhabhoge
satyapi samastaduḥkhanivṛttiḥ | tathā ca śrutiḥātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ
kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret || ( śāṭyā0 22 ) iti
tathā jīvanmuktyavasthāyāṃ jñānayogābhyāsenāvidyākṛtāvaraṇasya sarvathā nivṛttyā paripūrṇabrahmānandānubhavasukhāvirbhāvo bhavati | tathā ca śrutiḥsamādhinirdhūtamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet
na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate || iti
tataḥ prārabdhakarmasamāptyā dehāvasāne taduttaraṃ videhamuktiḥ | tadapyuktaṃ śrutauprārabdhakṣayaparyantaṃ jīvanmuktā bhavanti te
tataḥ kālavaśādeva prārabdhe tu kṣayaṃ gate
vaidehīṃ māmakīṃ muktiṃ yānti nāstyatra saṃśayaḥ || (mukti0 43)
jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte
viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva || ( mukti0 76 ) iti
ātmopaniṣadyapighaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati svayam
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || ( ātmo0 1|22) iti
muktāvavidyāmūlakasyābhāsasya sarvathā'bhāvānna tatra leśato'pyahaṃbhāvaḥ | ahaṃbhāvavidehamuktiḥ
syāvidyāpariṇāmaviśeṣatvāt | evamavidyāmūlako
jīvabrahmabhedo'pi tatra sutarāṃ na bhāsate| taduktamvibhedajanake'jñāne nāśamātyantikaṃ gate
ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati
(tri0 pu0 6
6.3
94) iti
mukteḥ svarūpāvasthānamātratvena tatra pūrvoktabhedatrayasyābhāvena sukhaduḥkhahetordvitīyasyābhāvāttadānīṃ na sukhaṃ na vā duḥkham | bhoktṛtvopādherantaḥkaraṇasya vināśena bhogāsaṃbhavācca | tasmāt "brahmavidbrahmaiva bhavati" (mu0 3|2|9) itiśrutipratipādito brahmabhāvalakṣaṇo mokṣo bhavatīti siddham
śrīmacchaṃkarācāryāśca śālivāhanaśake khenduhayamite ( śake 710, isavī
śrīśaṃkarācāryakālaḥ
sana 788) saṃvatsare prādurabhūvan | taiścādvaitātmavāde sarvatra prakāśite darśanāntarāṇi prāyo viralapracārāṇi babhūvuḥ | mahāprabhāvabhājāṃ śrīmadācāryapādānāṃ purataśca na ko'pi darśanāntarābhimānī vivaditumutsahate sma
alpenaiva kālena prāyaḥ sarvatra śiṣyagaṇena saha saṃcāraṃ kṛtvā catasṛṣu dikṣu
maṭhānsaṃsthāpya tatra tatrādvaitātmavādaprakhyāpanakuśalān śiṣyānsaṃyojya svīyāvatārakṛtye paripūrṇatāmākalayya śālivāhanaśake pakṣavedarṣiparimite (śake 742,
isavī sana 820) saṃvatsare svasvarūpaṃ prāpurācāryacaraṇāḥ | anye tu ' śaśyagnirasayugma ( 2631) parimite yudhiṣṭhiraśake vaiśākhaśuklapañcamyāṃ śrīmacchaṃkarācāryāṇāṃ janmābhūt | tathā'gnirasarasayugma (2663) parimite yudhiṣṭhiraśake kārtikaśuklapaurṇamāsyāmācāryā jyotīrūpatāṃ yayuḥ' iti kathayanti
tato mohāndhatamase nimagno'pi tacchātragaṇo gurucaraṇaprasādalabdhajñānajyotiḥsāhāyyena dyumaṇāvastaṃgate dīpa iva karmavaśaprāṇinikāyasvāntamaviṣṭājñānatimiravṛndaṃ vināśayitumaśakat | advaitātmavādaśca prāyaḥ sarvatrāskhalitamacāraḥ samajati
ayamadvaitātmavāda eva māyāvāda iti loke gīyate
tataḥ saptādhikasaṃvatsaraśatatrayānantaraṃ śake grahavedākāśenduparimite ( śake
1049 isavī sana 1127 ) rāmānujācāryāḥ
prādurabhavan | māyāvādamasahamānāneṣāṃ māyāvādannirasanāya pravṛttiriti tatra tatra tatpraṇīteṣu
śrībhāṣyādipravandheṣu māyāvādimatamullikhya tatrāparitoṣamudbhāvayadbhistaireva prakaṭīkṛtam | kiṃ tvayaṃ teṣāṃ yatnaḥ kiyatāṃśena saphalī babhūveti vibhāvanīyaṃ sūribhiḥ
rāmānujācāryāśca tricanāpallīsaṃjñakamadeśe bhūtapurīgrāme hārītānvayasaṃbhavātkeśavabhaṭṭeti sugṛhītanāmro drāviḍabrāhmaṇātsakāśātkāntimatyāṃ samabhūvan | ete śeṣāvatārabhūtā iti tatsaṃpradāyaḥ | baudhāyanakṛtavṛttyādiprayatnena kurvadrūpatāṃ prāpito
dramiḍācāryapraṇītabhāṣyeṇa ṭaṅkanācāryaviracitavārtikena cāṅkurito viśiṣṭādvaitadarśanamahīruho yāmunācāryādinirmitasiddhitrayādigranthaiḥ puṣpito rāmānujācāryapraṇītavedārthasaṃgrahādinā phalito'bhavat | rāmānujācāryaiśca vedārthasaṃgrahe viśiṣṭādvaitānusāreṇa śrutyartho'vadhāritaḥ | tathāpi brahmasūtrakārāṇāmasaṃmato'yaṃ viśiṣṭādvaitavāda iti lokānāṃ matiḥ syāttannirākaraṇāya brahmasūtravyākhyārūpaḥ śrībhāṣyaprabandhastaireva niramāyi | tatra ca viśiṣṭādvaitadarśanānusāreṇa brahmasūtrāṇi vyākhyātāni | vedāntasāra-vedāntadīpa-gītābhāṣya-nityārādhanavidhi-śrīgadyaprabhṛtayo'nye'pi granthā rāmānujācāryairviracitā iti prasiddhiḥ
śrīmadrāmānujācāryā viśiṣṭādvaitavādinaḥ
cakurmāyāmanāśritya prasthānatrayayojanam
6.4
atha sukhabodhāya rāmānujadarśanaṃ pradarśyate
nityaṃ heyaguṇāvadhūnanaparā nairguṇyavādāḥ śrutau
spaṣṭārthāḥ saguṇoktayaḥ śubhaguṇaprakhyāpanāllakṣaṇāḥ
advaitaśrutayo viśiṣṭaviṣayā niṣkṛṣṭarūpāśrayā
bhedoktistadihākhilaśrutihitaṃ rāmānujīyaṃ matam
6.7-2
pramāṇasiddhaṃ vastu tattvaśabdenocyate | tacca tattvaṃ trividham | jaḍajīveśvarabhedāt | jaḍaṃ prasiddhaṃ pāñcabhautikaṃ śarīrādikamakhilaṃ jagat | tadeva bhogasādhanam | tadapekṣayā svarūpataḥ svabhāvataścātyantavilakṣaṇastadantaryāmī jīvātmā | sa ca baddho mukto nityaśceti trividhaḥ | jīvasyāpyantaryāmīśvaraḥ | ayaṃ ca nikhilaheyaguṇarāhityena kalyāṇaikatānatvena ca jīvāpekṣayā'tyantavilakṣaṇaḥ | īśvaraśca sarvāvasthāñjīvāñjaḍāṃśca padārthānvyāpnoti | jaḍānāṃ
jīvānāṃ cāntaryāmī bhūtvā teṣāṃ niyantā ca bhavati | tathā ca śrutayaḥ- 'yaḥ
pṛthivyāṃ tiṣṭhanpṛthivyā antaraḥ0 yaḥ pṛthivīmantaro yamayati' ( bṛ0 3
6.22-2
3) 'ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaraḥ0 ya ātmānamantaro yamayati' (bṛ0 3
7