Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 3

Brahmasūtrabhāṣya of Bhāskara 3

Language
Sanskrit

3.1

sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathā kraturasmin loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta manomayaḥ prāṇaśarīra ityādi samāmnāyate | tatra saṃśayaḥ | kimatra manomayatvādidharmaiḥ śārīra upāsyatvenopadiśyate kiṃ vā brahmeti | kiṃ tāvat prāptaṃ śārīra iti | kutastasya hi manomayatvādiliṅgāvyabhicārānna parasya aprāṇo hyamanāḥ śubhra iti manaḥprāṇasambandhābhāvaśruteḥ | nanu ca liṅgāt tacchrutirbalīyasī śrūyate ca brahmaśabdaḥ | satyamevam | iha tu brahmaśrutiranyārthā samavidhiparaṃ hīdaṃ vākyaṃ kathaṃ yasmāt sarvamidaṃ vikārajātaṃ brahmaiva tajjatvāt tallutvāt tadanatvācca | sarvasya caikatvena kvacidrāgādayaḥ pravarteran | ataḥ śānta upāsīteti sa kratuṃ kurvīteti upāsanaṃ vidhīyate | ato manomayayatvādibhirdharmairviśiṣṭasya jīvasya upāsanamatra vidhīyate | aṇīyastvaśrutiścaiṣa ma ātmāntarhṛdaye 'ṇīyān vrīhervā yavāddeti jīvasyārāgramātrasyāvakalpate nāprameyasya brahmaṇaḥ jyāyastvaṃ tu brahmabhāvāpekṣayā'vakalpiṣyata iti prāpte brūmaḥ paraṃ brahmātropāsyaṃ kutaḥ sarvatra sarveṣu vedānteṣu mūlakāraṇasya prasiddhasyātropadeśāt sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti | nanvanyārthaṃ brahmagrahaṇamityuktam | satyaṃ tathāpi sannihitatvāt(1) tadapekṣayā prakaraṇagatānāmuttareṣāṃ vākyānāṃ pravṛtteḥ śānta upāsītetyukte kimupāsītetyapekṣā jāyate | tatrāyaṃ vidhiravatarati sa kratuṃ kurvīta kratuḥ saṅkalpaḥ samādhirityarthaḥ| brahmopāsītetiprakṛte na brahmapadena nirākāṅkṣaṃ vākyaṃ sampadyate | asya ca sāmānyāvidherguṇaviśeṣavidhānārthamuttaraṃ vākyajātam| jīvasya punarupakrame anupādānānnottaratrānuvṛttiriti na tasyopāsyatvam | manomayatvaṃ brahmaṇyupapadyate | manasā viśuddhenopalabhyate 'to manomaya ucyate | prāṇapreritaśarīravṛttitvācca prāṇaśarīra ucyate | aprāṇo hyamanā iti kevalakāraṇavivakṣayetyavirodhaḥ |

3.2

vaktumiṣṭā guṇā vivakṣitāḥ satyasaṅkalpādayaḥ te parasmin brahmaṇyupapadyante | kathaṃ punarakṛtrime vede vaktumicchā sambhavati | nāyaṃ doṣaḥ| upādeyatvenānupādeyatvena ca vivakṣitatvamavivakṣitatvaṃ cocyate| yadupāsanārthamupādīyate tadvivakṣitamityayaṃ sūtropālambhaḥ |

3.3

tuśabdo'vadhāraṇārtho brahmaivopāsyaṃ na śārīraḥ kasmāt tasmin satyasaṅkalpādīnāmanupapatteḥ |
jīvaviṣayaḥ pūrvapakṣa itipradarśanārthaṃ vyatirekakathanārthaṃ ca sūtram |

3.4

itaśca na śārīro manomayo yasmāt tasya kartṛtvenopāsakatvena vyapadeśaḥ karmatvenopāsyatvena prāpyatvena ca brahma vyapadiśyate | etamitaḥ pretyābhisambhavitāsmīti | etaṃ prakṛtaṃ manomayatvādiguṇamātmānamitaḥ śarīrapātādūrdhvamabhisambhavitā prāptāsmīti yasyaivaṃ niścitā buddhiḥ sa prāpnotyupāsaka ityarthaḥ |

3.5

samānaprakaraṇe vājināṃ śrutiḥ yathā| vrīhirvā yavo vā śyā-
māko vā śyāmākataṇḍulo vā evamaya mantarātman hiraṇmayaḥ puruṣa iti | antarātmanniti saptamyanto jīvavacanastato yaḥ prathamāntaḥ śabdaviśeṣaḥ tayośca bhedādupāsako jīvo nopāsya iti |

3.6

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe vasate 'rjuna iti (1)| tadevaṃ caturbhiḥ sūtrairjīvaparayorbhedaḥ pratipādito nyāyopapannaśca pratyakṣānumānāgamasiddhatvādbhedaśca siddho nānyo'to'trāsti draṣṭā tattvamasīti | tadetad bhedābhedadarśanaṃ sūtrakārābhimatamarocayamānāḥ kecinmāyāvādino vadantīśvarasyaiva saṃsāritvaṃ tadaṃśabhūto jīvo nāmā nāstyavidyākalpitopādhikṛtabhedādvyavahāraḥ saṃsārīti| tadetadayuktam| neśvarasya saṃsāritvamavidyā'yogādvijñānamānandaṃ brahmeti niratiśayānandasvarūpatvāt svabhāvasiddhavidyārūpatvācca | na tasyāvidyāyogaḥ sambhavati sa ca sarvajñaḥ sarvaśaktiḥ san kasmādātmānaṃ saṃsāriṇaṃ kuryāt yo hi paratantraḥ sa bandhanāgāre praveśyate 'pi | tasmāt tadaṃśabhūtasya jīvasyāvidyākāmakarmayogāttu saṃsāritvam | yathā caitat tathoparatna nipuṇaṃ vakṣyāmaḥ |

3.7

arbhakamalpamoko nīḍamāyatanaṃ yasyāsāvarbhakaukāstasya bhāvastattvaṃ tataḥ paricchinnāyatanatvādeṣa me ātmāntarhṛdaya iti khaśabdena ca vyapadeśādaṇīyāniti jīva evopāsyo na sarvagataḥ paramātmeti cet | naitadevam | alpaparimāṇahṛdaye nicāyyatvādevaṃ vyapadiśyata na sarvagatanivṛttyartham | aṇīyastvaṃ ca sūkṣmatvavivakṣayā na parimāṇālpatayā jyāyān pṛthivyā ityuttaraśrutivirodhāt | yathā ca sūcīpāśāpekṣayā kāśālpatvaṃ vyapadiśyate tadvat |

3.8

sarvahṛdayasambandhāt sukhaduḥkhopabhogaprāptiriti cenna vaiśeṣyāt viśeṣo hi jīvaparayorbhavati| jīvasya hi sukhaduḥkhabhoge karma nimittaṃ neśvarasya apahatapāpmādiguṇaścāsau śrūyate | na ca deśaprāptimātreṇa tadīyadharmaprāptirna hi nabhaso'gnideśasambandhāddāhayogaḥ | tasmājjīvasyaivodyabhogo na parasyeti siddham |

3.9

kaṭhavallīṣu paṭhyate | yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odano mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra sa iti| odanagrahaṇena bhojyaṃ nirdiśyate tasya ca bhoktā bhavitavyamiti attā pratīyate sa kimagnirjīvaḥ paramātmeti sandihyate trayāṇāmiha prakṛtatvāt | agniratteti tāvat prāptam(1) | tasya brahmakṣatrādidahane sāmarthyāt | vijñānātmā vā syāt tasya bhoktṛtvaprasiddheḥ pippalaṃ svādvattīti | na paro'naśnanniti pratiṣedhādevaṃ prāpte brūmaḥ | attā para eva sthāvarajaṅgamagrahaṇāt | nanu nāstīha tādṛśaḥ śabdaḥ tathāpi sāmarthyādavagamyate(2) | mṛtyūpasecanagrahaṇāt mṛtyurvināśastena vyāptirupasecanamabhipretaṃ kṛtsnaṃ ca tena vyāptaṃ kāryajātaṃ taccopasaṃharannīśvara evāttetyupapadyate| na ca jīvasyaitat sāmarthyam| na cāgnerākāśādyupasaṃhāre| na cātrāgniḥ sākṣāt prakṛto 'sti ityagneḥ prakṛtatvāt | anaśnanniti ca karmaphalabhogapratiṣedhaḥ | upasecanaśrutyā sarvaprāpterbrahmakṣatragrahaṇamanuvādamātramanyanivṛttau vākyabhedāt |

3.10

parasyaitat prakaraṇam| na jāyate mriyate vā vipaściditi | prakṛtatvād buddhau viparivṛttiḥ sannidhiradhikāra iti cānarthāntaramato liṅgaprakaraṇābhyāṃ para eveti sthitam |

3.11

kaṭhavallīṣvevaṃ paṭhyate | ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhya | chāyātapau brahmavido vadanti pañcāgnayo ye ca
triṇāciketā iti | tatra sandehaḥ kiṃ buddhijīvau nirdiṣṭāvuta jīvaparamātmānāviti | kimatra yuktaṃ buddhijīvau guhāṃ praviṣṭāvitiviśeṣaṇāt | na sarvagatasya brahmaṇo guhāpraveśakalpanaṃ yuktaṃ śarīraṃ hṛdayaṃ vā guhā | sukṛtasya loka iti cāntaḥkaraṇajīvayorupapadyate | antaḥkaraṇayukto hi jīvaḥ karmakṛto loke phalamamṛtavyapadeśyaṃ bhuṅkte na para iti prāpte brūmaḥ | guhāṃ praviṣṭāvātmānau hīti | hi hetau yasmāt tau cetanatvāt samānasvabhāvau saṃkhyāśravaṇena ca samānajātīyapratipattirdṛśyate | asya gordvitīyo'nveṣṭavya iti gaureva pratīyate nāśvaḥ | yaduktaṃ guhāpraveśakalpanamayuktamiti | na | kalpate taddarśanāt | praveśasya śrutyantare darśanāt | yo veda nihitaṃ guhāyāmātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇamiti | kathamatra mānamiti cennāyaṃ virodhaḥ chatrinyāyenopapatteḥ | yadi vā jīvaḥ pibati tamitaraḥ pāyayatītyubhayoḥ pānakartṛtvaṃ pramāṇāntarasiddhamanūcyate | chāyātapavadanyonyavilakṣaṇatvānna virudhyate chāyātapāviti |

3.12

gantṛgantavyabhedena viśeṣāṇāt | so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padamiti | dvā suparṇetyatrāpyayameva nyāyaḥ | paraprakaraṇe śvetāśvatarāṇāmapyayaṃ mantraḥ paṭhyate | anantaraśca mantrastāveva darśayati | samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'nīśayā śocati muhyamānaḥ | juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśoka iti | tadevaṃ śrutisūtrakārau jīvaparayorbhedaṃ darśayataḥ | kecittu śrutyarthamācāryoktiṃ ca pṛṣṭhataḥ kṛtvā māyāmātraṃ svabuddhyā kalpayitvānyadeva darśanaṃ racayanti | tanna | tatrāyamapi | gatānugatiko loko na lokaḥ pāramārthikaḥ | paśya lokasya mūrkhatvaṃ nāśitaṃ tāmrabhājanam || iti |

3.13

ya eṣo'ntarākṣiṇi puruṣo dṛśyate eṣa ātmeti hovāca etadamṛtamabhayametad brahmeti chāndogye śrūyate | tatra sandehaḥ kiṃ chāyātmā'kṣisthāne nirdiśyate kiṃ vā jīvo'dhiṣṭhātrī devatādityo'thave-
śvara iti | kiṃ tāvanna pratibhāti chāyātmā tasya dṛśyatvaprasiddheḥ | vijñānātmano vā'yaṃ nirdeśaḥ sa hi rūpagrahaṇārthaṃ cakṣuṣi sannihito bhavati | devatā vā raśmibhireṣo'smin pratiṣṭhita itiśruterātmatvāmṛtatvādi ca devatājīvayoḥ kathañcidupapadyate | ato neśvaragrahaṇaṃ sthānaviśeṣanirdeśāditi prāpte brūmaḥ | para eva cakṣuṣyantaraḥ puruṣa ihopadiṣṭaḥ kasmādātmatvāmṛtatvāyupapattermukhyayā vṛttyā śabdārthaśca prathamaṃ pratīyate sa śabdārtho netaraḥ pauruṣeyo hi saḥ saṃyadvāmādyupapatteśca (1) etaṃ saṃyadvāma ityācakṣate etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti | eṣa u eva vāmanīreṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati | kalyāṇītyarthaḥ | eṣa u eva bhāmanīreṣa hi sarveṣu lokeṣu bhātīti |

3.14

kathaṃ punaḥ sarvagatasya sthānavyapadeśa ityupāsanārthamiti brūmaḥ | yathā daharaṃ puṇḍarīkamāditye cakṣuṣi tiṣṭhanniti ca tatratatra sannidhānaṃ darśayatīti | ādigrahaṇamupāsanārthaṃ nāmarūpamapyasya nirdiśyate | tasyoditi nāma hiraṇyaśmaśrurityādi | caśabdaḥ sambhāvanāyām |

3.15

pūrvatra sukhaviśiṣṭasya brahmaṇo'bhidhānāt tadeva prakṛtamatra parāmṛśyate saṃyadvāmādiguṇavidhānārthaṃ gatividhānārthaṃ ca | prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti | tatra sūtrātmā samastajagadvidhārayitā prāṇa iti nirdiśyate | tadviśiṣṭaṃ brahmopāsyamityarthaḥ | kaṃ brahmetyanena sukhaviśiṣṭatvamucyate | kaṃkhaṃśabdāvyānyonyavyavacchede na tu brahmasambandhārthaṃ punaruktam | yadbhāva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kamiti kaṃśabdena sukhavācinākāśe viśeṣite bhūtākāśo nivartate khaṃśabdena cākāśavācinā sukhe viśeṣite sāmānyasukhanivṛttiḥ | tadevaṃ niratiśayānandaguṇaṃ brahma prāṇaviśiṣṭaṃ copāsyamiti samudāyārthaḥ | caśabdo hetusamuccayārtho'vadhāraṇārtha evakāraḥ | yathā puṣkarapalāśe āpo na śliṣyante evamevaṃvidi
pāpaṃ karma na śliṣyata itīyaṃ śrutiranyatra nāvakalpate | atrāvasare 'ta eva tadbrahmeti (1) sūtramanye paṭhanti tat punargatāthamiti anyairnābhidhīyate |

3.16

śrutā upaniṣad ātmavidyā yenāsau śrutopaniṣatkaḥ | upaniṣīdanti viśīryante saṃsāragranthayo yasyāṃ sā upaniṣad vidyā mukhyayā vṛttyā | tatsaṃyogādgrantho'pyupaniṣaducyate | tasya brahmavido yā gatirdevayānākhyā prasiddhā śrutyantare athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānamanviṣyādityamabhijāyante(2) etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayametat parāyaṇametasmānna punarāvartanta iti | saivehopakośalasya śrutopaniṣatkasyābhidhīyamānā dṛśyate te 'rciṣamabhisambhavantīti tayā prasiddhayā brahmanirdeśo'yamiti niścīyate 'nyathānupapattyā |

3.17

na chāyāpuruṣaḥ kasmādanavasthiteḥ | na hyasau cakṣuṣyavasthito yenāsyopadeśaḥ syāt puruṣāntarasannidhāne hi dṛśyate | na ca tathā vākyārthaḥ śakyaḥ kalpayitum | yathāśrutopapatterasambhavāccātmatvāmṛtattvādīnām | acetanatvādvijñānātmadevatayorasambhavaḥ | na cāmṛtatvamabhayatvaṃ ca jīvasyopapadyate | sarvadā sāṃsārikatayā āghrātatvāt | devatāyāśca bhayamasti | tathā ca bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcama iti mantravarṇādvidvadbhiḥ samāhitacetobhirhaśyata iti draṣṭavyam |

3.18

ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtānyantaro yamayatītyupakramya śrūyate | yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛ-
thivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛta iti | tatra | adhidaivatamadhiloka madhivedamadhiyajñamadhibhūtamathādhyātmaṃ ca kaścidantaravasthito yamayitā cāntaryāmīti vyapadiśyate | tatra sandehaḥ kiṃ devatātmā yamayitā kaścit kiṃ vā jīvaḥ kiṃ vā paramātmeti | kiṃ tāvadyuktaṃ jīvaḥ syāt sa hi kāryakāraṇasaṅghātamātmīyaṃ bhogārthamantaravasthito yamayatīti śliṣyate | na paramātmā tasyākāryakāraṇatvāt | devatā vābhimāninī niyantrī syāditi prāpta ucyate | antaryāmī para eva kutastaddharmavyapadeśāt | sarvabhūtayamayitṛtvaṃ nāma tasya dharmo nānyasyāvakalpate | samastaṃ hi vikārajātamanupraviśya kāraṇatvānmṛdādivatsarvaśaktitvācca(1) niyamayitṛtvamupapannamātmatvamamṛtatvaṃ ca tasminneva mukhyam | ataḥ śrutiliṅgābhyāmīśvaro'ntaryāmīti niścīyate | śrutirnāma yatra śravaṇādevārtho'vagamyate na nimittāntarāt sa śrutyarthaḥ | śravaṇaṃ śrutiḥ | yatra sāmarthyādarthaniścayastalliṅgam | saṃhatyārthābhidhānaṃ padānāṃ yatra tadvākyaṃ mukhyayā vṛttyā gauṇyā lakṣṇayā vā | prakaraṇaṃ tu vyākhyātaṃ purastāt | yaṃ pṛthivī na vedeti ca devatāparigrahe nopapadyate sā hi svātmānaṃ vijānīyāt | eṣa ta ātmeti cāvyatirekaṣaṣṭhī jīvaparigrahe nopapadyate | yaṃ niyamayatyantaryāmī tadīyameva kāryakāraṇamanupraviśya niyamayati sarvaśaktatvāditi nāsya kāryakāraṇamaparamapekṣaṇīyam |

3.19

yadyapyadṛṣṭādayo dharmāḥ pradhānasyāpi sambhāvyante tathāpi na smārtaṃ pradhānamiha niyantṛ parigṛhyate | smṛtipratipannaṃ smārtam | kasmādataddharmābhilāpāt | tasya dharmastaddharmaḥ na taddharmo'taddharmaḥ tasyābhilāpādabhidhānāccetanadharmopadeśādityarthaḥ | adṛṣṭo draṣṭā aśrutaḥ śroteti | īkṣaternāśabdamityatra nirastamapyadṛṣṭādidharmasambhavādāśaṅka punarnirasyate |
yadyacetanama(3)ntaryāmi na sambhavati mābhūt cetanatvāttu
jīvaḥ syāt sa hi draṣṭā śrotā cetyāśaṅkya nirākaraṇāyāha |

3.20

neti pūrvasūtrāccaśabdenānukṛṣyate | na jīvo 'ntaryāmī tasya pṛthivyādiṣu niyamanasāmarthyaṃ na sambhāvyate atra caikasyaiva sarvāvikāreṣu niyantṛtvaṃ śrūyate | api cobhaye kāṇvā mādhyandināśca vijñānātmanorbhedenainamantaryāmiṇamabhidhīyate | yo vijñāne tiṣṭhanniti kāṇvāḥ | ya ātmani tiṣṭhanniti mādhyandināḥ | vijñānaśabdena ca vijñānapradhāno jīva evocyate| atra kecidāhuḥ| nanu kathamekasmin dehe dvau draṣṭārau sambhavata iti | ko virodho yenaivamucyata iti | śrutirhi nānyo 'to 'sti draṣṭeti prakṛtādantaryāmiṇo 'nyaṃ vārayatīti | atrocyate | yathaiveyameva bhedaṃ darśayati tathā pūrvamudāhṛtam | ātmani tiṣṭhanniti bhedaṃ darśayati kiṃ na paśyasi na hyasyāḥ śrutervacanaṃ subhagāvacanamivānādaraṇīyam prāmāṇyatulyatvādato bhedābhedau grahītavyau na ca tātparyakṛto viśeṣo 'ntaryāmikharūpavijñānaparatvāt prakaraṇasya niyantrantarāśaṅkānivṛttyarthamapi śakyate varṇayitum | nānyaḥ sarvasya draṣṭāsti sarvathā yaṃ pṛthivī na vedeti devatādikṣetrajñānupanyasya tadapalāpo na yujyate |

3.21

ātharvaṇe śrūyate | atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate | yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādaṃ nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrā iti | tatredaṃ cintyate | kiṃ pradhānamadṛśyatvādiguṇakamatha vijñānātmā 'tha paramātmeti | kiṃ tāvat prāptaṃ pradhānamiti | pūrvatra draṣṭṛtvādiguṇatvāsambhavāt paryudastam | iha tvadṛśyatvādiguṇasambhavādvivakṣā yukteti | nanu cātrāpi yaḥ sarvajñaḥ sarvaviditi guṇāntaraṃ na sambhavati | nāyaṃ doṣaḥ | akṣarāt parataḥ paro yaḥ sa sarvajño bhaviṣyatītyakṣaravācyaṃ tu pradhānameveti manyate pūrvapakṣavādī | jīvo vā bhūtayoniḥ tasya svakarmā-
rjitatvādbhūtānāṃ nimittabhāvo'sti yoniśabdo'smin pakṣe nimittavacano vyākhyeyaḥ| api cācetanānāṃ pṛthivyādīnāṃ dṛṣṭāntāntareṇopādānādacetanaṃ pradhānaṃ yuktataraṃ gṛhītam | ūrṇanābhiśarīraṃ ca sūtrasya yoniścetanādhiṣṭhitaṃ na cetanādeva sūtraṃ jāyata iti cetanasya yonitvaṃ nāstīti prāpte 'bhidhīyate | adṛśyatvādiguṇakaḥ paro bhavitumarhati | kuto dharmoktestadvyabhicārī dharma ihocyate | yaḥ sarvajñaḥ sarvavid yasya jñānamayaṃ tapa ityanantaraṃ ca yathā sudīptāt pāvakādvisphuliṅgāḥ sahasraśaḥ prabhavanti sarūpāstathākṣarādvividhāḥ saumya bhāvā iti prakṛtādbhūtayonerakṣarādutpattiṃ darśayati | yathā sataḥ puruṣāt keśalomāni tathākṣarāt sambhavatīha viśvamiti | viśeṣakramaścaivam | sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhāya putrāya prāhati | tadapekṣyottarāṇi(1) vākyāni pravṛttāni | dve eva tu vidye veditavye iti coktvā atha parā yayā tadakṣaramadhigamyata iti | paratvaṃ ca vidyāyāḥ parabrahmaprāptihetutvāt kiṃ tadakṣaramityapekṣāyāṃ yat tadadreśyamityādyāmnātam | tatra kathama kasmāt kūṣmāṇḍapātravat pradhānaṃ pratīyate |

3.22

na jīvo na pradhānaṃ kasmādviśeṣaṇāt | divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sa bāhyābhyantaro hyajaḥ aprāṇo hyamanāḥ śubhra iti | saprāṇaḥ samanāśca jīvaḥ pradhānādbhedena bhūtayonirnirdiśyate| pareṇa ślokapādena akṣarāt parataḥ para iti sarvasmāt paro'vikāro'kṣaraṃ bhūtasūkṣmaṃ yadavyākṛtākāśamiti prasiddhaṃ vedāntavādināṃ tādṛśādakṣarāt pradhānaśabdavācyāt svavikārebhyaḥ parāt paro bhūtayoniḥ sarvajñaḥ sarvaviditi bhedena vyapadiśyate | atra ca bhūtayonau bhūtasūkṣme cākṣaraśabdaḥ prayuktaḥ tatra vyutpattibhedādarthabhedaḥ | na kṣarati na cyavate akṣaraṃ bhūtayoniḥ | aśnute vyāpnoti svavikārānityakṣaraṃ bhūtasūkṣmam |

3.23

yo'yaṃ bhūtayoniḥ kāraṇātmā sa eva kāryātmanāvasthita iti darśayituṃ rūpamupanyasyate | agnimūrddhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre
dyāgvivṛtāśca vedāḥ | vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmeti | hiraṇyagarbhasyaitadrūpamiti kecidvadanti | tadyuktam | prakaraṇavirodhāt | prakaraṇini paramakāraṇe yadīdaṃ rūpaṃ nopapadyate tadānyatra sañcāryetāprastute | pratyuta (1) hiraṇyagarbhasyāpīdaṃ rūpaṃ paramātmadvāreṇopacaryate nānyatheti sthitam |

3.24

ko na ātmā kiṃ brahmeti ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣitameva no brūhīti copakramya dyusūryavāyvākāśajalapṛthivīnāṃ sutejastvādiguṇayogamekaikopāsanānnindya ca dyumūrddhādibhāvamupadiśyāmnāyate | yastvevamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrddhava sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmā sandeho bahulo vastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhāryapacana āsyamāhavanīya iti | tatra sandihyate kimudarastho'gnirupadiśyate kiṃ vā bhūtāgnistadabhimāninī vā devatā śārīro vā uta parameśvara iti | kiṃ punaratra yuktam | jāṭharo'gnistatra vaiśvānaraśabdaprasiddherayamagnirvaiśvānaro yo'yamantaḥpuruṣe yenedamannaṃ pacyata itiprayogāt | bhūtāgnirvā sāmānyenāpi loke vaiśvānaraśabdaprayogadarśanāt | abhimāninī vā devatā vaiśvānaraṃ ketumahnāmakṛṇvanniti vaiśvānarasya sumatau syāma rājā hi kaṃ bhuvanānāmabhiśrīriti ca | brahmātmaśabdau ca guṇavṛttyā yojanīyau | yadi vā bṛhattvādbrahma āpnoterātmetivyutpattyā kayācidapekṣayā yojanīyam | ( vaiśvānaraśabdaprasiddherbalīyastvādātmaśabdasya mukhyārthatvāśrayaṇe jīvo grahītavyo )(2) vaiśvānaraśabdastu tatra gauṇastadupakāritvādudarāgninā jīvasyopakāraḥ pratyakṣā nirvartyate na paramātmana iti | kaścit punarātmaśabdānurodhādiha śārīra eva pūrvapakṣapatitaḥ | atra vaiśvānaraśabdānupapattiḥ siddhānte cāgnernirākaraṇamanupapannaṃ syādevaṃ prāpte 'bhidhīyate vaiśvānaraḥ paramātmā kutaḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt
sādhāraṇaśabdayorātmavaiśvānaraśabdayorviśeṣāt| trayāṇāṃ sādhāraṇo vaiśvānaraśabdo dvayorātmaśabdo jīvaparayoḥ| tathāpīha yena para evāvagamyate sa viśeṣo vidyate | mūrddheva sutejā ityādiviśeṣaḥ parameśvarasyopapadyate tadvikāratvāt | paramakāraṇasya hi dyuprabhṛtayaḥ pṛthivīparyantā avayavā vyapadeṣṭuṃ yujyante nānyasya | ko na ātmā kiṃ brahmeti copakramaḥ paramātmaparigrahe 'vakalpate | balavaccopakrame yadvijñānamanupasañjātavirodhitvāt taduttarakālīnaṃ tadvirodhitvāt tadvalenaivopaniṣṭhate | tathā copasaṃhāraḥ | evaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyanta iti sarvapāpmapradāhaśca paramātmaparigrahe 'vakalpate |

3.25

itaśca para eva | itiśabdo hetvarthaḥ| smaryamāṇarūpamanumānam | anumīyate śrutiryena tadanumānam | kiṃ punārūpasmaraṇam | dyāṃ mūrddhānaṃ yasya viprā vadanti khaṃ vai nābhiṃ candrasūryau ca netre | diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā || iti |

3.26

nāyaṃ virodhastathā tena prakāreṇa jāṭharavaiśvānaraguṇaviśiṣṭasya parasyopāsanopadeśāt | yathā śāṇḍilyavidyāyāṃ prāṇaśarīro bhārūpa iti | kasmādevaṃ vyākhyāyate | anyathā parameśvarānaśrayaṇe dyulokāvayavasyāsambhavaḥ syāt | na hi vikārasya vikārāntaramavayavo(1) bhavati sambandhahetvabhāvāt | paramakāraṇasya tu utpādakatvāt tadātmanāvasthānādasti tādātmyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ | api cainaṃ puruṣavidhamadhīyate vājasaneyinaḥ | sa eṣo'gnirvaiśvānaro yatpuruṣaḥ sa yo haitamevamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ vedetīśvarasya puruṣatvaṃ puruṣavidhatvaṃ ca mūrddhava sutejā iti śruti-
kalpitaṃ sarvātmatvādupapadyate kevalakaukṣeyāgniparigrahe puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ syānna puruṣavidhatvam |

3.27

ata evoktebhyo hetubhyo na devatā na bhūtāgniḥ pratīyate |

3.28

nāyaṃ vaiśvānaraśabdo jāṭharāgnyabhiprāyeṇa prayukto yadanurodhāt tadguṇakasyeśvarasyopāsanaṃ kalpyeta | yaugiko'yaṃ śabdo'tra viśvān narān nayatīti vaiśvānaraḥ svārthe taddhitaḥ rākṣasavālasādikvat | ābhimukhyenāpi citraṃ jagannirmimīte abhigataścāsau vigatamānaśceti vābhivimāno vaiśvānaraśabdasya yaugike 'rthe sati jāṭharānalaviśiṣṭātmopāsanamanabhidhyātam(1) bādarāyaṇasyāpi | chāndogyaśruterayamatra samudāyārthaḥ | adhidaivataṃ yo'sau puruṣavigrahaḥ paramātmā dyuprabhṛtibhiravayavaiḥ pravibhakto darśitastasmin svāvayavān mūrddhādīn yathākramaṃ sampādyāhaṃ vaiśvānaraḥ paramātmāsmīti upāsīteti | uktaṃ caitadagnirahasye vaiśvānaravidyāyāmadhyātmamupāsanam | atrādhidaivatamiti bhinnaprasthānatvāt | śruternānyatarānurodhenānyatarabādhaḥ kalpyaḥ | yadyapi pratyabhijñānaṃ tathāpyupāsanāprakārabhedād vyavastheti | gārhapatyādikalpanamāhutiparyantaṃ vaiśvānaravidyāṅgatvenopadiṣṭamityadoṣaḥ |

3.29

prādeśamātraśrutiṃ vyācaṣṭe | pūrveṣāmupāsakānāmanugrahāyānantasyāpīśvarasya prādeśamātramabhivyajyata ityāśmarathyo manyate | athavā dyulokādiṣu pradeśeṣu mīyate paricchidyata iti prādeśamātraḥ |

3.30

prādeśamātreṇa hṛdayenānusmaraṇāt prādeśamātra ityucyata iti bādarirmanyatesma |

3.31

bādarāyaṇābhiprāyo'smābhirukto'dhidaivataṃ vyāpyāvasthitasyopāsanamiti (jaiminerācāryasyābhiprāyo'dhunā varṇyate | sampattinimittā prādeśaśrutiriti) (1) jaiminirācāryo dadarśa | kiṃ svabuddhyā netyucyate tathāhi darśayati | samānaprakaraṇe vājasaneyibrāhmaṇaṃ dyulokaprabhṛtīnavayavān yathākramaṃ mūrddhaprabhṛtiṣu cibukaparyanteṣu dehāvayaveṣu sampādayati | sa hovāca mūrddhānamupadiśannuvāca eṣa vai atiṣṭhā (2) vaiśvānara iti | (cakṣuṣī upadiśannuvāca eṣa vai sutejā vaiśvānara iti nāsike upadiśannuvāca eṣa vai pṛthagvartmā vaiśvānara iti mukhyamākāśamupadiśannuvāca eṣa vai bahulo vaiśvānara iti mukhyā apa upadiśannuvāca eṣa vai rayirvaiśvānara iti cibukamupadiśannuvāca eṣa vai pratiṣṭhā vaiśvānara iti ) (3) | cibukamadharaṃ mukhaphalakamucyate | vājasaneyake dyauratiṣṭhātvaguṇā ādityaśca sutejastvaguṇaḥ chāndogye tu dyauḥ sutejastvaguṇā ādityaśca viśvarūpaguṇa iti prakāro bhidyate | cīyamānāgnisambandhitvena tatra vaiśvānaraśabdaḥ prayukto na ca chāndogyavat ko na ātmā kiṃ brahmeti brahmopakramo'sti tasmādvidyābhedaḥ |
yadyevaṃ kathaṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥ pratiṣṭhitaṃ vedeti vacanamata āha |

3.32

evaṃ nityamagnimasminneva sampādyamānaṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitamiti ca samāmananti vājasaneyinaḥ | cibukamupadiśannityuktānantarametat paṭhyate | antaḥśabdaścāsya bilādyapekṣayā |
iti śrībhāskarācāryaviracite brahmasūtrabhāṣye prathamasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||

Linked texts (1)