Pramāṇa · Search · About · API

Shribhashya 11: tṛtīyapādaḥ

Śrībhāṣya (complete text) 11

Language
Sanskrit

Contents

tṛtīyapādaḥ

11.3.1

sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt || 1 ||

11.3_2

1
uktaṃ brahmopāsisiṣopajananāya vaktavyaṃ brahmaṇaḥ phaladāyitvaparyantam, idānīṃ brahmopāsanānāṃ guṇopasaṃhāravikalpanirṇayāya vidyābhedacintā prastūyate | prathamaṃ tāvadekasyā vaiśvānaravidyādikāyāḥ anekaśākhāsu śrūyamāṇāyāḥ kimekavidyātvam? uta vidyābheda? iti cintyate |

11.3-2

1
ata eva "teṣāmevetāṃ brahmavidyāṃ vadeta śirovrataṃ vidhivadyaistucīrṇam’ iti śirovratavatāmātharvaṇikānāmeva vidyopadoniyama upapadyate, vidyaikye hi vidyāṅgasya śirovratasyānyeṣāmapi śākhināṃ prāpterniyamo nopapadyate- evaṃ prāpte ucyate-sarvavedāntapratyayamekamupāsanamiti, kutaḥ? codanādyaviśeṣāt, codanā tāvaduvapāsīta vidyāditvevaṃ jātīyako dhātvarthaviśeṣavidhiḥ, ādiśabdena "ekaṃ vā saṃyogarūpacodanākhyāviśeṣāt’ iti karmakāṇḍaśākhāntarādhikaraṇasūtroktāḥ saṃyogarūpākhyā gṛhyante, eṣāṃ codanādīnāmaviśeṣāt saiveyaṃ vi- dyeti śākhāntare pratyabhijñāyate, tathā hi-chāndogyavājasaneyakayoḥ "vaiśvānaramupāste’ iti codanā tāvadeka-rūpā, vedyaikanirūpaṇīyasvarūpasya vidiparyāyasyopāservedyabhūtavaiśvānaraikyāt rūpamapyaviśiṣṭam | ākhyā ca vaiśvānaravidyetyaviśiṣṭā; phalasaṃyogo'pyubhayatrāpi brahmaprāptirūpo'viśiṣṭaḥ | ata ebhiḥ pratyabhijñānā-cchākhāntare'pi vidyaikyam || 1 ||

11.3-3

2
yattūktamaviśeṣapunaśśravaṇātprakaraṇāntarācca vidheyabhedapratīterna vidyaikyamiti tadanubhāṣya pariharati-

11.3.2

bhedānneti cedekasyāmapi || 2 ||

11.3-4

2
aviśeṣapunaśśrutyā prakaraṇāntarācca vidheyabhedānna vidyaikyamiti cet ekasyāmapi vidyāyāṃ pratipattṛbhedātpu-naḥśrutiḥ prakaraṇāntaraṃ copapadyate | yatra hyekasmin pratipattari punaḥśrutiḥ prakaraṇāntaraṃ ca vidyate tatrā'nyathā-nupapattyā vidheyabhedādvidyābhedaḥ, pratipattṛbhede tu tatpratipattyarthatayā punaḥśrutyādyupapattestatra na vidheyāntarasambha- vaḥ || 2 ||

11.3-5

3
yaccoktaṃ śirovratavatāmātharvaṇikānāmeva vidyopadeśaniyamadarśanādvidyābhedaḥ pratīyata iti, atrāha -

11.3.3

svādhyāyasya tathātve hi samācāre'dhikārācca savavacca tanniyamaḥ || 3 ||

11.3-6

3
naitadasti-śirovratopadeśaniyamadarśanaṃ vidyābhedaṃ dyotayatīti, śirovratasya vidyāṅgatvābhāvāt, svādhyāyasya tathātve hi tanniyamaḥ- svādhyāyasya tathātvasiddhayarthaṃ-tajjanyasaṃskārabhākatvasiddhayarthaṃ hi śirovratopadeśani- yamaḥ, na vidyāyāḥ | kuta etat, "naitadacīrṇavrato'dhīyīta’ iti tasyādhyayanasaṃyogāt, samācāre'dhikārācca, samācārākhye granthe "idamapi vedavratena vyākhyātam’ ityatideśāt’ "teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta’ vedavidyā-

11.3.4

darśayati ca || 4 ||

11.3-7

4
darśayati ca śrutirupāsanasya sarvavedāntapratyayatvam, tathā hi chāndogye "tasmin yadantastadanveṣṭavyam’ ityu-ktavā "kiṃ tatra vidyate yadanveṣṭavyam’ iti praśnapūrvakamapahatapāpmatvādiguṇāṣṭakaviśiṣṭaḥ paramātmā tasminnu- pāsya ityuktam | taittirīyake tu chāndogyasthaṃ pratinirdeśamupajīvya "tatrāpi dahraṃ gaganaṃ viśokastasmin yada-ntastadupāsitavyam’ iti guṇāṣṭakaviśiṣṭasya paramātmana upāsanamucyate, tadubhayatra vidyaikatvena guṇopasaṃhā-rādevopadyapate || 4 ||

11.3-8

5
tadevaṃ śākhāntarādhikaraṇasiddhaṃ vidyaikyaṃ sthirīkṛtya tatprayejanamāha -

11.3.5

upasaṃhāro'rthābhedādvidhiśeṣavatsamāne ca || 5 ||

11.3-9

5
evaṃ sarvavedānteṣu samāne satyupāsane vedāntāntarāmnātānāṃ guṇānāṃ vedāntāntare upasaṃhāraḥ karttavyaḥ, kutaḥ?
vidhiśeṣavadarthābhedāt, yathaikasminvedānte śruto vaiśvānaradaharādividhiśeṣo guṇastadvidyāsambandhāttadupakāra-rūpaprayojanasidhdyarthamanuṣṭhīyate, tathā vedāntāntarodito'pi tadvidyāsambandhitvena tadupakārāviśeṣādupasaṃha- rttavya ityarthaḥ | caśabdo'vadhāraṇe || 5 || || sarvavedāntapratyayādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.2.6

anyathātvaṃ śabdāditi cennā'viśeṣāt || 6 ||

11.2_2

6
evaṃ codanādyaviśeṣādvidyaikatvam, ekatve ca guṇopasaṃhāraḥ karttavya ityuktam, ataḥ paraṃ kāścana vidyā adhikṛtya pratyabhijñāhetubhūtacodanādyaviśeṣo'sti netīti nirūpya nirṇīyate | astyudgītha-

11.2-2

6
vidyā vājināṃ chandogānāṃ ca | vājināṃ tāvat "dvrayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca’ ityārabhya "te ha vā devā ūcuḥ hantāsurān yajña udgīthenātyayāma’ ityudgīyenāsuravidhvaṃsanaṃ pratijñāyodgīthe vāgādīmanaḥ paryantadṛṣṭāvasurai-rabhibhavamuktavā "atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcuḥ’ ityādinodgīthe prāṇadṛṣṭayā asuraparābhavamukatvā "bhavatyātmanā para'sya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda’ iti śatruparājayaphalāyodgīthe prāṇadṛṣṭivirhitā | evaṃ chandogānā- mapi "devāsurā ha vai yatra saṃyetire’ ityārabhya "taddhadevā udgīthamājahruranenainānabhihaniṣyāmaḥ’ ityudgīthenāsura-parābhavaṃ pratijñāya tadvadevodgīthe vāgādidṛṣṭau doṣamabhidhāya "atha ha ya evāyaṃ mukhyaprāṇastamudgīthamupāsāñcakrire’ satyādinodgīthe prāṇadṛṣṭayā asuraparābhavamukatvā 2yathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsate evaṃ haiva sa vidhvaṃsate ya evaṃvidi pāpaṃ kāmayate’ iti śatruparābhāvāyodgīthe prāṇadṛṣṭirvihitā, vedanaviṣayavidhipratyayāśravaṇe'pi phala-

11.2-3

6
sādhanatvaśravaṇādvedanaviṣayo vidhiḥ kalpyate | udgīthavidyāyuāḥ kratvarthatvena kratusādguṇyaphalatve'pyārthavāṃdika- mapi phalaṃ tadaviruddhaṃ grāhyameveti devatādhikaraṇe pratipāditam | tatra saṃśayyate kimatra vidyaikyam? uta neti | kiṃ yuktaṃ? vidyaikyamiti kutaḥ? ubhayatrodgīthasyaivādhyastaprāṇabhāvasyopāsyatvaśravaṇāccodanādyaviśeṣāt | phalasaṃyogastāvacchatruparibhavarūpo na viśiṣyate, rūpamapyadhyastaprāṇa bhāvodgīthākhyoṃpāsyaikyādaviśiṣṭam, codanā ca vididhātvarthagatā'viśiṣṭā, ākhyā codgīthavidyetyaviśiṣṭā | atra rāddhānticchāyayā paricodya pariharati-anyathātvaṃ śabdāditi cennāviśeṣāt-iti | yaduktaṃ vidyaikyamiti, tannopapadyate, rūpabhedāt; rūpā-nyathātvaṃ hi śabdādeva pratīyate; vājasaneyake hi "atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhya eṣa prāṇa udagāyat’ ityudgānasya karttari prāṇadṛṣṭayā'suraparābhavamukatvā "ya evaṃ veda’ iti kartaryeva prāṇadṛṣṭirevaṃ-śabdādavagamyate, chāndogye "atha ha ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāñcakrire’ ityudgānasya karmaṇyudgīthe prāṇadṛṣṭayā'suraparābhavamukatvā "ya evaṃvidi pāpaṃ kāmayate’ ityevaṃśabdāt karmaṇyevodgīthe prāṇadṛṣṭirvihitā |

11.2-4

6
ata ekatra karttari prāṇadṛṣṭiśabdādanyatra karmaṇi prāṇadṛṣṭiśabdācca rūpānyathātvaṃ spaṣṭam | rūpānyathātve ca vidheyabhede sati kevalacodanādyaviśeṣo'kiñcitkara iti vidyābheda iti cet-tanna, aviśeṣeṇa hyubhayatrodgī-thasādhanakaparaparibhava upakrame pratīyate, vājasaneyake "te ha devā ūcurhantāsurān yajña udgīthenātyayāma’ ityupakrame śrūyate, chāndogye'pi "taddha devā udgīthamājahruranenainānabhihaniṣyāmaḥ’ iti | ata upakramāviro- dhāya "tebhya eṣa prāṇa udagāyat’ ityadhyastaprāṇabhāva udgītha udgānakarmabhūta eva pākādiṣvodanādiva-tsaukaryātiśayavivakṣayā karttṛtvenocyate; anyathopakramagata udgīthaśabdaḥ karttarilākṣaṇikaḥ syāt, ato vidyaikyam || 6 || itiprāpte pracakṣmahe

11.3.7

na vā prakaraṇabhedātparovarīyastvādivat || 7 ||

11.3-10

7
naveti pakṣaṃ vyāvartayati, na caitadasti, yadvidyaikyamiti; kutaḥ? prakaraṇabhedāt "omityetadakṣaramudgīthamupā-sīta’ iti prakṛtamudgīthāvayavabhūtaṃ praṇavaṃ prastutya "etasya vā akṣarasyopavyākhyānaṃ bhavati’ "devāsurā ha vai yatra saṃyetire’ ityārabhya "atha ha ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāñcakrire’ ityudgīthāvavayabhūtapraṇavaviṣa-yamupāsanaṃ chandogā adhīyate; vājinastu-tādṛśaprācīnaprakaraṇābhāvāt’ hantāsurān yajña udgīthenātyayāma’ iti-kṛtsnamudgīthaṃ prastutya "atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāya’ ityādikṛtsnodgīthaviṣayamadhīyate; ataḥ prakaraṇabhedena vidheyabhedaḥ, vidheyabhede ca rūpabheda iti na
vidyaikyam | kiñca "atha ha evāyaṃ mukhya ḥ prāṇastamudgī-

11.3-11

7
thamupāsāñcakrire’ iti pūrvaprakṛtaḥ udgīthāvayavabhūtaḥ praṇava evādhyastaprāṇabhāvaśchandogānāmupāsyaḥ, vājinā- ntu kṛtsnasyodgīthasya karttodgātā prāṇadṛṣṭayāpāsya iti | "atha hemamāsanyaṃ prāṇamucustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhya eṣa prāṇa udagāyata’ ityudgātari prāṇādhyāsaṃ nirdiśya "ya evaṃ veda’ ityudgātaivādhyastaprāṇabhāva upāsyo vidhīyate, ataśca rūpabhedaḥ | na codgātaryupāsye vihite "udgīthenātyayāma’ ityākhyāyikopakramavirodhaḥ śaṅka-nīyaḥ; udgāturupāsane udgīthasyodgānakarmabhūtasyāvaśyāpekṣitatvāttasyāpi paraparibhavākhyaṃ phalaṃ prati hetutvāt | ato rūpabhedādvidyābheda iti codanādyaviśeṣe'pi na vidyaikyam | parovarīyastvādivat-yathaikasyāmapi śākhā-yāmudgīthāvayavabhūte praṇave paramātmadṛṣṭividhānasāmye'pi hiraṇmayapuruṣadṛṣṭividhānāt parovarīyastvādiguṇa-viśiṣṭadṛṣṭividhānamarthāntarabhūtam || 7 ||

11.3.8

saṃjñātaścettaduktamasti tu tadapi || 8 ||

11.3-12

8
udgīthavidyeti saṃjñaikyāt tat-vidyaikyamuktaṃ cet-tat saṃjñaikyaṃ vidheyabhede'pyastyaiva; yathā agnihotrasaṃjñāni-tyāgnihotre, kuṇḍapāyināmayanāgnihotre ca, yathā codgīthavidyeti chāndogye prathamaprāpāṭhakoditāsu bahvīsu vidyāsu || 8 ||

11.3.9

vyāpteśca samañjasam || 9 ||

11.3-13

9
chāndogye prathamaprapāṭhake uvarāsvapi vidyāsūdgīthāvayavasya praṇavasya prathamaprastutasyopāsyatvena vyāpteśca tanma-dhyagatasya "taddha devā udgīthamājahruḥ’ satyudgīthaśabdasya praṇavaviṣayatvameva samañjasam | avayave ca samudāya-śabdaḥ "paṭo dagdhaḥ’ ityādiṣu dṛśyate | ataścodgīthāvayavabhūtaḥ praṇava evodgīthaśabdanirdiṣṭa iti sa eva prāṇa-

11.3-14

9
dṛṣṭayayopāsyaḥ chāndogye pratipattavyaḥ | vājasaneyake tu kṛtsnodgīthaviṣaya udgīthaśabda iti kṛtsnodgīthasya karttodgātā prāṇadṛṣṭayopāsya iti vidyānānātvaṃ siddham || 9 || || anyathātvādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3.10

sarvābhedādanyatreme || 10 ||

11.3-15

10
chāndogyavājasaneyakayoḥ prāṇavidyā''mnāyate, "yo ha vai jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca ha vai śreṣṭhaśca bhavati prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca’ ityādi | tatra jyaiṣṭhayaśraiṣṭhayaguṇakaṃ prāṇamupāsyaṃ prati- pādya vākcakṣuḥśrotramanassu vasiṣṭhatvapratiṣṭhātvasaṃpavvāyatanatvākhyān guṇān pratipādya vāgādīnāṃ dahesya ca

11.3-16

10
prāṇāyattasthititvena tadāyattatattatkāryyatvena ca prāṇasya śraiṣṭhayaṃ pratipādya vāgādisambandhitayā śrutān vasi-ṣṭhatvādīn guṇāṃśca prāṇasambandhitayā pratipādayati | evaṃ chāndogyavājasaneyakayorjyaiṣṭhayaśraiṣṭhayaguṇako vasi-ṣṭhatvādiguṇakaśca prāṇa upāsyaḥ pratipādyate | kaupītarkānāṃ tu prāṇavidyāyāṃ tathaiva jyaiṣṭhayaśraiṣṭhayaguṇakaḥ prāṇa upāsyaḥ pratipāditaḥ, na punarvāsiṣṭhatvādayo vāgādisambandhino guṇāḥ prāṇasambandhitayā pratipāditāḥ | tatra saṃśayaḥ- kimatra vidyā bhidyate? uta na? iti, kiṃ yuktam? bhidyate iti | kutaḥ? rūpabhedāt | yadyapyubhayatra prāṇa eva jyaiṣṭhayaśraiṣṭhayaguṇaka upāsyaḥ, tathā'pyekatra vasiṣṭhatvādibhirapi guṇairyuktaḥ prāṇa upāsyaḥ pratīyate; itaratra tu tadvidhura ityupāsyarūpabhedādvidyābhedaḥ- iti prāpte vrūmaḥ-sarvābhedādanyatreme, nātra vidyābhedaḥ, anyatra kauṣītakīnāṃ prāṇavidyāyāmapi ime vasiṣṭhatvādayo guṇā upāsyāḥ santi, kutaḥ? sarvābhedāt-pratijñātaprāṇa-jyaiṣṭhayaśraiṣṭhayopapādanaprakārasya sarvasya tatrāpyabhedāt | tathā hi chandogavājasaneyināṃ prāṇavidyāyām "etā ha vai devatā ahaṃśreyase vyūdire’ "ahaṃśreyase vivadamānāḥ’ iti copakramya vāgādyahakaikāpakramaṇe anyeṣāṃ saprāṇā-nāmindriyāṇāṃ śarīrasya ca sthitiṃ tattatkāryaṃ cāvikalaṃ pratipādya prāṇotkramaṇe sarveṣāṃ viśaraṇamakāryakaratvaṃ cābhidhāya sarveṣāṃprāṇādīnasthititva-tadadhīnakāryatvābhyāṃ prāṇasya jyaiṣṭhayamupapāditam | evamupapāditaṃ vā-gādikāryasya prāṇādhīnatvam | "atha hainaṃ vāguvāca yadahaṃ vasiṣṭhā'smi tvaṃ tadvasiṣṭho'si’ ityādinā vāgā-dibhiranūdyate | kauṣītakīnāṃ prāṇavidyāyāmapi prāṇajyaiṣṭhayaśraiṣṭhayapratipādanāya vāgādiṣu vasiṣṭhātvādayaḥ prati-

11.3-17

10
pāditāḥ | "atha hemā devatāḥ prajāpatiṃ pitarametyāvruvan ko vai naḥ śreṣṭhaḥ’ ityādinā vāgādigatā guṇā vāgā-dayaśca dehaśca prāṇādhīnāḥ iti prāṇasya jyaiṣṭhayamupapāditam, vāgādibhiḥ svasvaguṇānāṃ vasiṣṭhatvādīnāṃ prāṇā-dhīnatvānuvādamātraṃ tu na kṛtam, naitāvatā rūpabhedaḥ, vāgādīnāṃ vasiṣṭhatvādiguṇānvitānāṃ prāṇādhīnakārya-tvopapādanenaiva prāṇasya vāgādivasiṣṭhatvādiguṇahetutvasya siddhatvāt, tadeva hi prāṇasya vasiṣṭhatvādiguṇa-yogitvaṃ; yadvāgādivasiṣṭhatvādihetutvam | ato'trāpi vasiṣṭhatvādiguṇayogāt prāṇo jyeṣṭhaḥ pratipanna iti nāsti vidyābhedaḥ || 10 || || sarvābhedādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3-18

11
prāṇavidyāṅgaviṣayamanyadapi nirūpaṇamanantarameva kariṣyate, yathā prāṇasya vasiṣṭhatvādyanusandhānena vinā jyai-ṣṭhayaśraiṣṭhayānusandhānānupapatteranuktānāmapi vasiṣṭhatvādīnāṃ kaupītakīprāṇavidyāyāṃ prāptaḥ, tathā brahmasvarūpā-nusandhānaṃ yairguṇairvinā nopapadyate te brahmavidyāsu sarvāsvanusandheyā ityayamarthaḥ pratipādyate-
ānandādayaḥ pradhānasya || 11 ||

11.3-19

11
atra brahmasvarūpaguṇānāṃ sarvāsu paravidyāsūpasaṃhāro'sti, neti vicāryate | apra-karaṇādhītānāmupasaṃhāre pramāṇabhāvāt prakaraṇaśrutānāmevopasaṃhāra iti, evaṃ prāpte vrūmaḥ- ānandādayaḥ pradhāna-sya, abhedāditi varttate, pradhānasya guṇino brahmaṇaḥ guṇino brahmaṇaḥ sarveṣūpāsaneṣvabhedāt guṇyapṛthagbhāvādgu-ṇānāṃ sarvatrānandādayastadguṇā upasaṃharttavyāḥ || 11 ||

11.3-20

12
evaṃ tarhi guṇyapṛthagbhāvādevānandādivat priyaśirastvādayo'pi "tasya priyameva śiraḥ’ ityādau brahmaguṇatvena śrutāḥ sarvatra prasajyeran, netyāha-

11.3.12

priyaśirastvādyaprāptirupacayāpacayau hi bhede || 12 ||

11.3-21

12
brahmasvarūpaguṇānāṃ prāptāvucyamānāyāṃ priyaśirastvādīnāmaprāptiḥ teṣāmabrahmaguṇatvāt; brahmaṇaḥ puruṣavidha-tvarūpaṇamātrāntargatatvāt priyaśirastvādīnām | anyathā śiraḥpakṣapucchādyavayavabhede sati brahmaṇo'pyupaca-yāpacayau prasajyeyātām | tathā ca sati "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma’ ityādi virudhyate || 12 ||nanvevameva brahmasambandhināmevaiśvaryagāmbhīryaudāryakāruṇyādīnāṃ guṇānāmanantānāṃ guṇyapṛthaksthitatvamātreṇa

11.3-22

13
anantarasūtrasya śaṅkāmāha - nanviti | evamevetyevakāraḥ, evameva prasañjeratrityuttaratrānvayāt prasaṅgasyāvarjanīya tatrāśrutānāmapyusaṃhāre sarve sarvatra prasajyeran, ānantyādupasaṃhārāśaktiśca, tatrāha -

11.3.13

itare tvarthasāmānyāt || 13 ||

11.3-23

13
tu śabdaścodyaṃ vyāvarttayati, itare tvānandādayaḥ athasāmānyatsarvatrānuvarttante | ye tvartasamānāḥ- arthasvarūpa-nirūpaṇadharmatvenārthapratītyanundhinaste'rthasvarūpavatsarvatrānuvarttante | te ca guṇāḥ satyajñānāndāmalatvānanta-tvāni | "yato vā imāni’ ityādinā jagatkāraṇatayopalakṣitaṃ brahma "satyaṃ jñānamatantaṃ brahma’ "ānando baihma’

11.3-24

13
ityānandādibhirhi svarūpato nirūpyate | ata upāsvabrahmasvarūpāvagamāya sarvāsu vidyāsvānandādayo'nuva- rttante | ye tu nirūpitasvarūpasya brahmaṇaḥ kāruṇyādayoguṇāḥ pratipannāḥ, teṣāṃ guṇyapṛthaksthitatvrepi pratītya-nubandhitvābhāvāt ye yatra śrutāste tatropasaṃhāryā iti niravadyam || 13 ||

11.3-25

14
yadyupacayāpacayaprasaṅgāt priyaśirastvādayo brahmaṇaḥ puruṣavidhatvarūpaṇamātrārthāḥ, na tu brahmaguṇāḥ | tarhyatathā-rūpasya brahmaṇastathātvena rūpaṇaṃ kimarthaṃ kriyate, atatābhūtasya hi tathātvarūpaṇe kenacitprayojanena bhavita- vyam, "yathā ātmānaṃ
rathinaṃ viddhi’ ityādinopāsakasya tadupakaraṇānāṃ ca rathirathāditvarūpaṇam upāsa-nopakaraṇa bhūtaśarīrendriyādivaśīkaraṇārthaṃ kriyata ityuktam | na ceha tathāvidhaṃ kiñcitprayojanaṃ dṛśyate iti balādvrahmaguṇatvaṃ priyaśirastvādīnāmabhyupetyam | tatrāha -

11.3.14

ādhyānāya prayojanābhāvāt || 14 ||

11.3-26

14
prayojanāntarābhāvādādhyānāyāṃ rūpaṇopadeśaḥ kriyate | ādhyānam- anucintanam, upāsanamucyate "brahmavidā-panoti param’ ityatropadiṣṭādhyānarūpavedanasiddhaye hyānandamayabrahmapratipattyarthamānandamayaṃ brahma priyamodādirūpeṇa vibhagya śiraḥ pakṣāditvena rūpayitvopadiśyate | yathā annamayaḥ puruṣo'yaṃ dehaḥ śiraḥ pakṣādibhiḥ "tasyedameva śiraḥ’ ityādinā buddhāvāropyate, yathā ca prāṇamayamanomayavijñānamayāḥ "tasya prāṇa eva śiraḥ’ ityādinā

11.3-27

14
prāṇādyavayavairbuddhāvāropyante; evamebhyo'rthāntarabhūtastadantarātmā''nandamayo'pi priyamodādibhirekadeśaiḥ śiraḥprabhṛtitvena rūpitairādhyānāya buddhāvāropyate | evamānandamayopalakṣaṇatvāt priyaśirastvādīnāṃ na sarvadā ānandamayapratītāvanuvarttante || 14 ||

11.3.15

ātmaśabdācca || 15 ||

11.3-28

15
"anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ’ ityātmaśabdena nirdeśādātmanaśca śiraḥpakṣapucchāsambhavāt priyaśirastvāda-yastasyasukhapratipattyarthaṃ rūpaṇamātramiti gamyate || 15 ||

11.3-29

16
nanu "anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ’ "anyo'ntara ātmā manomayaḥ’ ityātmaśabdasyā'nātmasvapi pūrvaṃ prayuktatvāt "anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ’ ityātmaśabdasyātmaviṣayatvaṃ kathaṃ niścīyate, tatrāha -

11.3.16

ātmagṛhītiritarabaduttarāt || 16 ||

11.3-30

16
"anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ’ ityatrātmaśabdena paramātmana eva grahaṇam; itaravat, yathā itaratra "ātmā vā idameka evāgra āsīt sa īkṣata lokānnu sṛjai’ ityādiṣvātmaśabdena paramātmana eva grahaṇam; tadvat | kuta etat? uttarāt "so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya’ ityānandamayaviṣayāduvarādvākyāt || 16 ||

11.3.17

anvayāditi cetsyādavadhāraṇāt || 17 ||

11.3-31

17
pūrvatra prāṇamayādiṣvanātmasvātmaśabdānvayadarśanānnottarānniścetuṃ śakyata iti cet-syādavadhāraṇāt, syādeva niścayaḥ, kutaḥ? avadhāraṇāt, pūrvatrāpi "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ’ iti paramātmana eva

11.3.18

kāryyākhyānādapūrvam || 18 ||

11.3-32

18
pūrvaprastutaprāṇavidyāśeṣabhūtam idānīṃ cintyate | chāndogyāvājasanekayorjyeṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ ca prāṇamupāsyamaktavā prāṇasya vāsastvenāpo'bhidhīyante | chāndogye tāvat’ "sā hovāca kiṃ me vāso bhaviṣyatītyāpa iti hojustamādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati lambhuko ha vāso bhavatyanagno bhavati’ iti | vājasaneyake kiṃ me vāsaḥ’ iti prāṇena pṛṣṭā vāgādaya ūcuḥ "āpo vāsa iti tadvidvāṃśaśśrotriyā aśiṣyanta ācāmantyaśitvā cācāmanti etameva tadanamanagnaṃ kurvanto manyante’ "tasmādevaṃvidaśiṣyannācāmedaśitvā cācāmedetameva tadanamanagnaṃ kurute’ iti | tatra saṃśayaḥ kimatrācamanaṃ vidhīyate? utāyāṃ prāṇavāsastvānusandhānam? iti | "aśiṣyannācāmedaśitvā cācāmet’ iti ācamane vidhipratyayaśravaṇāt "etameva tadanamanagnaṃ kurute’ iti vedane vidhipratyayābhāvādanagnatāsaṃkīrttanasya stu-

11.3-33

18
tyarthatayā'nvayopapatteśca, bhojanāṅgasyācamanasya smṛtyācāraprāptatvena vidhipratyayavalātprāṇavidyāṅgamācamanā-ntaraṃ vidhīyate-iti prāpte vrūmaḥ- ācamanīyānāmaṣāṃ prāṇasya vasastvānusandhānamevehāpūrvamaprāptaṃ vidhīyate, kāryyākhyānāt-aprāptākhyānāt, aprāptākhyāne śabdasyārthavattvādityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati-"kiṃ me vāsaḥ’ "āpo vāsaḥ’ "adbhiḥ paridadhati’ "etameva tadanamanagnaṃ kurute’ ityupakramopasaṃhārayorvākyasyāṣāṃ prāṇavāso-dṛṣṭiparatvapratīterācamanasya smṛtyācāraprāptatvādācamanamanūdyācamanīyāsvapsu prāṇavāsasatvānusandhānaṃ vidhī-yate-iti | ata eva cchāndogye "tasyādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣyāccādbhiḥ paridadhati’ ityadbhiḥ pari-dhānamevoktam; nācamanam || 18 || || kāryākhyānādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3.19

samāna evaṃ cābhedāt || 19 ||

11.3-34

19
vājasaneyake agnirahasya śāṇḍilyavidyā''mnātā, "satyaṃ brahmetyupāsīta atha khalu kratumayo'yaṃ puruṣaḥ’ ityārabhya "sa ātmānamupāsīta manomayaṃ prāṇaśarīraṃ bhārūpaṃ satyasaṅkalpamākāśā-

11.3-35

19
tmānam’ iti | tathā tasminneva bṛhadāraṇyake punarapi śāṇḍilyavidyā''mnāyate "manomayo'yaṃ puruṣo bhāḥ satyaṃ tasminnantararhṛdaya yathā vrīhirvā yavo vā sa eṣa sarvasya vaśī savarsyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ sarvamidaṃ praśāsti yadidaṃ kiñca’ iti tatra saṃśayaḥ- kimatra bhidyate? uta neti | saṃyogacodanākhyānāmaviśeṣe'pi vaśi-tvādyupāsyaguṇabhedena rūpabhedād vidyābhedaḥ- iti prāpta ucyate-samāna evamiti | yathā'gnirahasye "mānemayaḥ prāṇaśarīraḥ bhārūpaḥ satyasaṅkalpatvaguṇagaṇaḥ śrutaḥ, evaṃ vṛhadāraṇyake'pi manomayatvādike samāne satyadhi- kasya vaśitvādeśca satyasaṅkalpatvaguṇābhedānna rūpabhedaḥ; ato vidyaikyam || 19 ||
|| samānādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3.20

sambandhādevamanyatrāpi || 20 ||

11.3-36

20
vṛhadāraṇyake śrūyate-’ "satyaṃ brahma’ ityupakramya "tadyatsatyamasau sa ādityo ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo paścāyaṃ dakṣiṇe'kṣin’ ityupakramya ādityamaṇḍale'kṣiṇi ca satyasya brahmaṇo vyā- hṛtiśarīratvenopāsyatvamuktavā "tasyepaniṣadaharityadhidaivatam’ "tasyopaniṣadahamityadhyātmam’ iti dve upa-

11.3-37

20
nidau- rahasyanāmanī upāsanaśeṣatayā''mnāyete; te kiṃ yathāśrutasthānaviśeṣaniyatatvena vyavasthite? utobhaya-trobhe aniyamena? iti saṃśaye satyasya vyāhṛtiśarīrasyaivopāsyasya brahmaṇo dvayoḥ sthānayoḥ sambandhāduṇasyai- kyena rūpābhedāt saṃyogādyabhedācca vidyaikyādaniyameneti prāptam | tadidamucyate-sambandhādevamanyatrāpi-iti | yathā manomayatvādiguṇaviśiṣṭasyaikatvādupāsyaikyena rūpābhedādvidyaikyād guṇopasaṃhāraḥ, evamanyatrā'kṣyādi-tyasambandhino brahmaṇaḥ satyasyaikatvena vidyaikyādubhayorubhayatropasaṃhāraḥ || 20 ||

11.3-38

21
evaṃ prāpte pracakṣmahe -

11.3.21

na vā viśeṣāt || 21 ||

11.3-39

21
na vaitadasti-yadvidyaikyādupasaṃhāraḥ- iti | kutaḥ viśeṣāt-upāsyarūpaviśeṣāt | brahmaṇa ekatve'pyekatrāditya-maṇḍalasthatayopāsyatvam, itaratrākṣyādhāratayopāsyatvamiti sthānasambandhitvabhedena rūpabhedādvidyābhedaḥ || naivaṃ śāṇḍilyavidyāyā upāsyathānāṃ bhidyate ubhayatra hṛdayādhāratvenopāsyatvāt, ato vyasthite iti || 21 ||

11.3.22

darśayati ca || 22 ||

11.3-40

22
darśayati cākṣyādhārādityādhārayorguṇānupasaṃhāram "tasyaitasya tadeva rūpaṃ yadamaṣya rūpam’ ityādinā rūpādya-tideśena | svato hyaprāptāvatideśena prrāptyapekṣā || 22 || || sambandhādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3.23

sambhṛtidyuvyāptyapi cātaḥ || 23 ||

11.3-41

23
tai rīyake nārāyaṇīyānāṃ khileṣu ca "brahma jyeṣṭhā vīryāḥ sammṛtāni brahmāgre jyeṣṭhaṃ

11.3-42

23
divamātatāna | brahma bhūtānāṃ prathamo'ta jajñe tenārhati brahmaṇā sparddhituṃ kaḥ’ iti brahmaṇi jyeṣṭhānāṃ vīryāṇāṃ sambhṛtiḥ dyuvyāptiścetyādiguṇajātamāmnātam | teṣāmupāsanaviśeṣamanārabhyādhītānāṃ guṇānāṃ sarvāsu vidya-sūpasaṃhāre prāpte ucyate-sambhṛtidyuvyāptyapi-iti | sambhṛtidyavyāptīti sāmāhāradvandvādekavadbhāvaḥ | sambhṛ-tyādakamanārabhyādhītamapi ata eva sthānabhedādvayavasthāpyam; na sarvatropasaṃharttavyam | kathamanārabhyādhītānāṃ sthānaviśeṣaniyatatvam svasāmarthyāditi vrūmaḥ, dyavyāptistāvaddhṛdayādyalpasthānagocarāsu vidyāsu nopasaṃharttuṃ śakyā; sambhṛtyādayo'pi tatsahacāriṇaḥ tattulyadeśā ityalpasthānaviṣayāsu vidyāsvanupasaṃhāryāḥ | śāṇḍi-lyadaharādividyāsvalpasthānaviṣayāsu "jyāyān pṛthivyāḥ’ "yāvān vā ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ’ ityādayastatra tatrāśakyopasaṃhārāḥ manomayatvāpahatapāpmatvādiviśiṣṭasyopāsyasya māhātmya-pratipādanaparāḥ || 23 || || sambhṛtyadhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3.24

puruṣavidyāyāmapi cetareṣāmanāmnānāt || 24 ||

11.3-43

24
taittirīyake puruṣavidyā''mnāyate "tasyaivaṃ viduṣo yajñasyā''tmā yajamānaḥ śraddhā patnī śarīramidhmamuro vedilomāni varhiḥ’ ityādikā | chāndogye'pi puruṣavidyā''mnāyate "puruṣo vāva yajñastasya yāni caturviśativarṣāṇi’ ityādikā | tatra saṃśayaḥ- kimatra vidyā bhidyate? uta neti | puruṣavidyeti nāmaikyātpuruṣāvayaveṣu yajñāvayavakalpanasāmyena rūpaikyāttaittiriyake phalasaṃyogāśravaṇāt "pra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati’ iti chāndogyeśrutasyaiva puruṣavidyāphalatvāt phalasaṃyogasyāpyaviśeṣāt vidyaikyam-iti prāpta ucyate-

11.3-44

24
ubhayatrāmnātayorvidyāyoḥ puruṣavidyātve'pi vidyābhedo'styeva, kutaḥ? itareṣāmanāmnānāt | tathā hi "yatsāyaṃ prātarmadhyandinaṃ ca tāni savanāni’ ityādayastaittirīyake āmnātāḥ chāndogye savanatvena nāmnāyante, tredhā vibhaktaṃ puruṣāyuṣaṃ chāndogye savanatvena kalpyate | chāndāgye śrutānāmaśiśiṣādīnāṃ dīkṣāditvakalpanaṃ taitti-rīyake na kṛtam, yajamānapatnyādiparikalpanaṃ cānyathā | ato rūpamubhayatra bhidyate, tathā phalasaṃyogo'pi bhidyate, taittirīyake hi pūrvānuvāke "brahmaṇetvāmahase omityātmānaṃ yuñjīta’ iti brahmavidyāmabhidhāya tatpha-latvena "brahmaṇo mahimānamāpnoti’ ityukatvā "tasyaivaṃ viduṣaḥ’ ityādinā''mnātā puruṣavidyā asyaiva brahma-viduṣo yajñatvakalpanamiti gamyate | ato brahmavidyāṅgatvāt brahmaprāptirevātra phalam, "phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgam’ iti ca nyāyāttaittirīyakāmnādo puruṣavidyā brahmavidyāṅgamiti gamyate | chāndogye tvāyuḥprāptiphalā

11.3-45

24
puruṣavidyetyuktam | ato rūpasaṃyogayorbhedādvidyābheda ityekatrāmnātānāṃ guṇānāmitaratrānupasaṃhāraḥ || 24 ||
|| puruṣavidyādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3.25

vedhādyarthabhedāt || 25 ||

11.3-46

25
āthavarṇikā upaniṣadārambhe "śukraṃ praviṣya hṛdayaṃ pravidhya’ ityādīnmantrānadhīyate, sāmagāśca rahasyabrāhmaṇā- rambhe "deva savitaḥ prasuva yajñaṃ prasuva’ ityādyāmananti; kāṭhakāstaittirīyakāśca "śaṃno mitraśśaṃ varuṇaḥ’ ityā-dikam; śāyayāyaninaśca "śveto'śvo harinīlo'si’ ityādikamḥ aitareyiṇastu mahābratabrāhmaṇamadhīyate "indro havai vṛtraṃ hatvā mahānabhavat’ ityādi; kauṣītakino'pi mahāvratabrāhmaṇameva "prajāpatirvai saṃvatvarastasyaiṣa ātmāyanmahāvratam’ iti | vājasaneyinastu pravargyabrāhmaṇam "devā ha vai satraṃ niṣeduḥ’ ityādi | tatra saṃśayaḥ- kimupaniṣadārambheṣvadhītāḥ "śukraṃ pravidhya’ "śaṃ no mitra’ ityādayo mantrāḥ

11.3-47

25
ityādīnāmabhicārādiśeṣatvamavamgayate, evameva "ṝtaṃ vadiṣyāmi’ "tejasvinā'vadhītamāstu’ ityādimantra-sāmarthyādeva svādhyāyaśeṣatvaṃ "śannomitra’ ityādimantrāṇāmavamyate ato na teṣāṃ vidyāṅgatvamiti | "śukraṃ pravidhya’ ityādīnāṃ pravargyādibrāhmaṇānāṃ ceha pāṭho divākīrttyatvāraṇye'nuvākyatvakṛtaḥ || 25 ||
|| vedhādyadhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3.26

hānau tūpāyanaśabdaśeṣatvātkuśācchandastutyupagānavattaduktam || 26 ||

11.3-48

26
chandogā āmanti "aśva iva romaṇi vidhūya pāpaṃ carnda iva rohormukhātpramucyadhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisaṃbhavāni’ iti; ātharvāṇikāśca "tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti’ iti; śāṭyāyaninastu "tasya putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyām’ ityādi | kauṣītakinastu "tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute tasya priyā jñātayaḥ sukṛtamupayanti apriyā duṣkṛtam’ iti | evaṃ kkacitpuṇyapāpayorhāniḥ,kkacitpriyāpriyeṣu tatprāptiḥ, kkacidubhayaṃ ca śrutam | tadubhayamekaikavidyāyāṃ śrutamapi sarvavidyāṅgamāstheyam, sarvabrahmavidyāniṣṭhasyāpi brahma prāpnuvataḥ puṇyapāpaprahāṇasyāvaśyambhāvitvāta prahīṇa-

11.3-49

26
viṣayatvāccopāyanasya | taccintanaṃ ca vidhīyamānaṃ sarvavidyāṅgaṃ bhavitumarhati | tatredaṃ vicāryate-hānicintana-mupāyanacintanamubhayacintanaṃ ca vikalperan, upasaṃhriyeran vā | kiṃ yuktam? vikalperanniti kutaḥ? pṛthagā-mnānasāmarthyāt | sasuccaye hi sarvatrobhayānusandhānaṃ syāt, tacca kauṣītarkāvākyenaiva siddhamityanyatrāmnāna-manarthakameva syāt | ato'nekatrāmnānasya vikalpa eva prayojanam | na cādhyetṛbhedena parihartuṃ śakyamaneka-trāmnānam, aviśeṣapunaḥ śravaṇaṃ hyadhyetṛbhedaparihāryam, atra tu hānireva dvayoḥ śākhayoḥ, upāyanameva caika- syām | na ca vidyābhedena vyavasthāpayituṃ śakyam, sarvaśeṣabhūtamidamanusandhānamityuktatvāt |
atredamucyate-hānau tūpāyanaśabdaśeṣatvāt-iti | tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvarttayati; hānāviti pradarśanārtham, kevalā- yāṃ hānau kevale copāyane śrūyamāṇe tayoritaretarasamuccayo'vaśyaṃ bhāvī kutaḥ? upāyanaśabdaśeṣatvāt-upāyana-

11.3-50

26
śabdasya hānivākyaśeṣatvāt | upāyanavākyasya hi hānivākyaśeṣatvamevocitam, viduṣā tyaktayoḥ puṇyapā-payoḥ praveśasthānavācitvādupāyanavākyasya || pradeśāntarāmnātasya vākyasya pradeśāntarāmnātavākyaśeṣatve dṛṣṭāntā upanyasyante - kuśācchandastutyupagānavat - iti | kauṣītakinaḥ "kuśā vānaspatyāḥ’ ityāmananti,

11.3-51

26
śāṭyāyanināṃ tu "audumbaryyaḥ kuśāḥ’ iti vākyaṃ sāmānyena vānaspatyatvenāvagatāḥ kuśāḥ audumbaryya iti viśiṃpattadvākyaśeṣatāmāpadyate; tathā "devasurāṇāṃ chandobhiḥ’ ityādinā'viśeṣeṇa devāsurāṇāṃ chandasāṃ prasaṅge "devacchandāṃsi pūrvam’ iti vacanaṃ kramaviśeṣaṃ pratipādayattadvākyaśeṣataraṃ gacchati | tathā "hiraṇyena ṣo-ḍaśinaḥ stotramupākaroti’ ityaviśeṣeṇa prāpta "samayāviṣite sūrye ṣoḍaśinaḥ stotramupākaroti’ sati viśe-

11.3-52

26
ṣaviṣayaṃ vākyaṃ tadvākyaśeṣatāṃ bhajate; tathā ṝtvija upagāyanti’ ityaviśeṣaprāptasya "nādhvaryurupagāyet’ iti vākyamanadhvaryuviṣayatāmavagamayattadvākyaśeṣatvamṛcchati; evaṃ sāmānyenāvagatamarthaṃ viśeṣe vyavasthāpayi- tuṃ kṣamasya vākyasya taccheṣatvamanabhyupagacchadbhistayorarthayorvikalpaḥ samātrayitavyaḥ; sa ca sambhavantyāṃ gatau na yajyate; taduktaṃ pūrvasminkaraṇḍe "api tu vākyaśeṣatvādanyāyyatvādvikalpasya vidhīnāmekadeśaḥ syāt’

11.3-53

26
iti | tadevaṃ kevalahānopāyanavākyorekavākyatvāt kevalasya hānasya kevalasya copāyanasyābhāvādvikalpo nopapadyate | kauṣītakināmubhayāmnānamaviśeṣapunaśśravaṇatvena pratipattṛbhedādaviruddham || 26 ||
|| hānyadhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3.27

sāmparāye tarttavyābhāvāttathāhyanye || 27 ||

11.3-54

27
sukutaduṣkṛtayorhānamupāyanaṃ ca sarvāsu vidyāsu cintanīyamityuktam; taddhānaṃ kiṃ dehaviyogakāle dehādutkrāntasyādhvani ca? uta dehaviyogakāle eveti viśaye-ubhayatreti yuktam, ubhayathā śrutatvāt; evaṃ hi kauṣītakinaḥ samāmananti "sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokaṃ gacchati’ ityupakramya "sa āgacchati virajāṃ nadīṃ tāṃ manasā'tyeti tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute’ iti | atra vākye adhvani sukṛtaduṣkṛ-tahāniḥ pratiyate | tāṇḍinastu "aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormusvātpramucya | dhūtvā śarīrama- kṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisambhavāni’ iti | atra tu dehaviyogakāla eveti pratīyate; śāṭyāyanake'pi "tasya putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyām’ iti putreṣu dāyasaṃkrāntisamakālaṃ sukṛ-taduṣkṛtasaṃkramaṇaṃ śrūyamāṇaṃ dehaviyogakāla iti gamyate | ataḥ sukṛtaduṣkṛtayorekadeśo dehaviyogakāle hī- yate; śeṣastvadhvani-
iti prāpte ucyate-sāmparāye-iti | sāmparāye dehādapakramaṇakāle eva viduṣaḥ sukṛtaduṣkṛte niravaśeṣaṃ hīyete | kutaḥ? tarttavyābhāvāt - viduṣo dehaviyogātpaścātsukṛtaduṣkṛtābhyāṃ taritavyabhogābhāvāt, vidyāphalabhūta-

11.3-55

27
brahmaprāptivyatirekeṇa hi sukṛtaduṣkṛtābhyāṃ bhoktavye sukhaduḥkhe na vidyete | tathā hyanye dehaviyogādūrdhvaṃ brahma-prāptivyatiriktasukhaduḥkhopabhogābhāvamadhīyate aśarīraṃ vā va santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ’ "eṣa saṃprasādo'smā-ccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate’ "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha sampatsye’ iti || 27 ||

11.3.28

chandata uyāvirodhāt || 28 ||

11.3-56

28
evamarthasvābhāvyātsukṛtaduṣkṛtahānikāle'vadhṛte satyubhayāvirodhena-śruterarthasvabhāvasya cāvirodhena chandataḥ- yatheṣṭaṃ padānāmanvayo varṇanīyaḥ | kauṣītakīvākye "tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute’ iti caramaśruto vākyāvayavaḥ "etaṃ devayānaṃ panthānamāpadya’ iti prathamaśrutāvayavātprāganugamayitavya ityarthaḥ || 28 ||

11.3-57

29
atra pūrvapakṣī pratyavatiṣṭhate -

11.3.29

gaterarthavattvamubhayathā'nyathā hi virodhaḥ || 29 ||

11.3-58

29
sukṛtaduṣkṛtayorekadeśasya dehaviyogakāle hāniḥ, śeṣasya ca paścāditi ubhayathā karmakṣaye satyeva gaterarthavattvaṃ-devayānagatiśruterarthavattvamityarthaḥ | anyathā hi virodhaḥ- dehaviyogakāla eva sarvakarmakṣaye sūkṣmaśarīrasyāpi vināśaḥ syāt; tathā sati kevalasyātmano gamanaṃ nopapadyate | ata utkrāntisamaye viduṣo niśśapakarmakṣayo nopapannaḥ || 29 ||

11.3-59

30
atrottaram

11.3.30

upapannastallakṣaṇārthopalabdherlokavat || 30 ||

11.3-60

30
upapanna eva utkrāntikāle sarvakarmakṣayaḥ; katham tallakṣaṇārthopalabdheḥ-kṣīṇakarmaṇopyāvirbhūtasvarūpasya deha-sambandhalakṣaṇarthopalabdheḥ | paraṃ jyotirupasaṃpadyasvena rūpeṇabhiniṣpadyate’ "sa tatra paryeti jakṣat krīḍan rama- māṇaḥ’ "sa svarāḍ bhavati tasyara sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati’ "sa ekadhā bhavati tridhā bhavati’ ityādiṣu dehasambandhākhyo'rthohyulabhyate | ataḥ kṣīṇakarmaṇo'pi sūkṣmaśarīrayuktasya devayānena gamanamupapadyate | kathaṃ sūkṣmaśarīramapyārambhakakarmavināśe'vatiṣṭhata iti cet-vidyāmāhātmyāditi vrūmaḥ | vidyā hi svayaṃ sūkṣma-śarīrasyā'nārambhikā'pi prākṛtasukhaduḥkhopabhogasādhanasthūlaśarīrasya sarvakarmaṇāṃ ca niravaśeṣakṣaye'pi sva-phalabhūtabrahmaprāptipradānāya devayānena pathainaṃ gamayituṃ sūkṣmaśarīraṃ sthāpayati, lokavat - yathā lākesasyādi-samṛddhayarthamārabdhe taṭākādike taddhetuṣu tadicchādiṣu vinaṣṭeṣvapi tadeva taṭākādikamaśithilaṃ kurvantastatra pārnāyapānādi kurvanti; tadvat || 30 ||

11.3-61

31
atha syāt-jñānināṃ sākṣātkṛtaparatatvānāṃ dehapātasamaye karmaṇo niravaśeṣakṣayāddehapātādūrdhvaṃ sūkṣmaśarīramātraṃ gatyarthamanuvarttate, sukhaduḥkhānubhavo na vidyate-iti yaduktam, tannopapadyate; vasiṣṭhāvāntaratapaḥprabhṛtīnāṃ sākṣā-tkṛtaparatattvānāṃ dehapātādūrdhvaṃ dehāntarasaṅgamaḥ, putrajanmaviṣattyādinimittasukhaduḥkhānubhavaśca dṛśyate-iti | ata uttaraṃ paṭhati-

11.3.31

yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām || 31 ||

11.3-62

31
nāsmābhiḥ sarveṣāṃ jñānināṃ dehapātasamaye sukṛtaduṣkṛtayorvināśa uktaḥ; api tu yeṣāṃ jñānināṃ dehapātānantara-marcirādikā gatiḥ prāptā, teṣāṃ dehapātasamaye sukṛtaduṣkṛtahāniruktā | vasiṣṭhādīnāṃ tvādhikārikāṇāṃ na dehapātānantaramarcirādikā gatiprāptiḥ, prārabdhasyādhikārasyāsamāptatvāt | teṣāṃ karmaviśeṣeṇādhikāraviśeṣaṃ prāptānāṃ yāvadadhikārasamāpti tadārambhakaṃ karma na kṣīyate | prārabdhasya hi karmaṇo bhogādeva kṣayaḥ | ata ādhi-kārikāṇāṃ tadārambhakaṃ karma yāvadadhikāramavatiṣṭhate | atasteṣāṃ na dehapātādanantaramarccirādigatiprāptiḥ || 31 ||
|| sāmparāyādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3-63

32
aniyamaḥ sarveṣāmavirodhaḥ śabdānumānābhyām || 32 ||

11.3-64

32
upakosalādiṣu yeṣūpāsaneṣvarccirādigatiḥ śrūyate, kiṃ tanniṣṭhānāmeva tayā brahma-prātiḥ, uta sarveṣāṃ brahmopāsananiṣṭhānām-iti saṃśaye; itareṣvanāmnānāta 2ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate’ "śraddhāṃ satyamupāsate’ itītarasakalabrahmavidyopasthāpakatve pramāṇābhāvācca tanniṣṭhānāmeva-iti prāte'bhidhīyate-aniyamaḥ- iti | sarveṣāṃ-sarvopāsananiṣṭhānāṃ tayaiva gantavyatvāt tanniṣāṃnāmaveti niyamo nāsti | sarveṣāṃ tayaiva gamane hi sati śabdānumānābhyāṃ-śrutismṛtibhyāmavirodhaḥ; anyathā virodha evetyarthaḥ | śrutistāvat chandogyavājasaneyavākyayoḥ pañcāgnividyāyāmarcirādimārgeṇa sarvabrahmopasananiṣṭhānāṃ gamanamāha-

11.3-65

32
"ya evametādvidurye cāmī araṇye śraddhāṃ satyamupāsate te'cirṣamabhisambhavanti’ iti vājasaneyake; "tada ya itthaṃ vidurye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate te'rciṣamabhisambhavanti’ iti chāndogye; 2ye ceme'raṇye3 ityā-dinā śraddhāpūrvakaṃ brahmopāsīnām̐ścoddiśyārcirādikā gatirupadiśyate, "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma’ "satyaṃ tveva vijijñāsitavyam’ iti satyaśabdasya brahmaṇi prasiddheḥ | tapaśśabdasyāpi tenaikārthyātsatyatapaśśabdābhyāṃ brahmai-vābhidhīyate | śraddhāpūrvakaṃ brahmopāsanaṃ cānyatra śrutam, "satyaṃ tveva vijijñāsitavyam’ ityupakramya "śraddhātveva vijijñāsitavyā’ iti | smṛtirapi "agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsa uttarāyaṇam | tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ’ iti sarveṣāṃ brahmavidāmanenaiva mārgeṇa gamanamityāha - evaṃjātīyamāḥ śrutismṛtayo bahvayaḥ santi | evaṃ sarvavidyāsādhāraṇīyaṃ gatiḥ prāptaivopakosalavidyādāvanūdyate || 32 ||
|| aniyamādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3-66

33
akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam || 33 ||

11.3-67

33
vṛhadāraṇyake śrūyate "etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivandanti asthūlamanaṇva-hrasvamadīrghamalohitamastrehamacchāyamatamo'vāyvanākāśamasaṅgamarasamagandhamacīuṣkamaśrotramavāgamano'tejaskama-prāṇamasusvamamātramanantaramavāhyaṃ na tadaśnāti kiñcana etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ’ iti | tathā ātharvaṇe "atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇa-macakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam’ iti | tatra saṃśayaḥ- kimime akṣaraśabdanirddiṣṭabrahmasambandhitayā śrutāḥ asthūlatvādayaḥ prapañcapratyanīkatāsvarūpāḥ sarvāsu brahmavidyāsvanusandheyāḥ? uta yatra śrūyante tatraiva-iti | kiṃ yuktaṃ? yatra śrutā-statraiveti | kutaḥ vidyāntarasya rūpabhūtānāṃ guṇānāṃ vidyāntarasya rūpatve pramāṇābhāvāt, pratiṣedharūpāṇāme-ṣāmānandādivat svarūpāvagamopāyatvābhāvācca | ānāndādibhiravagatasvarūpe hi brahmaṇi sthūlatvādayaḥ prapañcadharmāḥ pratiṣidhyante, nirāmbanapratiṣedhāyogāt ||

11.3-68

33
evaṃ prāpte pracakṣmahe-akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ- iti | akṣarabrahmasambandhinīnāmasthūlatvādidhiyāṃ sarvabrahmavi-dyāsvavarodhaḥ-saṅgrahaṇamityarthaḥ | kutaḥ? sāmānyatadbhāvābhyāṃ-sarveṣūpāsaneṣūpāsyasyākṣarasya brahmaṇaḥ samānatvadasthūtvādīnāṃ tatsvarūpapratītau bhāvācca | etaduktaṃ bhavati-asādhāraṇākāreṇa grahaṇaṃ hi vastuno grahaṇam | na ca kevalamānandādi brahmaṇo'sādhāraṇamākāramupasthāpayati, pratyagātmanyaṣyānandāde-rvidyamānatvāt, heyapratyanīko hyānandādimarbrahmaṇo'sādhāraṇaṃ rūpam | pratyagātmanastu svato heyavirahiṇo'pi heyasambandhayogyatā'sti | heyapratyanīkatvaṃ ca cidacidātmakaprapañcadharmabhūtasthūlatvādi-viparītarūpam | ataḥ asādhāraṇākāreṇa brahmānusandadhatā'sthūlatvādiviśeṣitajñānānandādyākāraṃ brahmānusandheyamiti asthūlatvādīnāmānandādiva-

11.3-69

33
dvrahmasvarūpapratītyantarbhāvātsarvāsu brahmavidyāsu tathaiva brahmānusandheyamiti | guṇānāṃ pradhānānuvarttitve dṛṣṭā-ntamāha-aupasadavaditi, yathā jāmadagnyacatūrātrapuroḍāśyupasadguṇabhūtaḥ sāmavedapaṭhitaḥ "agnirvai hotraṃ vetu’ ityādiko mantraḥ pradhānānuvarttitayā yājurvaidikenopāṃśutvena prayujyate, taduktaṃ prathame kāṇḍe "guṇamukhyavyati- krame tadarthatvānmukhyena vedasaṃyogaḥ’ iti || 33 ||

11.3-70

34
nanvevaṃ sarvāsu brahmavidyāsu brahmaṇa eva guṇitvād guṇānāṃ ca pradhānānuvarttitvāt "sarvakarmā sarvagandhaḥ sarva rasaḥ’ ityāderguṇajātasya pratividyaṃ vyavasthitasyāpyavyavasthā syāttatrāha-

11.3-71

34
iyadāmananāt || 34 ||

11.3-72

34
āmananam-ābhimukhyena mananam-anucintanam | āmananāddhetoriyadeva guṇajātaṃ sarvatrānusandheyatvena prāptam; yadasthūlatvādiviśeṣitamānandādikaṃ, yena guṇajātena vinā brahmasvarūpasyetaravyāvṛttasyānusandhānaṃ na sambhavati tadeva savartrānuvarttanīyam, tacceyadevetyarthaḥ | itare tu sarvakarmatvādayaḥ pradhānānuvarttino'pi cintanīyatvena pratividyaṃ vyavasthitā || 34 ||
|| akṣaradhyadhikaraṇaṃ samāptam || 14 ||

11.3-73

35
antarā bhūtagrāmavatsvātmano'nyathā bhedānupapattiriti cennopadeśavat || 35 ||

11.3-74

35
vṛhadāraṇyake uṣastapraśna evamāmnāyate "yatsākṣādaparokṣādvrahma ya ātmā sarvāntara-stanme vyācakṣva’ iti | tasya prativacanaṃ "yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaro yo'pānenāpāniti sa ta ātmā’ ityādi | atuṣṭena tena punaḥ pṛṣṭa āha "na dṛṣyerdraṣṭāraṃ paśyerna śruteḥ śrotāraṃ ṛṇuyāḥ "na matermantāraṃ manvīthāḥ na vijñāte-rvijñātāraṃ vijānīyā eṣa ta ātmā sarvāntayo'to'nyadārtam’ iti | tathā tadanantaraṃ kaholapraśne caivamā-mnāyate "yadeva sākṣādaparokṣādvrahma ya ātmā sarvāntaraḥ tanme vyācakṣva’ iti | prativacanaṃ ca "yo'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti evaṃ haitamātmānaṃ viditvā brāhmaṇaḥ putroṣaṇāyāśca

11.3-75

35
vitteṣaṇāyāśca’ ityādi "ato'nyadārttam’ ityantam | tatra saṃśayyate-kimanayorvidyābhedo'sti? neti | kiṃ yuktam, bheda iti, kutaḥ? rūpabhedāt | prativacanabhedādrūpaṃ bhidyate | praśnasyaikarūpye'pi prativacanaprakāro hi bhedenopalabhyate | pūrvatra prāṇanādīnāṃ karttā sarvāntarātmatvenocyate; paratrāśanāyāpipāsādirahitaḥ | ataḥ pūrvatra prāṇitā dehendriyabuddhimanaḥ- prāṇavyatiriktaḥ pratyātmocyate; paratra tu tadatirikto'śanāyāpipāsādi-rahitaḥ paramātmā | ato rūpaṃ bhidyate | bhūtagrāmavataśca pratyagātmanastasya bhūtagrāmasya sarvasyāntarātmatvena sarvāntaratvamapyupapannam | yadyapi pratyagātmanaḥ sarvantaratvaṃ bhūtagrāmamātrāpekṣatvenāpekṣikam, tathā'pi tadeva grāhyam, anyathā mukhyāntarātmaparigrahalobhātparamātmasvīkāre prativacanabhedo nopapadyate | prativacanaṃ hi pūrvatra pratyagātmaviṣayaṃ, paramātmanaḥ prāṇitṛtvāpānitṛtvādyasambhavāt, paraṃ ca paramātmaviṣayam, aśanāyāpipāsādyatītatvāt | taditamāśaṅkate-antarā bhūtagrāmavatsvātmano'nyathābhedānupapattiriti cet-iti, antarā-sarvāntarātmatvena prathamaprativacanaṃ bhūtagrāmavatsvātmanaḥ-bhūtagrāmavān-tadantaraḥ svātmā-pratyagātmā sarvāntara ityucyate ityarthaḥ | anyathā "yaḥ prāṇena prāṇiti’ "yo'śanāyāpipāsādyatītaḥ’ iti prativacanabhedānupattiriti cet - atrottaraṃ neti | na vidyābheda ityarthaḥ | ubhayatra paraviṣayatvātpraśna-prativacanayoḥ | tathā hi -"yatsākṣādaparokṣādvrahma

11.3-76

35
ya ātmā sarvāntaraḥ’ iti praśnastāvatparamātmaviṣaya eva, brahmaśabdasya paramātmāsādhāraṇatvrepi pratyagātma- nyapi kadācidupacaritaprayogadarśanāttadvayāvṛttyā paramātmapratipattyarthaṃ 2yatsaṃkṣādvrahma’ iti viśeṣaṇaṃ kriyate | aparokṣatvamapi sarvadeśasarvakālasambandhitvam "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma’ ityanantatvenāvagatasya paramātmana evopapadyate | sarvāntaratvamapi "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaraḥ’ ityārabhya "ya ātmani tiṣṭhannātmano-'ntaraḥ’ iti sarvāntaryāmiṇaḥ paramātmana eva sambhavati | prativacanamapi tathaiva paramātmaviṣayam, "yaḥ prāṇena prāṇiti’ iti nirupādhikaṃ prāṇasya kartṛtvaṃ paramātmana eva, pratyagātmanaḥ suṣuptau prāṇanaṃ prati kartṛtvābhāvāt | evamajānatoṣastena prāṇane kartṛtvamātramuktaṃ manvānena pratyagātmano'pi sādhāraṇatvaṃprativacanasya matvā atuṣṭena punaḥ pṛṣṭastaṃ prati pratyagātmano vvāvṛttaṃ nirupādhikatvena prāṇanasya karttāraṃ paramātmānamāha - "na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ’ ityādinā | indriyādhīnānāṃ darśanaśravaṇamananavijñānānāṃ kartāraṃ pratyagātmānaṃ prāṇanasya kartṛtvenokta iti na manvīthāḥ, tasya suṣuptimūrcchādau prāṇanāderakartṛtvāt | "ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt yadeṣa ākāśa ānando na syāt’ iti sarva prāṇiprāṇanahetutvaṃ hi paramātmana eva anyatra śrutam | ataḥ pūrvapraśnaprativacane paramātmaviṣaye, evamuttare api, aśanāyādyatītatvasya paramātmāsādhāraṇatvāt | ubhayatra "ato'nyadārtta’mityupasaṃhāraścaikarūpaḥ | praśnaprativacanāvṛttistu kṛtsnaprāṇiprāṇanahetoḥ parasya brahmaṇo'-śanāyādyatītatvapratipādanāya | tatra dṛṣṭāntamāha-upadeśavaditi | yathā sadvidyāyām "uta tamādeśamaprākṣyaḥ’ iti prakrānte sadupadeśe "bhagavāṃstatveva me tadvravītviti3 "bhūya eva mā bhagavāt vijñāpaya’tviti praśnasya "eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatya’miti prativacanasya ca bhūyo bhūya āvṛttiḥ sato brahmaṇaḥ tattanmāhātmyaviśeṣapratipādanāya dṛśyate; tadvata | ata ekasyaiva sarvāntarabhūtasya brahmaṇaḥ kṛtsnaprāṇiprāṇana-hetutvāśanāyādyatītvapratipādanena rūpaikyādvidyaikyam || 35 ||

11.3-77

36
atha syāt-yadyapyubhe praśnaprativacane parabrahmaviṣaye; tathā'pi vidyābhedo'varjjanīyaḥ, ekatra sarvaprāṇiprāṇana-hetutvenopāsyam, itaratrāśanāyādyatītatvenetyupāsyaguṇabhedena rūpabhedāt, praṣṭṭabhedācca | pūrvatra hyuṣastaḥ praṣṭā, utaratra tu kaholaḥ- iti; tatrāha -

11.3-78

36
vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat || 36 ||

11.3-79

36
nātra vidyābhedaḥ, praśnaprativacanābhyāmekarūpārthaviṣayābhyāmekena ca vidhipadenaikavākyatvapratīteḥ | praśnadvayaṃ tāvatsarvāntarātmatvaviśiṣṭabrahmaviṣayam | dvitīye praśne "yadeva sākṣādaparokṣādvrahma ya ātmā sarvāntaraḥ’ ityevakāraśca pūrvatropastena pṛṣyaguṇaviśiṣṭabrahmaviṣayatvaṃ kaholapraśnasyāvadhārayati | prativacanaṃ cobhayatra "sa ta ātmā sarvāntaraḥ’ iti sarvāntarātmatvaviśiṣyabrahmaviṣayamekarūpameva, vidhipratyayaścovaratraiva dṛśyate "tasmādvrahmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāset’ iti | evaṃ sarvāntarātmatvaviśiṣṭabrahmaikaviṣayatve dvayoravadhṛte satyekasminneva sarvāntarātmatvaviśiṣṭe brahmaṇyupāsye upastakaholayoritaretarabuddhivyatihāraḥ katarvyaḥ | upastasya yā sarvāntarātmano brahmaṇaḥ sarvaprāṇiprāṇanahetutvaviṣayā buddhiḥ; sā kaholenāpi praṣṭrā kāryā | yā ca kaholasya tasyaiva brahmaṇo'śanāyādyatītatvaviṣayā buddhiḥ, soṣastenāpi kāryā | evaṃ vyatihāre kṛte ubhābhyāṃ sarvāntarasya brahmaṇaśe jīvavyāvṛttiravagatā bhavati | enaṃ sarvāntarātmānaṃ pratyagātmano vyāvṛttamavagamayituṃ sarvaprāṇiprāṇanahetutvāśanāyādyatītatvapratipādanena viśiॅṣanti hi yājñavalakyasya prativacanāni | ato brahmaṇaḥ sarvāntarātmatvamevopāsyaguṇaḥ | prāṇanahetutvādayastu tasyopapādakāḥ, nopāsyāḥ | nanūpāsyaguṇaḥ sarvāntarātmatvameva cetprāṇanahetutvasyāśanāyādyatītatvasya ca praṣṭrorvyatihṛtyā-nusandhānaṃ kimartham, taduṣyate-sarvaprāṇiprāṇanahetutvena sarvāntarātmani jīvādvayāvṛtte brahmaṇi upastenāva-dhṛte sati kaholena

11.3-80

36
jīvasya sarvātmanā'sambhāvitena svabhāvaviśeṣeṇa sarvāntarātmā vyāvṛttaśe'nusandheya iti kṛtvā punaḥ praśnaḥ kṛtaḥ | yājñavalkyo'pi tadabhiprāyamabhijñāya pratyagātmano'sambhāvitamaśanāyādipratyanīkatvamuktavān | ataścopāsyasya vyāvṛvipratītisiddhayarthamubhābhyāṃ parasparabuddhivyatihāraḥ kartavyaḥ, itaravat-yathetaratra sadvi- dyāyāṃ bhūyobhūyaḥ praśnaiśca prativacanaiśca tadeva sadvrahma vyavacchidyate; na punaḥ pūrvapratipannadguṇādguṇāntara-viśiṣṭatayopāsyaṃ pratipādyate tadvat || 36 ||

11.3-81

37
tatrāpi praśnaprativacanabhede sati kathamaikyamavagamyata iti cet-tatrāha -

11.3-82

37
saiva hi satyādayaḥ || 37 ||

11.3-83

37
saiva hi-sacchabdābhihitā paramakāraṇabhūtā parādevataiva "seyaṃ devataikṣata’ "tejaḥ parasyāṃ devatāyām’ iti prakṛtā "yathā somya madhu madhukṛto nistiṣṭhanti’ ityādiṣu paryāyeṣu sarveṣūpādyate | yataḥ "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ ātmā’ sati prathamaparyāyoditāḥ satyādayaḥ sarveṣu paryāyeṣūpapādyopasaṃhriyante ||
kecittu "vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat’ "saiva hi satyādayaḥ’ iti sūtradvayamadhikaraṇadvayaṃ varṇayanti | tatra pūrveṇa "tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ahaṃ yai tvamasi bhagavo devate tadyo'haṃ so'sau yo'sau yo'sau so'ham’ iti vākye jīvaparayorvyatihārānusandhānaṃ pratipādyata ityucyate -ityāhuḥ | tat "sarvaṃ khalvidaṃ brahma’ "aitadā-

11.3-84

37
tmyamidaṃ sarvam’ "tattvamasi’ ityavagatasarvātmabhāvaviṣayatvādasya vākyasya nātra pratipādanīyamapūrva-mastītyanādaraṇīyam | tattu vakṣyate "ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca’ iti | na ca sarvātmatvānu-sandhānātirekeṇa parasmin brahmaṇi jīvatvānusandhānam, jīve ca parabrahmatvānusandhānaṃ tathyaṃsambhavati | uttareṇa ca sūtreṇa "sa yo ha vai tanmahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahma’ ityādivākyapratipāditasya satyopāsanasya "tadyatsatyamasau sa ādityo ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣa’nnityādi-vākyapratipāditopāsanasya caikyaṃ pratipā-dyata iti; tadapyuktam, uvaravākye akṣyādityasthānabhedena vidyābhedasya pūrvameva "na vā viśeṣā’dityanena pratipāditatvāt | na ca dvayoranayorvyāhṛtyādiśarīrakatvena rūpavatoḥ "hanti pāpmānaṃ jahāti ca ya evaṃ veda’ iti ca pṛthaksaṃyogacodanāvatodvayorupāsanayoḥ "sa yo ha vai tanmahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahmeti jayatīmāṃllokān’ iti saṃyogarūpādimattayā nirapekṣera pūrveṇaikeno-pāsanenābheda sambhavati | na ca "hanti pāpmānaṃ jahāti’ iti ca guṇaphalādhikāratvam, pramāṇābhāvāt | pūrveṇaikavidyātvaṃ pramāṇamiti cet-na, itaretarāśrayatvāt | ekavidyātve niścieta sati pūrvaphalasyaiva pradhānaphalatvenottarayoḥ phalayorguṇaphalatvam, tayorguṇapalatve niścite sati saṃyogabhedābhāvāt pūrveṇa vidyaikyamitītaretarānayatvamityevamādibhiryathoktaprakārameva sūtradvayam || 37 ||
|| antaratvādhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3-85

38
kāmādītaratra tatra cāyatanādibhyaḥ || 38 ||

11.3-86

38
chāndogye śrūyate "atha yadidamasmin brahmāpure daharaṃ puṇḍīākaṃ veśma daharo'sminnantara ākāśastasmin yadantastadanveṣṭavyam’ ityādi; vājasaneyake ca sa vā eṣa mahānaja ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiśchete savarsya vaśī sarvasyeśānaḥ’ityādi | tatra saṃśayaḥ- kimanayovirdyābhedaḥ? uta neti | kiṃ yuktaṃ? bheda iti | kutaḥ rūpabhedāt | apahatapāpmatvādiguṇāṣṭa-kaviśiṣṭa ākāśaḥ chāndogya upāsyaḥ pratīyate; vājasaneyake tvākāśe śayāno vaśitvādiguṇaviśiṣṭa upā- syaḥ pratīyate, ato rūpabhedādvidyābhedaḥ |
iti prāpte pracakṣmahe- na bheda iti | kutaḥ? rūpābhedāt-itaratra tatra ca kāmādyeva hi rūpam | vājasaneyake chāndogye ca satyakāmādiviśiṣṭameva brahmopāsyamityarthaḥ | kutaḥ etadavagamyate, āyatanādibhyaḥ -hṛdayāya-tanatvasetutvavidharaṇatvādibhistāvadubhayatra saiva vidyoti pratyabhijñāyate | vaśitvādayaśca vājasaneyake śrutāḥ chāndogye śrutasya guṇāṣṭakānyatamabhūtasya satyasaṅkalpatvasya viśeṣā eveti satyasaṅkalpatvasahacāriṇāṃ satyakāmatvādīnāmapahatapāpmatvaparyantānāṃ sadbhāvamavagamayanti | ato rūpaṃ na bhidyate | saṃyogo'pi "paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhinieṣpadyate’ "abhayaṃ vai brahma bhavati’ iti brahmaprāptirūpo na bhidyate | ākāśaśabdaḥ chāndogye paramātmaviṣaya iti "dahara utarebhya’ ityatra nirṇītam | vājasaneyake tvākāśe śayānasya vaśitvādi-

11.3-87

38
śravaṇāttasya śayānasya paramātmatve sati tadādhārabhidhāyina ākāśaśabdasya "tasyānte suṣiraṃ sūkṣma’ miti hṛdayāntargatasya suṣiraśabdavācyasyākāśasyābhidhāyakatvamavagamyate | ato vidyaikyam || 38 ||

11.3-88

39
atha syāt-yaduktaṃ vājasaneyake vaśitvādibhiḥ saha satyakāmatvādisadbhāvo'vagamyate-iti; tannopapadyate, vaśitvādīnāmeva tatra paramārthataḥ sadbhāvābhāvāt, tadabhāvaśca "manasaivānudraṣṭavyam neha nānāsti kiñcana | mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati’ "ekadhaivānudraṣṭavyametadaprameyaṃ dhruvam’ iti prakṛtena vākyena "sa eṣa neti netyātmā’ iti vakṣyamāṇenottareṇa copāsyasya brahmaṇo nerviśeṣatvapratīteravagamyate | ato vaśitvādayo'pi sthūlatvādivanniṣedhyā iti pratīyante | ata eva chāndogya'pi satyakāmatvādayo na brahmaṇaḥ pāramārthikā guṇā ucyante | ato'pāramārthikatvādevaṃjātīyakānāṃ guṇānāṃ mokṣārtheṣūpāsaneṣu lopa iti; tatrāha -

11.3-89

39
ādarālopaḥ || 39 ||

11.3-90

39
brahmaguṇatvena pramāṇāntarāprāptānāṃ guṇānāmeṣāṃ satyakāmatvādīnām "tasmin yadantasyadanveṣṭavyam "eṣa ātmā'pahatapāṣmā vijaro vimṛtyurviśoko vijidhatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ’ "sarvasya vaśī sarvanyeśānaḥ’ "eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasambhedāya’ ityādi-bhiranayoḥ śrutyoranyāsu ca mokṣārthopāsanopāsyabrahmaguṇatvena sādaramupadeśādeṣāmalopaḥ, api tūpasaṃhāra eva kāryaḥ | chāndogya tāvat "tadya iha ātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmān teṣāṃ sarveṣu lākeṣu kāma- cāro bhavati’ iti satyakāmatvādiguṇaviśiṣṭasya brahmaṇo vedanamabhidhāya "atha ya iha ātmānamananuvidya vrajantvetāṃśca satyānkāmāsteṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati’ iti avedananindā kriyamāṇā guṇavi-śiṣṭavedanasyādaraṃ darśayati | tathā vājasaneyake "sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ’ "eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa

11.3-91

39
bhūtapālaḥ’ iti bhūyo bhūya aiśvaryopadeśāt guṇeṣvādaraḥ pratīyate | evamanyatrāpi | na ca mātāpitṛsahasrebhyo'pi vatsalataraṃ śāstraṃ pratārakavadapāramāthikānnirasanīyān guṇān pramāṇāntarāpratipannānādareṇopadiśya saṃsāra-cakraparivarttanena pūrvameva brambhramyamāṇān mumukṣūn bhūyo'pi bhramayitumalam | "neha nānā'sti kiñcana’ "eka-dhaivānudraṣṭavya’miti tu sarvasya brahmakāryatvena tadātmakatvādekadhā'nudarśanaṃ vidhāya abrahmātmakatvena pūrvasi-ddhanānātvadarśanaṃ niṣedhatītyayamarthaḥ prāgeva prapañcitaḥ | "sa eṣa neti netyātmā’ ityatra cetiśabdena pramāṇāntarapratipannaṃ prapañcakāraṃ parāmṛśya na tathāvidhaṃ brahmeti sarvātmabhūtasya brahmaṇaḥ prapañcavilakṣaṇatvaṃ pratipādyate, tadeva cānantaramupapādayati "agrāhyo na hi gṛhyate aśīryo na hi śīryate asaṅgo na hi sajjayate avyathito na vyathate na riṣyati’ iti | pramāṇāntaragrāhyavisajātīyatvāt na viśīryate, evamuttaratrānu-sandheyam | chāndogye 'pi "nāsya jarayaitajjīryati na vadhenāsya hanyate etatsatyaṃ brahmapuramasminkāmāḥ samāhitā’ iti sarvavi-sajātīyatvaṃ brahmaṇaḥ pratipādya tasminsatyakāmatvādayo vidhīyante || 39 ||

11.3-92

40
nanu evamapi "tadya iha ātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmāsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati sa yati pitṛlokakāmo bhavati’ ityādinā satyakāmādiguṇaviśiṣṭavedanasya sāṃsārikaphalasambandhaśravaṇānmu-mukṣorbrahmaprepsorna saguṇaṃ brahma upāsyam | paravidyāphalaṃ ca "paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhinieṣpadyate’ itīdameva | ataḥ satyakāmatvādayo brahmaprepsornopasaṃhāryā iti, ata uttaraṃ paṭhati -

11.3-93

40
upasthite'tastadvacanāt || 40 ||

11.3-94

40
upasthitiḥ- upasthānam, brahmopasampattiḥ, upasthite brahmopasampanna; sarvabandhavinirmukte svena rūpeṇābhini- ṣpanne pratyagātmanyata evopasampattereva hetoḥ sarveṣu lokeṣu kāmacāra ucyate "paraṃ jyotirupasampadya svena rūpe-ṇābhiniṣpadyate’ "sa uttamaḥ puruṣaḥ’ "sa tatra paryyeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajanaṃ smarannidaṃ śarīram’ "sa svarāḍ bhavati’ "tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati’ iti | tadetaccaturthe nipuṇataramupapādayiṣṭate | ataḥ sarveṣu lokeṣu kāmacārasya muktopabhogyaphalatvānmumukṣoḥ satyakāmatvādayo guṇā upasaṃhāryāḥ || 40 || || kāmādyadhikaraṇaṃ samāptam ||

11.3-95

41
tannirdhāraṇāniyamastaddṛṣṭeḥ pṛtagdhyapratibdhaḥ phalam || 41 ||

11.3-96

41
"omityetadakṣaramudagīthamupāsīta ’ ityādīni karmāṅgāśrayāṇyupāsanāni karmāṅga-

11.3-97

41
bhūtodgītādimukhena juhvādimukhena parṇatādivat karmāṅgatvena nirūḍhānuṣṭhānānītyudgīthādyupāsanasambandhinaḥ "yadeva vidyayā karoti śraddhayoṣaniṣadā tadeva vīryavattarambhavati’ iti varttamānīnardeśasya parṇatādisambandhya-pāpaślokaśravaṇavat pṛthakphalatvakalpanāyogāt kratuṣu niyamenopasaṃhāryāṇīti |
evaṃ prāpte pracakṣmahe-tannirdhāraṇāniyamaḥ-iti | nirdhāraṇaṃ niścayena manaso'vastāpanam, dhyānāmityarthaḥ | tannirdhāraṇāniyamaḥ- karmasūdgīthādyupāsanānāmaniyamaḥ; kutaḥ? taddṛṣṭeḥ, upalabhyate hyupāsanānuṣṭhānāniyamaḥ "tenaubhau kuruto yaścaitadevaṃ veda yaśca na veda’ ityaviduṣo'pyanuṣṭhānavacanāt | na cāṅgatve satyupāsanasyānu-ṣṭhānāniyama upapadyate | evamupāsanasyānaṅgatve niścite satyupāsanavidheḥ phalākāṅkṣāyāṃ rātrisatranyāyena vīryavattaratvaṃ karmaphalatpṛthagbhūtaṃ phalamityavagamyate | kimidaṃ vīryavattaratvam? karmaphalasyaivāpratibandhaḥ | pratibadhyate hi karmaphalaṃ prabalakarmānyataraphalena tāvantaṃ kālam; tadabhāvo'pratibandhaḥ | karmaphalātsvargādi-lakṣaṇāt pṛthagbhūtameva phalam | taddimucyate-pṛthagdhyapratibandhaḥ phalamiti | ataḥ karmāṅgāśrayāṇāmapi pṛthakphalatvāt godohanādivatkarmasūdgīthādyupāsanānāmaniyamenopasaṃhāraḥ || 41 || || tannirdhāraṇāniyamā-dhikaraṇaṃ samāptam ||

First 131 of 200 passages. Read on

Linked texts (13)