Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 7

Brahmasūtrabhāṣya of Bhāskara 7

Language
Sanskrit

7.1

svapakṣasthāpanaṃ kṛtvā parapakṣanirākaraṇāyedānīmārabhyate | nanu svapakṣasthāpanameva mokṣārthibhiḥ karttavyaṃ kiṃ parapakṣadūṣaṇeneti | samyagāha bhavān kiṃ tu svasiddhānta eva sthitiṃ na labhate pratipakṣanirākaraṇena vinā | tarkaśāstrāṇāmapi mokṣamārgapratipādanāya pravṛttatvātparatantraprajñāḥ prāyeṇa prāṇinasteṣvevāvalamberannāgamadarśa naṃ ca nādriyerannatasteṣāmasāratopapādanāya prārabhyate | nirṇayārthaṃ vedaśāstraṃ sarvapramāṇaistarkeṇa ca svapakṣadūṣaṇaṃ cāntareṇa na sidhyati | tathā coktaṃ nyāyaśāstre tattvāvasāno vāda iti | vādaścāyaṃ yatra śiṣyebhyaḥ tattvaṃ pratipādyate | anyatra jalpo bhavati | tathā lakṣaṇamapi(1) pādena kṛtaṃ pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ svasiddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigraho vādaḥ | yathoktopapannaḥ chalajātinigrahasthānasādhanopālambho jalpaḥ | sapratipakṣasthāpanāhīno vitaṇḍeti | tatra sāṃkhyā manyante triguṇamacetanaṃ pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ tasyāstitve pañcahetūnanvayādīnācakṣate | anvayātparimāṇācchaktitaḥ pravṛtteśca | kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasyeti || tatrānvayastāvatsukhaduḥkhamohānvitāḥ vāhyādhyātmikā bhedā dṛśyante ye ca yadanvitā dṛśyante tadekakāraṇapūrvakāste | yathā śarāvādayo mṛdānvitāstatpūrvakāstadvadatrāpi sukhaduḥkhamohātmakaṃ triguṇaṃ kāraṇamanumīyate | dvitīyo hetuḥ parimāṇāditi | dvividhaṃ ca parimāṇaṃ rūpaparimāṇaṃ saṃkhyāparimāṇaṃ ca mahadahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtānīti | ye ca
parimitārate ca sāmānyakāraṇapūrvakāḥ yathā śarāvādaya eva mevamahadādayaḥ parimitāsteṣāmekaṃ sāmānyakāraṇamastītyanumīyate ityatra vadāmo 'numīyata ityanumānaṃ pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ kuto racanānupapatteḥ | karmānurūpabhogasiddhyarthaṃ vicitraṃ jagadviracayituṃ na śaknotyacetanatvātpāṣāṇādivat | cetanāvadbhiḥ prajñāvadbhiḥ śilpibhiḥ prasādarathaśayanādibhogyaṃ vastujātaṃ kriyamāṇaṃ dṛśyata iti vaidharmyodāharaṇamanvayādyanupapatteśceti caśabdo na hi sukhaduḥkhamohānvitā rūpādayo 'vabhāsante | sukhādayaścittadharmāḥ pratipuruṣamantare ca sampadyante na vāhyārthākārasyānugatāḥ vāhyaviṣayanimittāstatpadyante cetanasyātmīyavāsanānurūpeṇa | tasmādasiddho heturanvayāditi | dṛṣṭānte punaḥ pratyakṣo 'nvayastrividho hetvābhāso 'siddhonaikāntiko viruddhaśceti | pakṣadharmatayā yo nāsti so 'siddho nāma| yathā śabdānityatve sādhye utpattimattvam śabdaścākṣuṣatvāditi | pakṣapratipakṣayorvarttamāno 'naikāntiko yathā nityaḥ śabdaḥ prameyatvāditi | iṣṭavighātakṛdviruddho yathā śabdanityatve sādhye utpattimattvam | śaktitaḥ pravṛtterityādayo hetavo brahmaṇyupapadyante |

7.2

anupapatteriti pravṛtteḥ | itaścānupapannaṃ kāpilaṃ matamacetanasya svataḥ pravṛttyanupapatteḥ cetanādhiṣṭhitānāṃ rathādīnāṃ pravṛtcidarśanāt | na hi mṛdādayo rathādayo vā svakāryeṣu svayaṃ pravarttamānā dṛśyante | nanu kevalasyāpi cetanasya pravṛttiśaktirna dṛṣṭā kathaṃ brahmaṇaḥ pravṛttiśaktiriti ceduktamatra sarvaśaktitvāditi | nāsmābhiranumānena kāraṇaṃ kalpyate |

7.3

nanu cācetanasyāpi pravṛttirdṛṣṭā yathāvatsavibuddhaye payaso 'mbunaśca syandanaṃ lokānāmanugrahāyeti cenna | tatrāpi nimittāntaramasti | snehādvatsavibuddhaye dhenuḥ pravṛttayati payo dravatvācca kṣarati vatsagopanena | apa ca nimnadeśāpekṣayā dravatvātsyandate | cetanādhiṣṭhānaṃ tu sarvatra śrutisiddham | yo 'psu tiṣṭhannetasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyo 'nyā nadyaḥ syandanta iti | pratyakṣatvādvā nopapattiḥ | na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāma gurutvātsāvayavatvācca kṣaraṇaṃ yujyate viparītaṃ pradhāne |

7.4

vyatiriktasya bāhyasya pravarttanasyābhāvāt pradhānasyasvataḥ pravṛttiḥ sā ca nityā syādanapekṣatvāttataśca sarvadā sarga eva syāt |

7.5

yathā tṛṇodakamupayuktaṃ kṣīrabhāvena pariṇamate tathā pradhānaṃ mahadādyākāreṇa pariṇamata ityucyate na tṛṇādivat pariṇāmo vaktuṃ śakyate 'nyatrābhāvādanaḍuhi | na hi saurabheyabhakṣitaṃ tṛṇaṃ kṣīrībhavati kiṃ tarhi dhenūpayuktamevāto na svata eveti śakyaṃ vaktuṃ sāmagrīviśeṣāpekṣitvāt |

7.6

evaṃ tāvat svataḥ pravṛttisāmarthyaṃ nāstītyuktam | yadyapi bhavato buddhimanurudhyamānairasmābhiḥ pravṛttirabhyupagamyeta tathāpi tasyāḥ pravṛtterarthābhāvāt prayojanābhāvādityartho na tasya cetanatvānbhogo na puruṣasya muktarūpatvānnāpavargārthā sā satatatadbhogaprasaṅgāt apavargābhāvo na cobhayārthāpravṛttirvirodhāt | prākpravṛtteśca puruṣasya muktarūpatvāt nāpavargārthā | na cautsukyanivṛttyarthā cetanadharmatvādautsukyasya spṛhāyogasyācetanaṃ ca pradhānam |

7.7

sārthabhraṣṭāvandhapaṅgū grāmagamanārthinau tatra paṅgurandhamadhiṣṭhāya pravarttayati | aśma cāmaskānto 'yaṃ pravarttayati | tathā bhoktā puruṣaḥ pradhānaṃ pravarttayati cet taduttaraṃ tathāpīti | niṣkriyatvābhyupagamāt ātmanaḥ pravarttakatvābhyupagame 'bhyupagamavirodhaḥ | paṅgu punarvā cāndhaṃ pravarttayati | ayaskāntopi ca samīpādavasthāne nāyaḥ pravarttayati | yadi ca sannidhimātreṇāpravarttakaḥ pradhānapuruṣasannidhinityatvānnityapravṛtteḥ pralayābhāvopasargābhāvaśca |

7.8

itaścāpravṛttiḥ sattvarajastamasāṃ pralayakāle sāmyenāvasthitānāṃ parasparāṅgāṅgitvānupapatteḥ | vaiṣamyahetvabhāvācca tvevaṃ sāṃkhyā vadanti | prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśyāśu maheśvaraḥ | kṣobhayāmāsa yogena pareśaḥ parameśvara iti | satyamīśvarābhyupagame vedāntavāda evāpadyate | sadeveti śrutiprāmāṇyāt |

7.9

anyathā prakārāntareṇānumitāvacumāne kriyamāṇe sāmyāvasthitānāmapi vaiṣamyaṃ bhavati | calaṃ guṇavṛttamityabhyupagamāt | yathā kāmaṃ sṛṣṭisthitimalayakṣaṇaṃ sambhavati tathā kāraṇasya śaktiḥ kalpyata iti cedevamapi hyaśaktiviyogādracanānupapattyādayo doṣā duṣpariharā eva |

7.10

vedāntavirodhāccāsamañjasaṃ kāpilaṃ matam | nanu tavāpyasamañjasamaikātmyaṃ kathaṃ tapyatāpakabhāva ityatrocyate | na mūlakāraṇasya brahmaṇo niratiśayānandasvarūpatvāttapyatāpakabhāvo 'sti tadaṃśastu jīvastapyastāpakaṃ duḥkhaṃ svakarmopagṛhītaṃ rajastamaḥ prabhavaṃ saṃsārāvasthāyāṃ tadiṣṭamevāsmākaṃ tasyāpi muktasya paramātmasampatteḥ sarvaṃ tadātmakaṃ sampadyate | na cātmana ātmaiva tāpako bhavati | na hi vahnervahnirdagdhā na vāyorvāyuḥ pīḍayitā kiṃ tu bhedadarśino 'nyasya devadattāderiti |

7.11

vaiśeṣikaparīkṣāṃ kartukāmo brahmavādena taduktaṃ dūṣaṇaṃ tadīyayā prakriyayā prathamamuddhariṣyati | sarvo hi tārkikaḥ svaprakriyānugatamucyamānamanumanyate | teṣāmeṣā prakriyā | dravyaṃ dravyāntaramārabhate guṇaśca guṇāntaram | raktebhyastantubhyo raktapaṭadarśanāt | dvābhyāṃ parimaṇḍalapārimāṇābhyāṃ paramāṇubhyāṃ dvyaṇukaṃ nāma kāryaṃ jāyate | dvayoḥ paramāṇvoryā'sau dvitvasaṃkhyā sā dvyaṇuke 'ṇutvaṃ hrasvatvaṃ ca parimāṇāntaramārabhate pārimāṇḍilyaṃ cānārambhakam | tathā tribhirdvyaṇukaistryaṇukamārabhyate | teṣu ca yā bahutvasaṃkhyā sā mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca parimāṇāntaramārabhate | dvyaṇukagataṃ saṇutvaṃ hrasvatvaṃ cānārambhakamiti | tatredamucyate | yathā tava dvyaṇukebhyo 'ṇuhrasvaparimāṇebhyastryaṇukaṃ mahaddīrghaṃ ca āyate | vāśabdādadhyāhṛtya yojanā kartavyā parimaṇḍalābhyāṃ(1) aṇuhrasvaṃ dvyaṇukaṃ jāyate hrasvaparimaṇḍalābhyāmiti ca hrasvāt dvyaṇukātparimaṇḍalācca paramāṇoriti vibhajya yojanīyamevaṃ mamāpibrahmaṇaścetanāt cetanaṃ jagadutpadyata iti virodho na caitadvaktuṃ śakyaṃ dvyaṇuke tryaṇuke cāparimāṇāntarākrāntatvātpārimāṇḍalyamaṇutvaṃ nārambhakamiti | tasmādupapannaṃ kāryaṃ kṣaṇamātraṃ nirguṇaṃ bhūtvā kāraṇaguṇena sambadhyata ityabhyupagamāt | tasmāt kāraṇagataṃ samānajātīyaṃ pārimāṇḍalyāntaraṃ svabhāvādeva nārabhate dvitvam | saṃkhyā punaḥ samānajātīyatvāt saṃkhyāntaramārabhatāpi na punaraṇutvaṃ hrasvatvaṃ ca bhinnajātīyatvāt | tasmātpārimāṇḍalyamaṇutvaṃ hrasvatvaṃ ca svabhāvādevānārambhakamityabhyupeyameva brahmagatā cetanā cetanāntaraṃ svabhāvādeva nārabhata iti vaiśeṣikaprakriyāmapyāśritya kāryakāraṇayorvailakṣaṇyamastīti pradarśanārthamidaṃ sūtram | yathā hrasvābhyāṃ grathitābhyāṃ rajjubhyāṃ dīrghā rajjurārabhyate | yathā parimaṇḍalābhyāṃ mṛtpiṇḍābhyāmeko mahānārabhyata iti kecidvyācakṣate tadayuktam | na vilakṣaṇatvāditi tatraivoktatvāt punaruktamidaṃ prāpnotyevaṃ varṇayadbhiḥ sūtrakārasya śrotri-
yatvamāpāditam | tasmādyathokta evābhiprāyaḥ |

7.12

atha vaiśeṣikamataṃ parīkṣyate | tañcaivaṃ pārthivāpyataijasavāyavīyāścaturvidhāḥ paramāṇavo nityāḥ pralayakāle 'vatiṣṭhanti | sarvatra ca tribhyaḥ kāraṇebhyaḥ kārya niṣpadyata iti manyante samavāyyasamavāyinimittakāraṇaiḥ | tantavaḥ samavāyi kāraṇaṃ teṣāṃ paṭasaṃyogo 'samavāyikāraṇaṃ turīvemakuvindādinimittakāraṇam | tathā paramāṇavaḥ samavāyikāraṇaṃ tatsaṃyogo 'samavāyikāraṇamadṛṣṭamīśvarecchā ca nimittakāraṇam | tatreśvarecchāvaśānādyaṃ karma vāyavīyeṣvaṇuṣūtpadyate | tataḥ saṃyoge dvābhyāṃ dvyaṇukamutpadyate | tatra dvyaṇukādikrameṇa mahānvāyurutpanno nabhasi dodhūyamānastiṣṭhati | tathā taijasebhyo 'gnirutpanno jājvalyamānastiṣṭhati | tathāpobhyo mahāsalilanidhirutpannaḥ poplūyamānastiṣṭhati | tathā pārthivebhyaḥ pṛthivī niścalā tiṣṭhatīti | tatredamucyate | nādyaṃ karmāṇuṣu sambhavati | pralayābhighātādīnāṃ tadānīmabhāvāt | athātmanāṃ yadadṛṣṭaṃ tadvaśādbhavatīti cettat punaradṛṣṭamātmagataṃ vā nimittaṃ paramāṇugataṃ vobhayathā na sambhavati | na hyanyatra vartamānaṃ kāraṇamanyatra kriyāhetuḥ bhavati prasaṅgādacetanatvācca nādṛṣṭaṃ kriyāhetuḥ | cetanādhiṣṭhitaṃ hi rathādi kriyāṃ pratipadyate | na cātmanāṃ tadā caitanyamasti śarīrottarakālabhāvitvāt | na cādṛṣṭamaṇuṣu samavetaṃ kartṛsamavāyitvāt | na cādṛṣṭavatātmanā tatsaṃyogātkarmotpattirnityasargaprasaṅgāt | evaṃ pralayakāle vibhāgārthaṃ karma na siddhamatastadabhāvaḥ sṛṣṭipralayayorabhāva ityanupapannaṃ darśanam |

7.13

ayutasiddhānāmādhārādheyabhūtānāmihapratyayahetuḥ samavāyo yatheha tantuṣu paṭaḥ iha gavi gotvaṃ iha paṭe śuklatvaṃ iti | kāryakāraṇayoḥ sāmānyaviśeṣayorguṇaguṇinośca sambandhastriṣvapi samavāyalakṣaṇaḥ sa caiko nityaḥ sarvagato vyomavadiṣyate | yutasiddhānāṃ tu saṃyogaḥ pṛthak siddhānāṃ yathā rajjughaṭayoḥ | tatredamucyate | yathā dvyaṇukasamavāyalakṣaṇena sambandhena . svakāraṇe samavaityantābhinnatvāttathā samavāyo 'pi samavāyibhyāṃ sambandhe samavāyāntareṇa sambadhyate so 'pyanyenetyanavasthā | atha samavāyaḥ svayaṃ sambandhaka iti na samavāyāntaramapekṣata iti cet saṃyogo 'pi tarhi samavāyaṃ nā pekṣate | saṃyogaḥ kila saṃyogibhyāṃ sambaddho 'samavāyipūrvaka iti manyate sā pratijñā hīyate | na ca saṃyogo guṇatvādapekṣate iti vaktuṃ śakyate | vibhāṣikatvāt samavāyo 'pi guṇa iti bhāṣituṃ śakyate | na cāyutasiddhatvaṃ kāryakāraṇayoḥ pūrvasiddhaṃ kāraṇaṃ paścāt kālīnaṃ kāryaṃ tatrāpṛthaksiddhatvamanayoḥ katham | athānyatarāpekṣāyutasiddhatvaṃ varṇyeta tathāpi dvayoḥ satoḥ sambandha iti kṛtvotpannaṃ kāryaṃ kṣaṇamātraṃ pṛthagavasthāya samavāyena sambadhyeteti pūrvoktaṃ dūṣaṇamastyeva | kāraṇakālavartitvaṃ sarveṣāmastīti sarveṣāmayutasiddhatvaṃ syādarthotpattireva samavāya iti | taduktaṃ samavāyasya nityatvādutpatteśca nityatve vā kāryānityatvaprasaṅga iti kāraṇavyāpāro 'narthakaḥ syāt | tasmāttādātmyalakṣaṇa eva sambandho na samavāyakṛta iti |

7.14

kiṃ paramāṇaḥ pravṛttisvabhāvā nivṛttisvabhāvā vobhayasvabhāvānubhayasvabhāvā vā gatyantarābhāvāt sarvathā nopapadyate | pravṛttisvabhāvatve nityameva pravṛttyabhāvāt pralayābhāvaḥ syānnivṛttisvabhāvatve sargābhāvaḥ syādubhayasvabhāvatā yugapadvirudhyeteti |

7.15

rūpādimantaḥ paramāṇavo 'bhyupagamyante pṛthivyādau kārye rūpādidarśanāt | tataśca nityatvaviparyayo 'nityatvaṃ paramāṇūnāṃ syāt | rūpādimatāṃ ghaṭādīnāmanityatvadarśanāt | atha rūpādimattvaṃ neṣyate kāryaṃ rūpādimanna syāt | ato rūpādimanto nityāścānityāśceti anumānaviruddhāḥ | tatra nimittaṃ vā kiṃ ca parivarttulāḥ paramāṇavaḥ tatra yādantyo diśastāvanto 'vayavāḥ prasajyeraṃsteṣāmapyavayavānāṃ tathaiveti na kadācidapyavasānaṃ sambhavati | tathā ca diṅ‌nāgenoktaṃ ṣaṭkena yugapadyogātparamāṇoḥ ṣaḍaṃśateti |

7.16

kimupacitaguṇāḥ paramāṇavaḥ kiṃ vāpacitaguṇāḥ | yadi tāvadupacitaguṇāḥ tadā sarve sarvatra syuḥ | apsvapi gandharasau tejasi rūparasagandhāḥ vāyau rūparasagandhasparśā nabhasi | athāpacitaguṇāḥ tadā sarveṣāmekaiko guṇaḥ syāt | tataśca tejasi sparśo na syādrase rūpasparśau pṛthivyāṃ rūpasparśarasā na syuḥ | atha kecidapacitaguṇāḥ kecidupacitaguṇāḥ iti vaicitryaṃ parikalpyeta | tato 'pacitaguṇānāṃ paramāṇutvaṃ hīyeta | guṇopanibandhanaṃ hi dṛśyādṛśyābhūtamūrttādyavāntaraṃ vaicitryaṃ caturvidhānāṃ paramāṇūnāṃ svato bhedāt | asmatpakṣe tu sarvajñena brahmaṇā vyavahārārthamekaguṇaṃ nabho dviguṇo vāyustriguṇo 'gniścaturguṇaṃ jalaṃ pañcaguṇā avaniriti na kiñcidapyanupapannaṃ nāma |

7.17

manvādibhirapyekenāṅgenāparigrahādatyantamanapekṣyaṃ vaiśeṣikamataṃ śreyaskāmaiḥ | atyantamanādartavyaṃ vaiśeṣikamatamityabhiprāyaḥ |

7.18

asatkāryavādau vaiśeṣiko nirākṛtastatsāddaśyāttadantaraṃ bauddhasiddhānto nirasyate | sa ca tredhā bhidyate | bāhyārthāstitvavādinaḥ kecitkecidvijñānamātrāstitvavādinaḥ śūnyavādinaścānye | grāhyagrāhakākāravimuktā saṃvitsantatirnirvātasthapradīpavadāsaṃsakārakṣayāt kṣaṇaparamparayāvatiṣṭhate saṃskārakṣaye sā pradīpavadeva nirvāṇamṛcchati | seyamabhāvaprāptirapavarga iti manyante | apare tu saṃntatyavicchedamicchanti | ye tatra bāhyārthāstitvavādinaḥ sautrāntikāsteṣāmabhimatāḥ pañcaskandhā rūpavijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārākhyāḥ | tatra rūpaskandho nāma pṛthivyādīni catvāri bhautikāśca śarīrendriyaviṣayāḥ | vijñānaskandho nāmābhyantaro 'haṃpratyayasamārūḍho ghaṭajñānaṃ paṭajñānamityevamavicchedena barttamāno 'yameva vijñānasantānaḥ karttā bhoktā cātmā nānyeāstīti | vedanāskandhaśca sukhavedanā duḥkhavedanā ca | saṃjñānāmopalakṣaṇapratyayo yathā svastimatī gauriti svastimattayā gaurupalakṣyate dhvajena gṛhaṃ daṇḍena puruṣa iti | saṃskāraskandho nāma rāgadveṣamohamātsaryyabhayaśśokaviṣādādayaścaitasikā dharmāste cāmī caturvidhāḥ skandhāścittakā ucyante | tatra rūparasagandhasparśāścaturvidhāḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ pṛthivīrūpeṇa saṃhatāḥ pṛthivīvyavahārāyāvatiṣṭhante | rūparasasparśā āpyāḥ paramāṇavaḥ salilātmanā saṃhanyante | tathā rūpasparśo tejorūpeṇa saṃhatau | tathā sparśaparamāṇavo vāyurityevamete caturvidhāḥ kṣaṇikāḥ paramāṇavo bhūtabhautikasaṃhatihetutvaṃ pratipadyante | kṣaṇikatvaṃ tu buddhavacanāt, kṣaṇikāḥ sarve saṃskā‌rāḥ saṃsthityanta iti | saṃskā‌rā utpattimanta ityarthaḥ | sarve vastujātamutpattivirodhātmakamityuktaṃ bhavati | yaditeā 'nyattat sarvamavastukālākāśātmādi cittaścaittikāścāntaro bāhyo bhūtabhautikaḥ saṅghātaḥ | tāveto bhūtabhautikasamudāyaḥ lokayātrāmrāvahataḥ | siddhe ca lokavyavahāre nityenātmanā nāsti prayojanamiti manyante | tatredamattaramucyate | ubhayahetuke 'pi samudāye 'bhyupagamyamāne tadaprāptiḥ samudāyāsambhavaḥ | na tāvatsvataḥ samudāyāpattiracetanatvāt kṣaṇikatvāccānityasya bhoktuḥ praśāsiturviśverasya saṃharturanabhyupagantuḥ sthūlā pṛthivī sambhavetparamāṇavaścātīndriyā na tairyyavasaro 'sti yena ca sthūlena vyavahāraḥ sa nāstīti lupyate lokayātrā |

7.19

pratyayaśabdaḥ kāraṇavācī | itaretarahetutvādupapannamasmaddarśanam | kathamitaretarahetutvam | yo 'yaṃ vijñānaskandho 'hampratyayasamārūḍhaḥ santatirūpeṇa vartate tasyāvidyādayo 'nādikālapravṛttā hetavaḥ sa ca teṣāmiti avidyā nāma viparītadṛṣṭiranitye nityadṛṣṭiramārge mārga dṛṣṭirititataḥ saṃskāmbhaḥ skannaḥ prādurbhavati rāgadveṣamoherṣyādilakṣaṇaḥ pūrvoktaḥ | tataḥ pravṛttiḥ | puṇyāpuṇyātmakaṃ karma pravṛttiśabdenocyate | asti karmāsti vipāka iti sugatavacanāt karmābhyupagamyate bauddhaiḥ| tannibandhanaṃ janma śarīragrahaṇam | ṣaḍāyatanaṃ ca pañca buddhīndriyāṇi manaśca ṣaḍāyatanamucyate ṣaḍvijñānāni | pañcānāmindriyāṇāṃ pañcarūpādyo viṣayāsteṣu pañcavijñānānyutpadyante | manasastu taddharmā viṣayastadevaṃ pramātṛpramāṇaprameyavyavahārasiddheḥ sarvamupapannamiti cenna | saṃhātabhāvānimittatvātsaṅghātatvaṃ pratyanimittatvānna bhūtabhautikasaṅghātāpattāvavidyādīnāṃ nimittatvamupapadyate | pūrvakṣaṇasyottarauttarahetutvaṃ yadi bhavedabhavatu na punaḥ saṅghātāpattihetutvam | vijñānasya kṣaṇikatvātkarmaṇo 'pi kṣaṇikatvādutpattinirodhamātraṃ sarvatra sambhavenna saṅghātāpattau sāmarthyaṃ śakyaṃ kalpayituṃ pramāṇābhāvāt |

7.20

evaṃ tāvatpūrvakṣaṇasyottarahetutvamabhyupagamya saṅghātāpattirnirastāthedānīṃ hetutvamapi nāstīti pratipādyate | kathamuttarotpāde kadanutpannaḥ śaśaviṣāṇatulyatvāt | utpanno 'pi na heturabhāvavattucchatvāt | asamutpannavinaṣṭasya anutpannābhāvatvāviśeṣāt | atha pūrvapūrvakṣaṇavināśa uttarakṣaṇotpattiśca yugapadbhavetāṃ tulāghaṭayornāmonnāmavaditi tadasadyuktam | tatra madhye sūtradhāraṇādantayośca yugapadupasthitayorekasya gurutvānnāmastaddhetunnonnāma iti | na cātrotparotpattikāledaṃ kāryamidaṃ kāraṇamiti kalpanāyāmatiprasaṅgo mṛdanvitāḥ śarāvādayo dṛśyante suvarṇānvitāśca kuṇḍalādayaḥ | na cākārasamarpaṇe sāmarthyaṃ kṣaṇikatvāt | tasmānnityapakṣa eva kāryakāraṇavyavasthā yujyate | pratyakṣapratyabhijñānācca kumbhādīnāṃ nityatvam | nanu ca nityatve 'pi kāryakāraṇabhāvo nopapadyate kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhāt | kiṃ kusūlastho vrīhiraṅkurajananasvabhāvo 'thātatsvabhāva iti | yadyatatsvabhāvo na kadācidapi janayedathā tatsvabhāvastadānīmevotpādayet | tataśca yāni karmāṇi vrīhiṇā kartavyāni tāni sarvāṇi yugapatkuryānna ca sāmagrīvaśenārkuraṃ janayedatatsvabhāvatve sāmagryā akiñcitkaratvāt | yaccoktaṃ pratyabhijñānānnityatva-
rāmarśāt | yaccoktaṃ kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhaḥ samānau yo 'sāvantyo vrīhikṣaṇo yasmādaṅkurotpattiriṣyate sāpyaṅkurajananasvabhāvo na bhavati vrīhikṣaṇatvādanantarātītavrīhikṣaṇo yasmādasamānasantatāva kasmādvilakṣaṇakṣaṇāntarotpattisambhavo 'tha sahakārivaśādutpāda iti cenmamāpi tadaviśiṣṭamiti | kiñca vināśotpādau bhāvavyatiriktau athāvyatiriktau iti | vyatiriktatve bhāvasya kṣaṇatrayaprasaṅgatvānnikṣaṃṇaḥ sthitikṣaṇo nāśa ityavyatiriktatve tūtpādavināśayorabhāvo nityaḥ syāt | kiñca vināśo nāmābhāvaḥ sa ca bhāvasya ca pūrvabhāvī kiṃ vā sahabhāvī kiṃ vā paścāditi | yadi tāvatpūrvabhāvī bhāvotpattirna syāt | tadasahabhāvitve 'pyāvirodhāt bhāvasya śāśvatatvaprasaṅgaḥ | paścādbhāvitve ca sahetuko 'pi vināśaḥ prāpnoti dūṣaṇam | diṅmātraṃ darśitaṃ granthagauravabhayādityuparamyate |

7.21

asati hetau yadi kāryotpādo'nujñāyeta pratijñāhāniḥ syāt caturbhyaḥ kāraṇebhyaḥ kāryotpattiritīyaṃ pratijñā hīyate | yadi vijñānotpattau kāraṇacatuṣṭayamadhipatipratyayaḥ sahakāripratyayaḥ samanantarapratyayaḥ ālambana pratyayaśceti cakṣurādīndriyamadhipatipratyaya ucyate | prakāśaḥ sahakāripratyayo manaskāraḥ samanantarapratyayo ghaṭādirālambanapratyaya iti | atha hetausatyeva kāryaṃ jāyate yaugapadyamanyathā kāryotpattikālaṃ yāvatkāraṇasyāvasthānāt kṣaṇavādahānirna hi vinaṣṭasya hetuḥ putrotpattau sāmārthyaṃ dṛṣṭamanyatheti hetvabhyupagama ityarthaḥ |

7.22

bhāvahetuko vināśaḥ pratisaṃkhyānirodha ityucyate | sūkṣmaḥ svābhāviko 'nimittako vināśo 'pratisaṃkhyānirodhaḥ| tayoraprāptirasambhavaḥ kasmādvicchedo hi santānagocaro vā syātsantāni go-
caro vā | na tāvatsantānasya vicchedastasyāvastutvābhyupagamānnityatvābhyupagamācca | na ca santāniviṣayau tau santānināṃ ghaṭādīnāṃ pratyabhijñānānna sūkṣmo na sthūlo vināśastvatpakṣe vināśasya bhāvāvyatirekānna hetunā vināśaḥ kriyate | yasya tu vyatirikto vināśastasya sahetuko vināśaḥ kathamucyate sūtracatuṣṭayābhyāsāt muktiḥ| samudāyasatyaṃ nirodhasatyaṃ duḥkhasatyaṃ mārgasatyañceti | sarvamutpattisadastīti yannirṇayajñānaṃ tatsamudāyasatyamucyate | sarvaṃ kṣaṇikamiti nirodhasatyam | duḥkhasatyaṃ sarvaṃ śūnyam | sarvaṃ nirātmakamiti mārgasatyaṃ ityevaṃ bhāvayato rāgādinivṛttāvabhyupagamyamānāyāṃ nirhetuko vināśa itīyaṃ pratijñā hīyeta | tasmādasaṅgataṃ saugataṃ matam |

7.24

āvaraṇābhāvamātramākāśa iti yat pratijñātaṃ tatrocyate | nākāśe abhāvapratijñāyuktā vādibhiraviśeṣādāgamāttāvadastitvamātmana ākāśaḥ saṃbhūta iti | buddhenāpyākāśasyāstitvamabhyanujñātam | tathā cāha | ākāśasya sthitiyāvadyāvacca jagataḥ sthitiḥ| tāvanmama sthitirbhūyājjagadduḥkhāni nighnata iti || kṛpāpareṇa buddhenoktamidaṃ kila cakṣuṣā vispaṣṭamākāśaṃ gṛhyate | na ca rūpasya rūpamasti | atha ca tvatpakṣe rūparūpidravyasamavāyitvaṃ ca nabhaso'pyasti tejovantarmahābhūtai rohiṇaśuklakṛṣṇavarṇaiḥ trailokyavyāpibhiḥ svasyābhisambandhācca ye punaranumeyamākāśamicchanti śabdena guṇenākāśo'numīyate iti vadanti teṣāṃ tanna sidhyati śabdasyākāśena saha sambandhagrahaṇādasatyapi śabde nabhasi tadutpatteḥ | śrūyamāṇe 'pi śabde tadvāreṇākāśe buddhyanutpatteḥ |

7.25

itaścāpyayuktaṃ saugataṃ mataṃ kṣaṇikavādino 'nusmṛtirnopapadyate tadabhāvāt sarvavyavahāralopaḥ prasajyate | anubhūte vastuni cotpadyamānaṃ vijñānamanusmṛtipratyabhijñānapratyayo'hāmidamadarśamiti yaḥ pūrvedyuranu-
bhūyavān so'hamidānīmanubhavāmīti sarvaloko 'hamasyeti pratyabhijānāti nāhaṃ nāstīti kaścidvaityā janmana ā maraṇādetasminnantarāle so'hamasmītyanusandadhānaḥ kathamiva boddhā nāpannapate vidvatsaṃsadi bruvan ya evātmā nāstīti nirākaroti sa evāsi tvamātmā nirākaraṇasya pramātā na hyātmānamātmā nirākaroti | ātmavyatirikte hi padārthe bhāvābhāvapratyayau bhavataḥ | nātmanyabhāvapratyaya ātmānaṃ labhate na cānya dṛṣṭe vastunyanyasmin smṛtirupapadyate | tataśca darśanasmaraṇayorekaḥ karttā na hi devadattena dṛṣṭe yajñadattasya smṛtirupapadyate | na caikasantānatve satīti viśeṣaṇaṃ sambhavati santānivyatiriktasya santānasyānabhyupagame ca sa evātmā syānnāsti vivādaḥ | tasmāttvatpakṣe santānino vijñānakṣaṇāḥ parasparabhinnā eva santi tatprātardṛṣṭe vastuni madhyāhne smṛtirnopapadyate | tatra draṣṭuḥ smartuśca kāryakāraṇabhāvānna ca vijñānasantānaparalokagamanaṃ sambhavati | antarābhavadehakalpanāyāḥ pramāṇābhāvādāntarabhavadehamanupraviśya vijñānasantānaḥ paralokaṃ gacchatīti manyate | na ca maraṇavelāyāṃ maṇḍūkavadutplutyavijñānakṣaṇaḥ praviśatyamūrttatvānna cānyaḥ prerako 'sti | karmaprerakamiti cettadasiddhaṃ, tādṛśasya karmaṇaḥ pramāṇābhāvāt | sugatena sarvajñenoktamiti cettasya sarvajñatvamasiddhamiti prathamapāde sthitam | tataśca svarganarakagamanābhāvāt tata āgatya garbhapraveśāsiddherutpattibhāvānupapattiḥ| ātmavāde vistareṇātmasthāpanaṃ kṛtamityata uparamyate |

7.26

yaccābhyupagataṃ saugatairabhāvādbhāvotpattiriti | tadayuktamasataḥ śaśaviṣāṇāderaṅkurotpattyadarśanāt | bhāvasya nirūpākhyatvācchaśaviṣāṇajīvabhāvayoḥ ko viśeṣastataśca kārakaniyamānupapattiriti sarve sarvasmādupapadyate | nanu ca bījamanupamṛjyāṅkuraprādurbhāvo na dṛśyate | satyaṃ bījasaṃsthānaṃ tatra nivartate virodhidravyaṃ bījameva cāṅkurākāreṇāvasthāntaratayā pariṇamata iti pratyakṣametanna pratyākhyātuṃ śakyam |

7.27

yadi cābhāvādbhāvotpattirudāsīnānāmaprayatamānānāmapyabhilaṣitārthasiddhigbhrabhāvasya sulabhatvāditi |

7.28

sautrāntikamate nirākṛte yogācāro vijñānavādī bauddhaḥ pratyavatiṣṭhate | śamathavipaśyanāyuganaddhavāhī mārgo yoga iti yogalakṣaṇam | śamatheti samādhirucyate | vipaśyanā samyagdarśanalakṣaṇo yathā yuganaddhau balīvardau vahatastathā yo mārgaḥ samyagdarśanavāhī sa yogastenācaratīti yogacāra ucyate | kiṃ punaḥ samyagdarśanam sarvaṃ vāhyārthaśūnyaṃ vijñānaṃ sarvaṃ kṣaṇikaṃ sarvaṃ nirātmakamiti | kathaṃ punarvijñānamātraṃ pratijñāyate sākāraṃ pratyayaṃ ca vijñānaṃ nīlaṃ pītamiti hi sākāraṃ vijñānameva prakāśate pratyakṣaṃ ca | tataḥ pradīpavat prakāśakatvādapratyakṣasyopalambhaḥ tasya svaparotpannayorvijñānayorviśeṣaprasaṅgaḥ | asti ca viśeṣaḥ svotpannena vijñānena pravṛttinivṛttilakṣaṇaṃ vyavahāraṃ puruṣo nivartayati | tathācoktaṃ viprabhikṣuṇā | apratakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasiddhyati | avibhāgo'pi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ | grāhyagrāhakasaṃvittibhedavāniva lakṣyata iti || tatra grāhyākāraḥ prameyaṃ grāhakākāraḥ pramāṇaṃ svasaṃvittiḥ phalamiti trayamekasminvijñāne 'vakalpate | tasmānnāsti vāhyārthaḥ | itaśca sahopalambhaniyamānna bhedo nīlataddhiyoryadaiva nīlajñānaṃ tadaiva nīlamupalabhyate tasmādanayorabheda iti | tataśca svārthaśūnyo jāyate pratyayatvātsvapnapratyayavat | atra vadāmo na vāhyasyābhāvaḥ kasmādupalabdheḥ | sa hi bahirdeśasambandhaḥ pratyakṣamupalabhyate pāvakaḥ parvataḥ pṛthivī salilamityākāravānnirākāraṃ ca vijñānamantardeśe 'haṅkārasamārūḍhaṃ vijñānamātmā parokṣamutpadyate | tayorjñānajñeyayorbhinnadeśayoranubhūyamānayoḥ kathamaikatvamāśrīyate | kṣīrodakayostu parasparasaṃsargāt syādekatvābhimānaḥ pratyakṣaṃ yadddvarṇavijñānasyāsmākamapyabhīṣṭameva ca na punaḥ pūrvameva vijñānaṃ pratyakṣamanubhūyate | grāhyākāropaśleṣākārapūrvamantareṇa grāhyākārapuraḥsarameva hi saṃvedayituraparokṣībhavati | ghaṭasaṃvedanaṃ paṭasaṃvedanamiti hi vedyākārapūrvakameva saṃvedanaṃ nirdiśyate | yaduktaṃ sahopalambhaniyamāditi tadanirūpitābhidhānam| sahatvaṃ nāmaikadeśavarttitvamekakālavarttitvaṃ vā dvayorbhinnayoḥ padārthayostataśca bhinnopalambhaniyamāditi hetvartho bheda iti ca pratijñā | so'yaṃ pratijñāhetvorvirodhaḥ pratijñāyāṃ satyāṃ heturbādhyate tasminpratijñā bādhyate iti | na ca dṛṣṭānto'sti grāhyagrāhakyorabhede dvicandrajñānādiṣvapi grāhyagrāhakyaurbheda eveṣṭo mīmāṃsakauḥ |

7.29

yaduktaṃ svapnavaditi tatrocyate | svapnamṛgatṛṣṇādivadvaddhavituṃ jāgratpakṣo nārhati vaidhamryāt | tatra hi nidrā kāraṇadoṣo gṛhyate prabuddhasya bādhyate | na ca pratyayatvātsvapnapratyayavadasya mithyātvam| yadi ca pratyayatvaṃ mithyātvaheturabhipreyeta | svapnajñānasya mithyātvamasiddhaṃ prabodhapratyayasya bādhakasyāpi mithyātvānna dṛṣṭāntabhāvaḥ | tasmājjāgratpratyayasya mithyātvamanumānena sādhayitumaśakyaṃ pratyakṣānubhavavalīyastvāt | ye tu bauddhamatāvalambino māyāvādinaste 'pyanena nyāyena sūtrakāreṇaiva nirastā veditavyāḥ | yadi bāhyo'rtho nābhipretaḥ syāt kimarthamidaṃ yatate sūtrakāraḥ | atha manyase 'nyasminsthāyini vastvantare 'sati vijñānamātraṃ neṣyate sati punarātmatattve prapañcāpalāpa iti | ko 'yaṃ nyāyo yatsatyasminpratipanne 'nyanneṣyata iti | pratyuta brahmākāryatvāt pṛthvivyādīnāṃ tathātvameva yuktam | yattu pratyakṣādīnāṃ svato mithyā tvaṃ nāsti paratastu mithyātvamiti kiṃ viśiṣṭyocyate | nanu sarvatra svapnādāvapi parata eva mithyātvaṃ gamyate na svato na hi rajatajñāne tadgatamithyātvaṃ gṛhyate | tatra cāgamasyābādhyasya pratyakṣādīnāṃ sarvadā mithyātvameva syāt na kadācittathātvamiti |
prathamapāde pratyakṣādiprāmāṇyanirūpaṇaṃ codanāprāmāṇyasiddhayarthaṃ yattadudake viśīrṇaṃ syādupavarṣācāryasya śāstrasampradāyapravarttakasyānuvaicitryaṃ kṛtamevaṃ vijñānavaicitryaṃ na svato nirākāratvānnānuvāsanānibandhanaṃ syādityāśaṅkāṃ nirākaroti |

7.30

vāsanānāṃ na bhāvo 'nupalabdheḥ pramāṇābhāvādityarthaḥ | yatkilālayavijñānamahaṃpratyayākhyaṃ taddhaṭādijñānairvāsanāḥ ādhīyante tāśca ghaṭādijñānānīti parasparahetumadbhāvena vijñānavāsanācakraṃ pravartata iti | tadayuktam | vijñānaskandhamātravādinaḥ kuto vyatiriktā vāsanāstadabhyupagame vijñānavādahānirālayajñānasya ca kṣaṇikatvāt ādhāratvaṃ nopapadyate | kiñcānubhavajanitaḥ saṃskārasmṛtiheturvāsanocyate na punarjñeyākāravaicitye tasyāḥ sāmarthyaṃ kalpayituṃ śakyam | sarvathā yathā vicāryyate ta thā sikatākūlavadavadīryyate ityantamupekṣaṇīyaṃ saugatamatadarśanam | vijñānavādinirākaraṇena śūnyavādyo nirasto veditavyastasminsthite tatpravṛtteḥ |

7.33

idānīmārhataṃ mataṃ parīkṣyate | sapta caiṣāṃ padārthāḥ śāstrasaṅgrahabhūtāḥ jīvājīvāssravasambharanirjarabandhamokṣā iti| teṣāmaparaḥ prapañcaḥ pañcāstikāyo nāma jīvāstikāyaḥ pudgalāstikāyo dharmāstikāyo 'dharmāstikāya ākāśāstikāyaśceti | imaṃ ca saptabhaṅgīnayaṃ nāma nyāyaṃ sarvatrāvatārayanti | syādasti syānnāsti syādasti ca nāsti cāvaktavyaḥ syānnāsti cāvaktavyaśca syādasti ca nāsti cāvaktavyaśceti | tatra jīvājīvau prasiddhāvāśrāvayati puruṣaṃ viṣayeṣvindriyavṛttibhiriti āśrava ucyate | anye tvārhatā vyācakṣate kartāramabhivyāpyāśravatyanugacchatītyāśravaṃ karmocyata iti | sambaraḥ sambandhaḥ | nirjarastapaḥ pūrvasañcitaṃ kalmaṣaṃ nirjarayatīti| aśnānamaunī vīrāsane tiṣṭhati bhojanataptaśilārohaṇakeśolluñcanādilakṣaṇam| aṣṭavidho bandhaḥ | darśanāvaraṇīyaṃ jñānāvaraṇīyaṃ mohanīyamantarīyamiti catvāryetāni ghātikarmāṇyucyante | vedanīyaṃ nāmikaṃ go trikamāyuṣkamiti catvāryyaghātikarmāṇi | bandhanivṛttau nityasiddhā-
rhadanugrahānmokṣo bhavatīti | pudgalāstikāya iti paramāṇavo 'bhidhīyante | dharmāstikāyaḥ pravṛttyanumeyo 'dharmāstikāyaḥ sthitiheturamuktānām | ākāśāstikāyo dvidhā bhidyate lokākāśo 'lokākāśaśceti | uparyuparisthitatānāṃ lokānāmantarvartī lokākāśasteṣāmuparimokṣasthānamalokākāśastu parato yatra lokā na santi | jīvāstu tredhā bhidyante baddhātmāno muktātmāno nityasiddhāśceti | ye muktātmānaste sarvajñā niratiśayasukhāśvāsata iti | tatredamucyate naikasmindharmiṇyasambhavāt ! kathameko bhāvo 'sti ca nāsti ca syādyadāstītyavadhāryate virodhāt | nanu paṭarūpeṇa ghaṭo nāsti svena rūpeṇāstīti ko virodhaḥ | ucyate svarūpe 'pi saptabhaṅgīnayasyāviśeṣāt | svarūpamastītyapi syānnāstītyapi tatrānadhyavasānameva syāt | kiñca ye sapta padārthāste tathaivānyathā vā | nanu sarvamanaikāntikamityavadhāraṇaṃ jñānaṃ niścitameva netyucyate | avadhāraṇamapyanaikāntikameva syāt | avadhāraṇaṃ syāt nāsti cāvadhāraṇanamiti kvācinniścayaḥ syānmokṣo 'sti nāstītyavadhāraṇādapravṛttireva syāttatraivaṃ śāstraṃ praṇayannunmattatulyastīrthakaraḥ syāt|

7.34

evañcātmano 'pi yadiṣṭaṃ śarīrapariṇāmatvaṃ tadapi pakṣe syāt pakṣe netyakātsnryaṃ apāripūrṇatvaṃ tatra śarīraikadeśe jīva ityekadeśo jīvaśūnyaḥ syāt | kiñca manuṣyaśarīraparimāṇo jīvaḥ kena citkarmavipākena pipīlikāśarīraṃ praviśanna samīyete |

7.35

manuṣyaśarīraparimāṇasya jīvasya hastiśarīrādāvakātsnryaṃ parihartuṃ śakyaṃ kathamanantāvayava ātmā hastiśarīre teṣāmavayavānāmupacayo 'rbhakaśarīre 'pacaya ityevam | paryāyādavirodha iti cenna | vikāramūrttatvādidoṣaprasaṅgāt | yadi sāvayavo jīvaḥ syāt dehavadvināśī syāt mūrttatvāt na copacayāpacayau śakyau kalpayituṃ pramāṇābhāvāt | ye 'pagatāste 'pagatā eva na teṣāṃ punarātmasambandho nirūpayituṃ śakyata ityasaṅgatamārhataṃ matam |

7.36

caramadehe gatasya parimāṇasyāvasthitiriṣyate digambarairbhinnedehe muktaḥ sarvagato 'haṃ dehāntarāvacchedābhāvāt tannityaṃ parimāṇaṃ tataśvādyamadhyayorapyavasthayornityatvaṃ syādato viśeṣaḥ sarvadāṇurvā sarvagato vā na śarīraparimāṇatvamanavasthitamāśrayituṃ śakyamevaṃ copacayāpacayapratijñāhānirato digambarasiddhānto vivasanasamayo 'pyatyanta manādaraṇīya iti |

7.37

adhunā nimittakāraṇamīśvaro nirākriyate | tatra māheśvarāścatvāraḥ pāśupatāḥ śaivāḥ kāpālikāḥ kāṭhakāsiddhāntinaśceti | paśupatineśvareṇa praṇītaṃ pañcādhyāyiśāstraṃ pañca ca tatra padārthā vyākhyāyante kāraṇaṃ kāryaṃ yogo vidhirduḥkhānta iti | kāraṇamīśvaraḥ kāryaṃ śabdavācyaṃ pradhānaṃ mahadādi ca | kāryayogo 'pyoṅkāramabhidhāyātkṛditi kuryāt dhāraṇāmityevamukto vidhiḥ padārthaḥ triṣavaṇasnānādigūḍhacayovasāno duḥkhānto mokṣa iti pāśupatavaiśeṣikanaiyāyikakāpālikānāmaviśiṣṭāḥ muktyavasthāyāṃ pāṣāṇakalpā ātmāno bhavantīti | sāṃkhyaśaivayośca viśiṣṭā ātmānaścaitanyasvabhāvāstiṣṭhantīti | tatredamucyate patyurīśvarasya kalpanā anupapannā asāmañjasyāt | kimidamasāmañjasyaṃ vaiṣamyanairghṛṇyaprasaṅgāt madhyamottamanaciṃ jagadvimdhaṃ pravartayataḥ | na ca prāṇikarmāpekṣatvādanavadyama | netyucyate | na tatra pramāṇamasti tadapekṣayā karoti tannirapekṣo vā svatantra iti kiñcidatra pramāṇaṃ kramate |

7.38

itaścāsāmañjasyamaśarīrasyeśvarasya pradhānādhiṣṭhānānupapatteḥ |
saśarīro hi kulālādi mṛdādīnāmadhiṣṭhātā dṛṣṭaḥ |

7.39

yathātmendriyagrāmamadhitiṣṭhati tatheśvara iti cennaitadevaṃ yuktamātmano 'dhiṣṭhātṛtvaṃ viṣayayogārthatvāt | svakarmārjitatvādrāgādimattvāccetyādigrahaṇasīśvarasya tu sarvaṃ viparītam |

7.40

vāśabdo vikalpārthaḥ | kiṃ pradhānapuruṣāṇāmiyattā tena paricchidyate vā neti | yadi paricchidyate teṣāmantavatvaṃ yadyatparicchinnaṃ ghaṭādi tattadantavat dṛṣṭam | atha paricchidyate tasyeśvarasyāsarvajñatā 'numānapradhānasyaitat dūṣaṇamāgamavādinastu brahmopādānakāraṇaṃ ca sarvajñaṃ sarvaśakti tadaṅgāstu jīvā anantā iti niravadyam |

7.41

idānīṃ pañcarātrasiddhāntaḥ parīkṣyate | nanu ceyamanupapannā citrā śrutivirodhābhāvāt | katham| vāsudeva evopādānakāraṇaṃ jagato nimittakāraṇaṃ ceti te manyante | kriyāyogaśca tatprāptyupāyastatropadiśyate abhigamanopādānejyāsvādhyāyayogairbhagavantaṃ vāsudevamārādhya tameva pratipadyata iti | tadetat sarvaṃ śrutiprasiddhameva tasmānnātra nirākaraṇīyaṃ paśyāmaḥ | abhidhīyate yadatra devārarchnadhyānasamādhilakṣaṇaṃ karmajñānaṃ copadiṣyate tatsarvaṃ pramāṇīkriyate | avāntaraṃ tu tatrāntare viruddhaṃ kiñcillakṣyate tannirasyate | tatra vāsudevaḥ parā prakṛtiḥ paramātmā tataḥ saṅkarṣaṇo nāma jīvo jāyate saṅkarṣaṇātpradyumnaḥ sṛjyamāno jāyate tato 'niruddho nāmāhaṅkāro jāyata iti bhāgavatāmanyante | tatredamucyate vāsudevātparamātmano jīvasyotpattyasambhavāt | kathamasambhavo nityatvādidoṣaprasaṅgātsvarganairakāpavargabhāgino bhāvācchedaprāmāṇyaṃ lupyeta lokavyavahāraśca na sidhyati | tasmādanupapanneyaṃ kalpanā |

7.43

itaścānupapannaṃ kartuḥ saṅkarṣaṇājjīvādantaḥkaraṇaṃ pradyumnasaṃjñaṃ mano jāyate | na hi devadattātpaśurutpadyate |

7.44

parābhiprāyavikalpārtho vā śabdaḥ | sarva ete ātmāno bhagavanto vāsudevā eva niradhiṣṭhānā niravidyāśca vijñānaiśvaryaśaktibalavīryatejobhirīśvaraguṇairanvitā iti | tatrottaraṃ vijñānādibhāve 'pi tadapratiṣedhaḥ utpattyasambhavādoṣaḥ syāpratiṣedhaḥ syādevāsau doṣaḥ iti | yadi catvāropyete sadṛśāstadātiśayābhāvādutpattyasambhavo 'thāsadṛśāstathāpyasambhavaḥ | pratipāditapratiṣedhācca pradyumnākhyaṃ mano 'haṅkāraścāniruddha iti karaṇatvamahaṅkāratvaṃ cābhidhāya sarva ete ātmāna iti ātmatvapratijñānaṃ vipratiṣiddham | śrutivipratiṣedhaśca | caturṣu śreyo dvāramalabdhvevolumedaṃ śāstraṃ śāṇḍilyaścakāreti |

Linked texts (1)