Pramāṇa · Search · About · API

Shribhashya 12: caturthāpādaḥ

Śrībhāṣya (complete text) 12

Language
Sanskrit

caturthāpādaḥ

12.4

1
puruṣārtho'taśśabdāditi vādarāyaṇaḥ || 1 ||

12.4-2

1
guṇopasaṃhārānupasaṃhāraphalā vidyaikatvānātvacintā kṛtā | idānīṃ vidyātaḥ puruṣārthaḥ? uta vidyāṅgakātkarmaṇaḥ? iti cintyate | kiṃ yuktam? ataḥ- vidyātaḥ puruṣārtha iti bhagavānvādarāyaṇo manyate, kutaḥ? śabdāt, dṛśyate hyaupaniṣadaḥ śabdo vidyātaḥ puruṣārthaṃ bruvan "brahmavidāpnoti param’ "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt | tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati | nānyaḥ panthā vidyate'yanāya’ "yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudrrestaṃ gacchanti nāmarūpe vihāya | tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātmaraṃ puruṣa-

12.4-3

1
mupaiti divyam’ ityādi || 1 ||

12.4-4

2
atra pūvapakṣī pratyavatiṣṭhate -

12.4-5

2
śeṣatvātpuruṣārthavādo yathā'nyeṣviti jaiminiḥ || 2 ||

12.4-6

2
naitadevam-yadvidyātaḥ puruṣārthāvāptiḥ śabdāvagamyate-iti | na hyeṣaḥ "brahmavidāpnoti param’ ityādiśabdo veda-nātpuruṣārthāvāptimavagamayati, karmasukartṛbhūtasyā''tmano yāthātmyavedanapratipādanaparatvāt, ataḥ kartuḥ

12.4-7

2
saṃskāradvāreṇa vidyāyāḥ kratuśeṣatvāt tatra phalaśrutirarthavādamātram, yathā'nyeṣu dravyādiṣviti jaiminirācāryo manyate | taduktaṃ "dravyaguṇasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutirarthavādaḥ syāt’ iti | nanu ca karmasu karturjīvā-danyo mumukṣabhiḥ prāpyatayā vedānteṣu vedya upadiśyate iti prāgevopapātayā vedānteṣu vedya upadiśyate iti prāgevopapāditam-"netaro'nupapatteḥ’ "bhedavyapadeśācca’ "anupapattestu na śārīraḥ’ itaraparāmarśātsa iti cennāsambhavāt’ ityevamādibhiḥ sūtraiḥ | tadeva brahma tattvamasyādisāmānādhikaraṇyena jīvādanatirikta-mityetadapi "adhikaṃ tu bhedanirdeśāt’ ityevamādibhirnirastam | sāmānādhikaraṇyanirdeśaśca "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ’ "sarvaṃ khalvidaṃ brahma’ iti cetanācetanasādhāraṇaḥ, "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan’ "ya ātmani tiṣṭhan’ ityādinā'vagatatattadātmatayā'vasthitinibandhana iti "avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ’ ityādibhirupapāditam, tatkathaṃ karmasu kartturātmano yāthātmyopadeśaparā vedāntaśabdā iti vidyāyāḥ karmāṅgatvaṃ pratipādyate | ucyate-vedāntavākyaṣveva vidyāyāḥ karmaprādhānyaṃ sūcayadbhirliṅgaistadupavṛhitasāmānādhikaraṇyanirdeśena ca vedāntaśabdā dehātiriktajīvasvarūpayāthātmyopadeśaparā iti valādabhyupagamanīyamiti pūrvapakṣiṇo'bhiprāyaḥ | nanu ca karttṛsaṃskāramukhena

12.4-8

3
vidyāyāḥ kratvanupraveśo na śakyate vaktum, kartturlaukikavaidikasādhāraṇatvenāvyabhicaritakratusāmbandhitvā-bhāvāt | naivam, laukikasya karmaṇaḥ kartturdehādavyatiriktatve'pyupapatterdehātiriktaniyatyātmasvarūpasya kratāvevopayogāttattsvarūpapratipādanamukhena kratvanupraveśo na viruddhayate | ato vidyāyāḥ kratuśeṣatvānnātaḥ puruṣārthaḥ || 2 || kāni punastāni liṅgāni; yadupavṛṃhitasamānādhikaraṇyanirdeśena vedāntaśabdā jīvasvarūpa-parā iti nirṇīyante | tatrāha -

12.4-9

3
ācāradarśanāt || 3 ||

12.4-10

3
brahmavidāṃ prādhānyena karmasvevācāro dṛśyate-aśvaṣatiḥ kekayaḥ kilātmavittamastadvijñānāyopagatāṃstānṛṣīn pratyāha - "yakṣyamāṇo ha vai bhagavanto'hamasmi’ iti | tathā ca janakādayo brahmavidagresarāḥ karmaniṣṭhāḥ smṛtiṣu dṛśyante "karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ’ "iyāja so'pi subahūn yajñān jñānavyapāśrāyaḥ’ iti | ato brahmavidāṃ karmapradhānatvadarśanādvidyāyāḥ kartṛsvarūpavedanarūpatvena karmāṅgatvameveti na vidyātaḥ puruṣārthaḥ || 3 ||

12.4-11

4
liṅgamidam; prāptirucyatāmityatrāha -

12.4-12

4
tacchruteḥ || 4 ||

12.4-13

4
śrutireva hi vidyāyāḥ karmāṅgatvamāha - "yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati’ iti | neyaṃ śrutiḥ prakaraṇādudgīthamātraviṣayeti vyavasthāpayituṃ śakhyā, yataḥ prakaraṇācchrutirvalīyasī, "yadeva vidyayā karoti’ iti vidyāmātraviṣayā hīyaṃ śrutiḥ || 4 ||

12.4-14

5
samanvārambhaṇāt || 5 ||

12.4-15

5
"taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete’ iti vidyākarmaṇoḥ sāhityaṃ ca dṛśyate | sāhityaṃ coktena nyāyena vidyāyāḥ karmāṅgatve satyeva bhavati || 5 ||

12.4-16

6
tadvato vidhānāt || 6 ||

12.4-17

6
vidyāvataḥ karmavidhānāt vidyā karmāṅgamityavagamyate-"ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmā-tiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe’ ityādau | "vedamadhītya’ ityadhyayanavataḥ karmāṇi vidadhadarthāvabodha-paryantādhyanavata eva vidadhāti | arthāvabodhaparyantaṃ hyadhyayanamiti sthāpitam | ato brahmavidryāpi karmasu

12.4-18

6
viniyukteti na pṛthakphalāyāvakalpate || 6 ||

12.4-19

7
niyamāt || 7 ||

12.4-20

7
itaśca na vidyātaḥ puruṣārthaḥ | "kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchataṃ samāḥ’ ityātmavidaḥ puruṣāyupasya sarvasya karmasu niyamena viniyogāt karmaṇa eva phalamityavagamyate, vidyā tu karmāṅgam || 7 ||

12.4-21

8
evaṃ prāpte pracakṣmahe -

12.4-22

8
adhikopadeśāttu vādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt || 8 ||

12.4-23

8
tuśabdātpakṣo vyāvṛttaḥ; vidyāta eva puruṣārthaḥ, kutaḥ? adhikaropadeśāt-karmāsu kartturjīvādveyapratyanīkānava-dhikātiśayāsaṅkhayekalyāṇaguṇākaratvenādhikasyārthāntarabhūtasya parasya brahmaṇo vedyatayopadeśāt bhagavato vādarāyaṇasya vidyātaḥ phalamityevameva matam | liṅgāni tiṣṭhantu, vedyatayopadeśaśastu tāvatkarttuḥ pratyagātma-no'dhikasaiva | kathaṃ? taddarśanāt - pratyagātmanyaśuddhe śuddhe'pyasambhāvanīyānantaguṇākarasya vedyasya nirastani

12.4-24

8
khilahayagandhasya svasaṅkalpakṛtajagadudayavibhavalayalīlasya sarvajñasya sarvaśaktervāṅgenasāparicchedyānandasya jīvādhipasya kṛtsnasya praśāsituḥ parasya brahmaṇo vedanopadeśavākyeṣu darśanāt | "apahatapāṣmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ’ "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo-'sṛjata’ "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit’ "parā'sya śaktivirvidhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca’ " sa eko brahmaṇa ānandaḥ’ "yato vāco nivartante -aprāpya manasā saha ānandaṃ brahmaṇo vidvānna vibheti kutaścaneti’ "eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla epa seturvidharaṇaḥ’ "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ’ "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ’ "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ’ "bhīṣā'smādvātaḥ pavate | bheṣodeti sūryaḥ | bhīṣā'smādagniścendraśca | nṛtyurdhāvati pañcamaḥ’ ityādiṣuḥ | tasmādvedanopadeśaśabdeṣu karttuḥ pratyagātmanaḥ khadyātakalpasyāvidyādiheyasambanatadhayogyasya gandho'pi nāstīti paramapuruṣaviṣayāyā vidyāyāstatprāpti-rūpamamṛtatvaṃ tatra tatra śrūyamāṇaṃ palamiti vidyātaḥ puruṣārtha iti suṣṭhūktam || 8 ||

12.4-25

9
liṅgānyapi nirasyante --

12.4-26

9
tulyaṃ tu darśanam || 9 ||

12.4-27

9
yaduktam-brahmavidāṃ karmānuṣṭhānadarśanādvidyākarmāṅgamiti, tanna vidyāyā anaṅgatve'pi tulyaṃ darśanam, brahmavidāṃ karmānuṣṭhānadarśanamanaikāntikamityarthaḥ | ananuṣṭhānasyāpi darśanāt | dṛśyate hi brahmavidāṃ karmatyāgaḥ "ṝṣayaḥ kāvaṣeyāḥ kimarthā vayamadhyeṣyāmahe kimarthā vayaṃ yakṣyāmahe’ ityādau | ato brahmavidāṃ karmatyāgadarśanānna vidyā karmāṅgam | kathamidamupapadyate-brahmavidāṃ karmānuṣṭhānamananuṣṭhānañca; phalābhisandhirahitasya yajñādikarmaṇo brahmavidyāṅgatvāt | tathāvidhasya karmaṇo'nuṣṭhānadarśanamupapadyate | vakṣyati ca "sarvāpekṣā ca yajñādiśrute-raśvavat’ iti, phalārthasya tasyaiva yajñādeḥ karmaṇo mokṣaivaphalabrahmavidyāvirodhitvāttasyānanuṣāṃna-darśanamupapannataram | vidyāyāḥ karmāṅgatve karmatyāgaḥ kathamapi nopapadyate || 9 ||

12.4-28

10
yaduktam-śrutyaiva vidyāyāḥ karmāṅgatvamavagamyata iti; tatrāha-

12.4-29

10
asārvatrikī || 10 ||

12.4-30

10
na sarvavidyāviṣayeyaṃ śrutiḥ, api tūdgīthavidyāviṣayaiva "yadeva vidyayā karoti’ iti yacchabdasyānirdhārita-viśeṣasya "udgīthamupāsīta’ iti prastutodgīthaviśeṣaniṣṭhatvāt | na hi yatkaroti, tadvidyayeti sambadhyate, yadeva vidyayā karoti tadeva vīryavattaramiti vidyayā kriyamāṇaṃ yacchabdena nirdiśya tasya hi vīyyarvattaratva-mucyate || 10 ||

12.4-31

11
yaccedamuktaṃ "taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete’ iti vidyākarmaṇoḥ sāhityadarśanādvidyā karmāṅgam-iti; tatrāha -

12.4-32

11
vibhāgaḥ śatavat || 11 ||

12.4-33

11
"taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete’ ityatroktena nyāyena vidyākamarṇorbhinnaphalatvādvidyā svasmai phalāya samanvārabhate, karma ca svasmai phalāyeti vibhāgo draṣṭavyaḥ | śatavat-thayā kṣetraratravikrayiṇaṃ śadadvayamanvetītyukte kṣetrārthaṃ śatam, ratnārthaṃ śatamiti vibhāgaḥ pratīyate; tathehāpi || 11 ||

12.4-34

12
adhyayanamātravataḥ || 12 ||

12.4-35

12
yaduktaṃ-vidyāvataḥ karmavidhānādvidyā karmāṅgamiti, naitadyuktam, "vedamadhītya’ iti adhyayanamātravato vidhānāt | na cādhyayanavidhirevārthāvabodhe pravarttayati, ādhānavadadhyayanasyākṣararāśigrahaṇamātre paryyavasānāt | gṛhītasya ca svādhyāyasya phalavatkarmāvabodhītvadarśanāttannirṇayaphale tadarthavicāre puruṣaḥ svayameva pravarttate |

12.4-36

12
tataḥ karmārthī karmajñāne pravarttate, mokṣārthī ca brahmajñāne-iti na vidyā karmāṅgam | yadyaṣyadhyayanavidhirevārthāva- bodhe pravarttayati, tathā'pi na vidyā karmāṅgam, arthajñānādarthāntaratvādvidyāyāḥ | yadhā jayotiṣṭomādikarmasva-rūpavijñānātphalasādhanabhūtaṃ karmānuṣṭhānamarthāntaram, tathā'rthajñānarūpādvrahyasvarūpavijñānādarthāntarameva dhyānopāsanādiśabdavācyā puruṣātharsādhanabhūtā vidyeti na tasyāḥ karmasambhabandhagandho vidyate || 12 ||

12.4-37

13
nāviśeṣāt || 13 ||

12.4-38

13
yaccoktaṃ "kurvanneveha karmāṇi’ ityātmavidaṃ jñānādvayāvṛtya yāvajjīvaṃ karmānuṣṭhāne niyamayatīti; tannopapadyate, aviśeṣāt-na hyaṃ niyamaḥ phalasādhanabhūtasvatantrakarmaviṣaya iti viśeṣaheturasti, vidyāṅgabhūta-karmaviṣayatayā'pyupapatteḥ | "karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ’ iti ca viduṣastvāprayāṇādupāsana-syānuvarttamānatvāt || 13 ||

12.4-39

14
evamarthasvābhāvyena codyaṃ parihṛtya "kurvanneveha karmāṇi’ ityasyārthamāha -

12.4-40

14
stutaye 'numatirvā || 14 ||

12.4-41

14
vāśabdo'vadhāraṇārthaḥ, "īśāvāsyamidaṃ sarvam’ iti vidyāprakaraṇādvidyāstutaye sarvadā karmānuṣṭhānānumati-riyam |
vidyāmāhātmyāt sarvadā karma kurvannapi na lipyate karmabhiriti hi vidyā stutā bhavati | vākyaśeṣa-ścaivameva darśayati-"evaṃ tvayi nānyatheto'sti na karma lipyate nare’ iti | ato na kamāṅgaṃ vidyā || 14 ||

12.4-42

15
kāmakāreṇa caike || 15 ||

12.4-43

15
api caivameke śākhinaḥ kāmakāreṇa brahmavidyāniṣṭhasya gārhasthyatyāgamadhīyate "kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ noyamāmā'yaṃ lokaḥ’ iti viduṣo viraktasya kāmakāreṇa gārhasthyakarmatyāgaṃ bruvradidaṃ vacanaṃ brahmavidyāyāḥ karmānaṅgatvaṃ darśayati | yajñādikarmāṅgatve hi vidyāyā vidyāniṣṭhasya kāmakāreṇa gārhasthyatyāgo na sambhavati | ato na vidyā karmāṅgam || 15 ||

12.4-44

16
upamardaṃ ca || 16 ||

12.4-45

16
puṇyāpuṇyarūpasya samastasāṃsārikaduḥkhamūlasya karmaṇo brahmavidyayopamardāṃ ca prativedāntamadhīyate-"bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare’ ityādikam | tadvidyāyāḥ karmāṅgatve na saṅgacchate || 16 ||

12.4-46

17
ūrdhvaretassu ca śabde hi || 17 ||

12.4-47

17
ūrdhvaretassvāśrameu brahmavidyādarśanātteṣvagnihotradarśapūṇamāsādikarmābhāvācca na vidyā karmāṅgam | nanūrdhvaretasa āśramā na santyeva "yavajjīvamagnihotraṃ juhoti’ ityādinā'gnihotradaśarpūrṇamāsādīnāṃ yāvajjīvādhikāraśruteḥ | śrutiviruddhānāṃ smṛtīnāṃ cāprāmāṇyāt | ata āha-śabda hi-iti | vaidike eva hi śabde te dṛśyante "trayo dharmaskandhāḥ’ ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate’ "etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti’ ityādau | yāvajjīvaśrutistvaviraktaviṣayā || 17 ||

12.4-48

18
parāmarśaṃ jaiminiracodanāccāpavadati hi || 18 ||

12.4-49

18
yadidam "trayo dharmaskandhāḥ’ ityādau vaidike śabde ūrdhvareta āśramā dṛśyante, ataste santyeveti, naitadupa-padyate, yataḥ "trayo dharmaskandhāḥ’ ityādiṣu vākyeṣu teṣāmāśramāṇāṃ parāmarśamātraṃ kriyate, anuvādamātra-mityarthaḥ | kuta etata? codanāt-avidānādityarthaḥ | na hyatra vidhiśabdaḥ śrūyate; "trayo dhamarskandhāḥ’ ityādienā hi prakṛtaṃ praṇavena brahmopāsanaṃ stūyate, "brahmasaṃstho'mṛtatvameti’ ityupasaṃhārāt | ato'nyārtha-manuvādamātramatra kriyate teṣāmāśramāṇām | "ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityapāsade’ iti ca devayānavidhipara-tvāttatrāpi nāśramāntaravidhisambhavaḥ | api cāpavadati hi śruti rāśramāntaraṃ "vīrahā vā eṣa devānāṃ yo'gnimudvāsayeta’ ityādiekā | ata ūrdhvaretasa āśramā na santīti jaiminirācāryo manyate || 18 ||

12.4-50

19
anuṣṭheyaṃ vādarāyaṇassāmyaśruteḥ || 19 ||

12.4-51

19
gṛhasthāśrayamavadāśramāntaramapyanuṣṭheyaṃ bhagavān vādarāyaṇo manyate | kutaḥ? sāmyaśruteḥ-upādeyatayā'bhimata-

12.4-52

19
gṛhasthāśramasāmyaṃ hi teṣāmapyāśramāṇāṃ śrūyate "trayo dharmaskandhāḥ’ ityārabhya brahmasaṃsthastutyarthatayā skīrttanaṃ gṛhasthāśramasyetareṣāṃ ca samānam | atha gṛhasthāśramasyānuvādaḥ prāpto satyāmeva sambhavatīti tasya praptira-vaśyābhyupetyeti matam, taditareṣāmapi samānam, anyatrā'bhiniveśāt | na ca gārhasthyadharma eva "yajño-'dhyayanaṃ dānaṃ tapo brahmacarya’ miti sarvaiḥ śabdairabhidhīyate, brahmacaryatapasorgṛhasthasyaiva sambhavāditi yuktam, "trayo dharmaskandhāḥ’ iti tritvena saṃgṛhya "prathamo dvitīyastṛtīyaḥ’ iti vibhāgavacanānupapatteḥ | ato "yajño-'dhyayanaṃ dāna’miti gṛhasthāśrama ucyate | adhyayanaśabdo vedābhyāsaparaḥ | tapaḥśaśabdena vaisvānasapārivrājya-yogarrahaṇam, ubhayostapaḥpradhānatvāt | tapaḥ śabdo hi kāyakleśe rūḍhaḥ, sa caṃ dvayorapi samānaḥ | brahmacāridharma eva brahmacayarśabdenābhidhīyate, "brahmasaṃsthaśabdo yaugikaḥ sarvāśramasādhāraṇa|, sarveṣāmāśramiṇāṃ brahmasaṃsthā-sambhavāt | brahmaṇi saṃsthāsaṃsthitirbrahmasaṃsthatvaṃ, tacca sarveṣāṃ sambhavatyeva | brahmaniṣṭhāvikalāḥ kevalāśramiṇaḥ puṇyalokabhājaḥ; teṣveva brahmaniṣṭho'mṛtatvabhāgbhavati | tadetadvispaṣṭamuktaṃ bhagavatā parāśareṇa "prājāpatyaṃ brāhmaṇānā’mityārabhya "brāhmaṃ saṃnyāsināṃ smṛta’ mityantena varṇānāmāśramāṇāṃ ca kevalānāṃ brahmaloka

12.4-53

19
prāptyantaṃ phalamabhidhāya "ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye | teṣāṃ tatparamaṭha sthānaṃ yadvai paśyanti sūrayaḥ’ iti teṣveva brahmaniṣṭhānāṃ brahmaprāptimabhidadhātā | ato gṛhasthāśramatulyā ūrdhvaretasa āśramā api dṛśyanta iti te'pyanuṣṭheyāḥ | "ye ceme'raṇye śruddhā tapaḥ ityupāsate’ iti ca araṇye-iti tapaḥpradhānāśrama-prāptyapekṣatvād devayānavidhānasya tatrāpi tatprāptiraṅgīkaraṇīyā || 19 ||

12.4-54

20
parāmarśapakṣe vidhānapakṣe ca gṛhasthāśramatulyameṣāmapyanuṣṭheyatvamityupapādya vidhirevāyamāśramāṇāṃ sarveṣāṃ nānuvāda ityupapādayitumāha --

12.4-55

20
vidhirvā dhāraṇavat || 20 ||

12.4-56

20
vāśabdo'vadhāraṇārthaḥ | vidhirevāyamāśramāṇām; dhāraṇavat; yathā diṣṭāgnihotre "adhastātsamidhaṃ dhārayannanu-dravedupari hi devebhyo dhārayati’ ityatrānuvādasarūpādapi vākyādupari dhāraṇasyāprāptatvadvidhirāśrīyate; taduktaṃ śeṣalakṣaṇe "vidhistu dhāraṇe'pūrvatvāt’ iti; tathā atrāpyaprāptatvādvidhirevāśrayaṇīyaḥ "brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhaved gṛhād vanī bhūtvā pravrajet yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajet gṛhādvā vanādvā yadahareva virajet tadahareva pravrajet’ iti jāvālānāmāśramavidhimasantamiva kṛtvā eteṣvanyapareṣvapi vākyeṣvāśrayamaprāpti-ravaśyāśrayaṇīyetyupapāditam | evamāśramāntaravidhānādṛṇaśrutiryāvajjīvaśrutirapavādaśrutiścāviraktaviṣayā eveti veditavyāḥ | anyāśca brahmavidaḥ karmaṇāmāprayāṇādavaśyakartavyatāvidhāyinyaḥ śrutayaḥ smṛtayaśca svasvāśramadharmaviṣayāḥ | ata ūdhvarretassu ca brahmavidyāvidhānādvidyāta puruṣārtha iti siddham || 20 ||
|| puruṣārthādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-57

.21
stutimātramupādānāditi cennāpūrvatvāt || 21 ||

12.4-58

.21
idamidānīṃ cintyate,-"sa eṣa rasānāṃ rasatamaḥ paramaḥ parārthyo'ṣṭamo ya udgīthaḥ’ iti evaṃjātīyakāni vākyāni kratvavayavabhūtodgīthādistutimātraparāṇie āhosvidudgīthādiṣu rasatāmādidṛṣṭividhānārthāni-iti | atra pratipāditamupāsanaparatvamaṅgīkṛtyopāsanasya puruṣārtatvena kratuṣūpādānāniyama uktaḥ | kiṃ yuktaṃ? stutimātraparāṇīti |
kutaḥ? udgīthādyupādānāt | kratvaṅgabhūtāni hyudgīthādīnyupādāya teṣāṃ

12.4-59

.21
rasatamāditvaṃ pratipāditam, yathā juhvādīnāṃ pṛthivyāditvaṃ pratipādayato vacanasya "iyameva juhūḥ svargo loka āhavanīyaḥ’ ityādikasya tatstutimātraparatvam, tathehāpi | tadidamāśaṅkate-stutimātramupādānāditi cet- iti | udgīthādyupādānāttatstutimātramevaiṣāṃ vākyānāṃ vivakṣitamiti cet-atrottaraṃ-nāpūrvatvāditi | na stutimātratvamupapadyate; kutaḥ apūrvatvāt-aprāptatvāt | na hyudgīthādayo rasatamāditayā pramāṇāntareṇa prati-pannāḥ, yena tatprāśastya buddhayutpavyarthaṃ rasatamāditvenānūdyeran | na codgīthādividhiratra sannihitaḥ, yena "iya- meva juhūḥ svargo loka āhavanīyaḥ’ ityādivattadekavākyatvena yayā kayācana vidhayā tatstutiparatvamāśrī- yeta | ataḥ kratuvīryavattvādiphalasiddhayarthamudgīthādiṣu rasatamādidṛṣṭividhānameva nyāyyam || 21 ||

12.4-60

22
bhāvaśabdācca || 22 ||

12.4-61

22
upādītetyādibhāvaśabdācca vidhiparatvameva nyāyyam, vidhipratyayayukto hi kriyāśabdo vidheyameva svārthamava-gamayati | tasmādupāsanavidhānārthā etāḥ śrutayaḥ || 22 || || stutimātrādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-62

23
pāriplavārthā iti cenna viśeṣitatvāt || 23 ||

12.4-63

23
"pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma’, "śvetaketurhāruṇeya āsa’ ityevamādīni vedānteṣvākhyānāni kiṃ pāriplavaprayogārthāni, uta vidyāviśeṣapratipādanārthanīti cintāyām

12.4-64

23
"ākhyānāni śaṃsanti’ ityākhyānānāṃ pāriplave viniyogānna vidyāpradhānatvaṃ nyāyyamiti cet-na savāṇyākhyānāni pāriplavaprayoge viniyogamarhanti | kutaḥ? viśeṣitatvāt viniyogasya | "ākhyānāni śaṃsanti’ ityukatvā tatraiva "manurvaivasvato rājā’ ityādinā manvādīnāmākhyānāni viśeṣyante | atasteṣāmeva tatra viniyoga iti gamyate | tasmānna sarvā vedānteṣvākhyānanutayaḥ pāriplavaprayogārthāḥ, api tu vidyāvidhyarthāḥ || 23 ||

12.4-65

24
tathā caikavākyopabandhāt || 24 ||

12.4-66

24
"ātmā vā are draṣṭavyaḥ’ ityādividhinaikavākyatayopabandhāccākhyānānāṃ vidyāvidhyarthānyeva tānīti gamyate; yathā "so'rodīt’ ityevamādeḥ karmavidhyarthatvam; na pāriplavārthatvam || 24 ||
|| pāriplavārthādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-67

25
ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā || 25 ||

12.4-68

25
stutiprasaṅgādavāntarasaṅgativiśeṣeṇārthadvayaṃ cintitam | vidyāvanta ūrdhvaretasa āśramiṇaḥ santītyuktam "ūrdhvaretassu ca
śabde hi’ ityādibhiḥ sūtraiḥ | idānīmūrdhvaretaso yajñādyabhāvāttadaṅgikā vidyā na sambhavatītyā-śaṅkayāha-ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā-iti | yata ūrdhvaretasa āśramiṇo vidyāsambandhitvena śrutyā parigṛhyante "brahmasaṃstho'mṛtatvameti’ "ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate’ "etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti’ "yadicchanto brahmacaryaṃ caranti’ ityādikayā | ata evordhvaretastu vidyā'gnīndhanā-dyanapekṣā, agnīndhanam-agnyādhānam, ādhānapūrvikāgnihotradarśapūrṇamāsādikarmānapekṣā teṣu vidyā | kevalasvāśramavihitakarmāpekṣetyarthaḥ || 25 || || agnīndhanādyadhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-69

26
sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat || 26 ||

12.4-70

26
yadi vidyā yajñādyanapekṣaivāmṛtatvaṃ sādhayati; tarhi gṛhastheṣvapi tadanapekṣaiva sādhayitu-marhati, yajñādiśrutirapi "vividiṣanti’ iti śabdāt karmaṇo vedanāṅgatāṃ na pratipādayatīti-ata āha-sarvāpekṣā-iti | yajñādisarva-karmāpekṣaiva vidyā kamarvatsugṛhastheṣu, kutaḥ? yajñādiśruteḥ, "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena’ satyādinā yajñādayo hi vidyāṅgatvena śrūyanta | yajñādinā vividiṣanti veditumicchanti, yajñādibhirvedanaṃ prāptumicchantītyarthaḥ | yajñādīnāṃ jñānasādhanatve satyeva yamādibhirjñānaṃ prāptumicchantīti vyapadeśa upapadyate; yathā'serhananasādhanatve satyasinā jidhāṃsatīti vyapadeśaḥ | ato yajñādīnāṃ jñānasādhanatvamavagamyate | jñānaṃ ca vākyārthajñānādarthāntarabhūtaṃ dhyānopāsanādiśabdavācyaṃ viśadatamapratyakṣatāpannasmṛtirūpaṃ niratiśayapriyamaharaharabhyāsodhayātiśayamāprayāṇādanuvarttamānaṃ mokṣasādha-

12.4-71

26
namityuktasmābhiḥ pūrvameva; vakṣyati ca "āvṛvirasakṛdupadeśāt’ ityādinā | evaṃrūpadhyānamaharaharanuṣṭhīyamā-nairnityairnaimittikaiḥ karmabhiḥ paramapuruṣārādhanarūpaiḥ paramapuruṣaprasādadvāreṇa jāyate-iti yajñādinā vividhiṣantīti śāstreṇa pratipādyate | ataḥ karmavatsu gṛhastheṣu yajñādinityanaimittikasarvakarmāpekṣā vidyā | aśvavat- yathā puruṣagamanasādhanabhūto'śvaḥ svaparikarabandhaparikarmāpekṣaḥ, evaṃ mokṣasādhanabhūtrāpi vidyā nityanaimittikakarmaparikarāpekṣā | tadidamāha svayameva bhagavān "yajña dānatapaḥ karma na tyājyaṃ kāryameva tat | yajño dādaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām’ "yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam | svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ’ iti || 26 ||
|| sarvāpekṣādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-72

27
śamadamādyupetaḥ syāttathā'pi tu tadvidhestadaṅgatayā teṣāmapyavaśyānuṣṭheyatvāt || 27 ||

12.4-73

27
gṛhasthasya śamadamādīnyapyanuṣṭheyāni? uta neti cintāyām - āntaravāhyakaraṇavyāpārarūpatvātkarmānu-ṣṭhānasya śamadamādīnāṃ tadviparītarūpatvāccānanuṣṭheyāni - iti prāpte ucyate - yadyapi gṛhasthaḥ karaṇavyāpāra-rūpakarmasu pravṛtaḥ, tathā'pi sa vidvān śamadamādyupetaḥ syāt; kutaḥ? tadaṅgatayā tadvidheḥ-vidyāṅgatayā teṣāṃ vidheḥ, "tasmādevaṃvicchānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvā''tmanyevātmānaṃ paśyet’ iti | vidyotpatteścittasamādhānarūpatvena dṛṣṭaparikaratvācchamādīnām, vidyānirvṛttaye teṣāṃ śamādīnāmavaśyānu-ṣṭheyatvācca tānyapyanuṣṭheyāni | na ca karaṇavyāpāratadviparyayarūpatvena karmaṇāṃ śamadamādīnāṃ ca parasparavirodhaḥ, bhinnaviṣayatvāt-vihiteṣu karaṇavyāpāraḥ, avihiteṣu prayojanaśūnyeṣu ca tadupaśam iti | na ca karaṇa-vyāpārarūpakarmasu varttamānasya vāsanāvaśāt śamādīnāmupādeyatvāsambhavaḥ, vihitānāṃ karmaṇāṃ paramapuruṣā-rādhanatayā tatprasādadvāreṇa nikhilaviparītavāsanocchedahetutvāt | ato gṛhasthasya śamadamādayo'pyanuṣṭheyāḥ || 27 || || samadāmādyadhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-74

28
sarvānnānumatiśca prāṇātyaye taddarśanāt || 28 ||

12.4-75

28
vājināṃ candogānāṃ ca prāṇavidyāyām "na ha vā asyānannaṃ jagdhaṃ bhavati nānannaṃ parigṛhitaṃ bhavati’ "na ha vā evaṃvidi kiñcanānannaṃ bhavati’ iti prāṇavidaḥ sarvānnānumatiḥ saṅkītyarte | kimiyaṃ prāṇavidyāniṣṭhasya sarvānnānumatiḥ sarvadā, uta prāṇātyayāpattāviti viśaye viśeṣānupādānātsarvadā - iti prāpta ucyate-prāṇātyaye iti | caśabdo'vadhāraṇe, prāṇātyayāpattāvevetyarthaḥ | kutaḥ? taddarśanāt-dṛśyate hyanyatra brahmavidāmapi prāṇātyayāpattāveva sarvānnābhyanujñā, kiṃ punaḥ prāṇavidaḥ | uṣastaḥ kila cākrāyaṇo brahmavida-gresaro maṭacīhateṣu kuruṣu durbhikṣadūṣiteṣvibhyagrāme vasannanaśanena prāṇasaṃśayamāṣanno brahmavidyāniṣpattaye prāṇānāmanavasādamākāṅkṣamāṇa sabhyaṃ kulmāṣān svādantaṃ bhikṣamāṇastena cocchiṣṭebhyo'nye na vidyanta

12.4-76

28
iti pratyuktaḥ punarapi "eteṣāṃ me dehi’ ityuktvā tena cebhyenocchiṣṭebhya ādāya dattānkulmāṣān pratigṛhyā-nupānapratigrahamibhyenārthitaḥ "ucchiṣṭaṃ vai me pītaṃ syāt’ iti vadaṃścākrāyaṇaḥ kimete kulmāṣā anucchiṣṭā itībhyena paryanuyukto "na vā ajīviṣyamimānasvādan kāmo ma udapānam’ iti kulmāṣāsvādane svasya prāṇasaṃśayāpattestāvanmātrasvādanena ghṛtaprāṇasya svasyocchiṣṭodakapānaṃ kāmakāritaṃ niṣiddhaṃ syādityukatvā svasvāditaśeṣaṃ jāyāyai dattvā tayā ca rakṣitānaparedyuryājanenārjijīṣayā jigamiṣuḥ punarapi prāṇasaṃśayamā-pannastānevebhyocchiṣyān svocchiṣṭabhūtān paryuṣitāṃścasvāda | ato brahmavidāmapi prāṇasaṃśaya eva sarvānnā-numatidarśanādatrāviśeṣeṇa kīrtitamapi prāṇavidaḥ sarvānnīnatvaṃ prāṇātyayāpattāveveti niścīyate || 28 ||

12.4-77

29
abādhācca || 29 ||

12.4-78

29
"āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ’ iti brahmavidyotpattāvāhāraśuddhividhānābādhādapi brahmavidāṃ sarvānnīnatvamāpadviṣayamavagamyate | evaṃ brahmavidāmatiśayitaśaktīnāmapi sarvānnīnatvasyāpa-dviṣayatvāt prāṇavido'lapaśakteḥ sarvānnānumatirāpadviṣayaiva || 29 ||

12.4-79

30
api smaryate || 30 ||

12.4-80

30
api cāpadviṣayameva sarvānnīnatvaṃ brahmavidāmanyaṣāṃ ca smayarte-"prāṇasaṃśayamāpanno yo'nnamatti yatastataḥ | lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā’ iti || 30 ||

12.4-81

31
śabdaścātrokāmakāre || 31 ||

12.4-82

31
yato brahmavidāmanyeṣāṃ ca sarvānnīnatvamāpadviṣayameva; ata eva sarveṣāmakāmakāre śabdaḥ-kāmakārasya pratiṣedhakaḥ śabdo vartate, asti hi kaṭhānāṃ saṃhitāyāṃ kāmakārasya pratiṣedhakaḥ śabdaḥ, "tasmādvrāhmaṇaḥ surāṃ na pibati pāṣmanā notsṛjā iti’ iti | pāṣmanā saṃmpṛṣṭo na bhavānīti matvā brāhmaṇaḥ surāṃ na pibatītyarthaḥ || 31 || || sarvānnānumatyādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-83

32
vihitatvāccāśramakarmāpi || 32 ||

12.4-84

32
yajñādikarmāṅgikā brahmavidyetyuktam, tāni ca yajñādīni karmāṇyamumukṣuṇa kevalāśra-

12.4-85

32
miṇā'pyanuṣṭheyāni, uta neti cintāyāṃ, vidyāṅgānāṃ satāṃ kevalāśramiśeṣatve nityānityasaṃyogavirodhaḥ prasajyata iti yajñādīnāṃ kevalāśramadharmatvaṃ na sambhavati - iti prāpta ucyate-"āśramakarmāpi-iti | āśramasyakarmāpi bhavati; kelāśramiṇāmapyanuṣṭheyānītyarthaḥ | kutaḥ? "yāvajjīvapragnihotraṃ juhoti’ ityādinā vihivatvāt-jīvananimittatayā nityavadvihitatvādityarthaḥ || 32 ||

12.4-86

33
tathā vidyāṅgatayā ca "tametaṃ vedānuvacaneta’ ityādinā vihitatvādvidyāśeṣatayā'pyanuṣṭheyānītyāha-

12.4-87

33
sahakāritvena ca || 33 ||

12.4-88

33
vidyotpattidvāreṇa vidyāsahakāritayā'pyanuṣṭheyāniḥ agnihotrādīnāmiva jīvanādhikārasvārgādhikāravadvi-

12.4-89

33
niyogapṛthaktvenobhayārthatvaṃ na viruddhayata ityarthaḥ || 33 ||

12.4-90

34
tadvadeva karmāntaratvamapi nāstītyāha -

12.4-91

34
sarvathā'pi ta evobhayaliṅgāt || 34 ||

12.4-92

34
sarvathā vidyārthatve āśramārthatve'pi ta eva yajñādaya iti pratipattavyam, na karmasvarūpabheda ityarthaḥ | kutaḥ? ubhayaliṅgāt-ubhayatra śrutau yajñādiśabdaiḥ pratyabhijñāṣya viniyogāt, karmasvarūpabhede pramāṇabhāvācca || 34 ||

12.4-93

35
anabhibhavaṃ ca darśayati || 35 ||

12.4-94

35
"dharmmeṇa pāpamapanudatiṃ’ ityadibhiśca tāneva yajñādidharmmānnirddiśya tairvidyāyā anabhibhavaṃ pāpakarmabhirutpatti-pratibandhābhāvaṃ darśayati | aharaharanaṣṭhīyamānairhi yajñādibhirviśuddhe'ntaḥkaraṇe pratyahaṃ prakṛṣyamāṇā vidayotpadyate,

12.4-95

36
antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ || 36 ||

12.4-96

36
caturṇāmāśramiṇāṃ brahmavidyāyāmadhikārrosti; vidyāsahakāriṇa āśramadharmā iti coktam | ye yunarāśramāna- ntarā cartante vidhurādayaḥ; teṣāṃ brahmavidyāyāmadhikārrosti naveti viśaye-āśramadharmetikarttavyatākatvādvi-dyāyāḥ, anāśramiṇāṃ cāśramadharmābhāvānnāstyadhikāraḥ - iti prāpta ucyate-antarā cāpi tu-iti | tu śabdaḥ pakṣavyāvṛttyartha|, caśabdo'vadhāraṇeḥ |
antarāvarttamānānām-anāśramiṇāmapi vidyāyāmadhikāro'styeva kutaḥ? taddṛṣṭeḥ-dṛśyate hi raikkabhīṣmasaṃvartādīnāmanāśramiṇāmapi brahmavidayāniṣṭhatvam | na cāśramadharmaireva vidyānugraha iti śakyaṃ vaktum "yajñena dānena tapasānāśakena’ iti dānādīnāmāśrameṣvanaikāntikānāmapyanu-grāhakatvadarśanāt | yathodhvarretassu vidyāniṣṭhatvadaśaॅnādagnihotrādivyatiriktaireva vidyānugrahaḥ kriyate, tathā'-nāśramiṣvapi vidyādarśanādāśramāniyataijarpoṣavāsadānadevatārādhanādibhirvidyānugrahaḥ śakyate karttum || 36 ||

12.4-97

37
api smaryyate || 37 ||

12.4-98

37
api cānāśramiṇāmapi jaṣādibhireva vidyānugrahaḥ smaryate "jaṣyenāpi ca saṃsiddhayedvrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ |

12.4-99

37
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate’ iti; saṃsiddhayet-japādyanugṛhītayā vidyayā siddho bhavatītyarthaḥ || 37 ||

12.4-100

38
viśeṣānugrahaśca || 38 ||

12.4-101

38
na kevalaṃ nyāyasmṛtibhyāmayamarthaḥ sādhanīyaḥ | nūyate cānāśramaniyataidharmarmmaviśeṣairvidyānugrahaḥ "tapasā brahma-caryeṇa śraddhayā vidyavā''tmānamanviṣyet’ iti || 38 ||

12.4-102

39
atastvitarajjyāyo liṅgācca || 39 ||

12.4-103

39
tuśabdo'vadāraṇe | ataḥ-anāśramitvāt, itarat āśramitvameva jyāyaḥ; anāśramitvamāpadviṣayam; śaktasya cāśramitvamevopādeyamityarthaḥ | bhūyodharmmakālpadharmmakayoratulyakāryyatvāt, liṅgācca-smṛterityarthaḥ | smarthyate ca śaktaṃ pratyāśramasyopādeyatvam "anāśramī na tiṣṭhettu dinamekamapi dvijaḥ’ ityādinā | nivṛttabrahmacaryasya mṛtabhāryyasya cāvairāgye sati dārālābha āpat || 39 || || vidhurādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-104

40
tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminerapi niyamāttadrūpābhāvebhyaḥ || 40 ||

12.4-105

40
naiṣṭhikavaikhānasaparivrājakāśramebhyaḥ pracyutānāmapi brahmavidyāyāmadhikāro'sti, neti cintāyāṃ vidhurādi-vadanāśramaikāntairdānādibhirvidyānugrahasambhavādastyadhikāraḥ - iti prāpta ucyate-tadbhūtasya tu nātadbhāvaḥ-iti | tuśabdaḥ pakṣavyāvṛvyarthaḥ | tadbhūtasya-naiṣṭhikādyāśramaniṣṭhasya, nātadbhāvaḥ- |atathābhāvaḥ, anāśramitvenāvasthānaṃ na sambhavati; kutaḥ? tadrūpābhāvebhyo niyamāt-tadrūpāṇi-teṣāṃ naiṣṭhikādīnāṃ rūpāṇi-veṣāḥ dharmā ityarthaḥ, teṣāmabhāvāḥ-tadrūpābhāvāḥ; tebhyaḥ śāstrairniyamāt | naiṣṭhikādyāśramapraviṣṭānsvāśramadharmanivṛttibhyo niyacchanti hi śāstrāṇi "brahmacāryācāryakulavāsī tṛtīyo'tyantamātmānamācāryakule'vasādayan’ iti | "araṇyamiyāttato na punareyāt’ iti "saṃnyasyāgniṃ na punarāvarttayet’ iti ca | ato vidhurādivannaiṣṭhikādīnā-manāśramitvenā'vasthānāsambhavānna tānadhikaroti brahmavidyā | jaiminerapītyavigānaṃ daśaryannuktaṃ svābhimataṃ draḍhayati || 40 ||

12.4-106

41
atha syāt-naiṣṭhikādīnāṃ brahmacaryyāt pracyutānāṃ prāyaścittādadhikāraḥ sambhavati, asti ca prāyaścittamadhi-kāralakṣaṇe nirūpitam "avakīrṇipaśuśca tadvata’ iti | ataḥ pracyutabrahmacaryyasya prāyaścittasambhavāt kṛtaprāyaścitto brahmavidyāyāmadhikariṣyati-iti; tatrāha -

12.4-107

41
na cādhikārikamapi patanānumānāttadayogāt || 41 ||

12.4-108

41
adhikāralakṣaṇoktamapi prāyaścittaṃ naiṣiṃkādīnāṃ tato bhraṣṭānāṃ na sambhavati; kutaḥ? patanānumānāt tadayogāt - naiṣṭhikādīnāṃ pracyutānāṃ patanānumānāt tadayogāt-naiṣiṃkādīnāṃ pracyutānāṃ patanasmṛtestasya prāścittasyā-sambhavāt "ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmaṃ yastu pracyavate dvijaḥ | prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śudhyetsa ātmahā’ iti | ato'dhikāralakṣaṇoktaṃ prāyaścittamitarabrahmacāriviṣayam || 41 ||

12.4-109

42
upapūrvamapītyeke bhāvamaśanavattaduktam || 42 ||

12.4-110

42
naiṣṭhikādīnāṃ brahmacaryyapracyavanamupapūrvam-upapātakam, mahāpātakeṣvaparigaṇitatvāditi tatra prāyaścittasya bhāvaṃ - vidyamānatāmaṣyeke ācāryā manyante; aśanavat - yathā madhvaśanādiniṣedhastatprāyaścittaṃ copakurvā-

12.4-111

42
ṇasya naiṣṭhikādīnāṃ ca samānam; tadaktaṃ smṛtikāraiḥ "uttareṣāṃ caitadavirodhi’ iti | gurukulavāsinā yaduktam, tatsvāśramāvirodhyuttareṣāmapyāśramiṇāṃ sambhavatītyarthaḥ tadvadihāpi | brahmacaryyapracyavane prāyaścittasambhavā-dvrahmavidyāyogyatā'pyasti || 42 ||

12.4-112

43
bahistūbhayathā'pi smṛterācārācca || 43 ||

12.4-113

43
tuśabdo matāntaravyāvṛttyarthaḥ | upapātakatve mahāpātakatve'pyete vahirbhūtā eva brahmavidyādikāribhyaḥ; brahma-vidyāyāmanadhikṛtā ityarthaḥ | kutaḥ? smṛteḥ-pūrvoktāt patanasmaraṇāt | yadyapi kaluṣanirharaṇāya kaiścidvacanaiḥ prāyaścittādhikāro vidyate, tathā'pi karmādhikārānuguṇaśuddhihetuprāyaścittaṃ na sambhavati, "prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śudhyetsa ātmahā’ iti smṛterityarthaḥ | ācārācca-śiṣṭā hi naiṣṭhikādīnbhraṣṭān kṛtaprāyaścittā- napi varjjayanti, tebhyo brahmavidyādikaṃ nopadiśanti; atasteṣāṃ nāsti brahmavidyāyāmadhikāraḥ || 43 ||
|| tadbhūtādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-114

44
svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ || 44 ||

12.4-115

44
karmāṅgaśrayāṇyudgīthādyupāsanāni kiṃ yajamānakarttṛkāṇi? utartvikkartṛkāṇīti cintāyāṃ yajamānakarttṛ-kāṇakṣatyātreyo manyate, kutaḥ? phalaśruteḥ-vedāntavihiteṣu taharādyupāsaneṣu phalopāsanayorekāśrayatvadarśanā-diha ca kratuphalāpratibandharūpasyodgīthopāsanaphalasya yajamānāśrayatvaśravaṇādityarthaḥ | na ca godohanādhiva-daṅgāśrayatvena
yajamānakartṛkatvāsambhavaḥ, godohanādiṣu hyadhvaryukartṛkapraṇayanāśrayagodohanopādānamanyenā-śakyam, iha tūdgātaakartṛke'pyudgīthe tasyodgīthādeḥ rasatamatvānusandhānaṃ yajamānenaiva karttuṃ śakyate || 44 || iti prāptrebhidhīyate-

12.4-116

45
ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikriyate || 45 ||

12.4-117

45
ārtvijyam- ṝtvijaḥ karmodgīthādyupāsanamityauḍulomirācāryo manyeta; kutaḥ tasmai hi prayojanāyartvik

12.4-118

45
parikriyate, phalasādhanabhūtasya sāṅgasya kratorupādānāyetyarthaḥ | karmavidhiṣu "ṝtvijovṛṇīte’ "ṝtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadāti’ iti ṝtvikkartṛkatvaśāstreṇa phalasādhanabhūtaṃ sāṅgaṃ kamar ṝtvigbhiranuṣṭheyamityavagamyate; tadantargatāni kāyikāni mānasāni ca karmāṇi ṝtvikkartṛkāṇyeva | na ca śakatyaśaktī tasya nibandhanam | yadyapyudgīthādyupāsanaṃ puruṣārthaḥ, tathā'pi kratvadhikṛtādhikāratvāt kratośca sāṅgasya ṝtvikkartṛkatvāt "yadeva vidyayākaroti tadeva vīryyavattaram’ iti ṝtkkirtṛkakriyopayogitvena vidyāyāstadekakartṛkatvaśravaṇādṛtvi-

12.4-119

45
kkartṛkāṇyetāni; daharādiṣūpāsaneṣu ṝtvikkartṛkatvāśravaṇāt "śāstraphalaṃ prayoktari’ iti nyāyācca phalikartṛ-katvameva || 45 || || svāmyadhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-120

46
sahakāryyantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat || 46 ||

12.4-121

46
"tasmādvrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣāṃsad bālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniḥ’ ityatra bālyapāṇḍityavanmaunamapi vidhīyate? utānūdyate? iti viśaye-maunapāṇḍityaśabda-yorjñānārthatvāt, "pāṇḍityaṃ nirvidya’ iti vihitameva jñānam "atha muniḥ’ ityanūdyate | vidhiśabdo na hyatra śrūyata iti |

12.4-122

46
evaṃ prāpte vrūmaḥ-sahakāryantaravidhiḥ-iti | tadvataḥ-vidyāvataḥ, vidhyādivad-vidhīyata iti yajñādiḥ sarvāśrama- dharmaḥ śamadamadiśca vidhiśabdenocyate | ādiśabdena śravaṇamanane gṛhyete, sahakāryantaravidhirityatrāpi vidhīyata iti vidhiḥ, sahakāryantaraṃ vidhiśceti sahakāryantaravidhiḥ | etaduktaṃ bhavati-yathā "tametaṃ vedānuvacanena bāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena’ ityādinā "śānto dāntaḥ’ ityādinā ca sahakārī yajñādiḥ śamadamādiśca vidhīyate; yathā ca "śrotavyo mantavyaḥ’ iti śravaṇamanane cārthaprāpte vidyāsahakāritvena gṛhyete; tathā "tasmādvrahmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya’ ityādinā pāṇḍityaṃ bālyaṃ maunamiti tritayaṃ vidyāyāḥ sahakāryantaraṃ vidhīyate-iti | maunaṃ ca pāṇḍityādarthāntaramityāha -pakṣeṇeti | muniśabdasya pakṣeṇa prakṛṣyamananaśīle vyāsādau prayogadarśanānmaunaṃ pāṇḍityabālyayordvayostṛtīyam | yadyapi "atha muniḥ’ ityatra vidhipratyayo na śrūyate; tathā'pi maunasyāprāptatvāt vidheyatvamaṅgīkaraṇīyam-atha muniḥ syāt-iti | idaṃ ca maunaṃ śravaṇapratiṣṭhārthānmananādarthāntarabhūtamupāsanālambanasya punaḥ punaḥ saṃśīlanaṃ tadbhāvanārūpam | tadevaṃ vākyārthaḥ-brāhmaṇaḥ-vidyā-

12.4-123

46
vān pāṇḍitvaṃ nirvidya-upāsyaṃ brahmatattvaṃ pariśuddhaṃ paripūrṇaṃ ca viditvā śravaṇamananābhyāmaprāptaṃ vedanaṃ prati-labhyetyarthaḥ; tacca bhagavadbhaktikṛtasattvavivṛddhikṛtam; yathoktaṃ "nāhaṃ vaidaiḥ’ ityārabhya "bhaktayā tvananyayā śakyaḥ jñātum’ iti | śrutiśca "yasya
deve parā bhaktiḥ’ "nāyamātmā pravacanena labhyaḥ’ ityādikā | bālyena tiṣṭhāset, bālyasvarūpaṃ cānantarameva vakṣyate; bālyaṃ ca pāṇḍitvaṃ ca nirvidyātha muniḥ syāt, bālyapāṇḍitye yathāvadupādāya pariśuddhe paripūrṇe brahmaṇi mananaśīlo bhavennididhyāsanarūpavidyāvāptaye | evaṃ tritayo-pādānena labdavidyo bhavatītyāha "amaunaṃ maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇaḥ’ iti | amaunam-maunetarasahakārika-lāpaḥ, taṃ ca maunaṃ ca yathāvadupādadāno vidyākakāṣṭhāṃ tadekaniṣpādyaṃ labhetetyarthaḥ | "sa brāhmaṇaḥ kena syāt’ ityuktādupāyātkimanyo'pyupāyo'stīti pṛṣṭe "yena syāttenedṛśa eva’ iti-yena maunaparyantena brāhmaṇaḥ syā-dityuktam, tenaivedṛśaḥ syāt; na kenāpyanyenobāyeneti parihṛtam | ataḥ sarveṣvāśrameṣu sthitasya viduṣo yajñā-disvāśramadharmavat pāṇḍityāiedakaṃ maunatṛtīyaṃ vidyāyāḥ sahakāryantaraṃ vidhīyate || 46 ||

12.4-124

47
atha syāt-yadi sarveṣvāśrameṣu sthitānāṃ viduṣāṃ tattadāśramadharmasahakāriṇī maunatṛtīyasacivā vidyā brahma-prāptisādhanamucyate; kathaṃ tarhi chāndogye "abhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe’ ityārabhya "sa khalvevaṃ vartayan yāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate na ca punarāvarttate’ iti yāvadāyuṣaṃ rgāhasthyadharmeṇa sthitidarśanamupapadyate; ata āha -

12.4-125

47
kṛtsnabhāvāttu gṛhiṇopasaṃhāraḥ || 47 ||

12.4-126

47
tuśabdaścodyaṃ vyāvarttayati; kṛtsnabhāvāt-kutsneṣvāśrameṣu vidyāyāḥsadbhāvāt, gṛhiṇo'pyastīti tenopasaṃhāraḥ; tasmātsarvāśramadharmmapradarśanārtho gṛhiṇopasaṃhāra ityabhiprāyaḥ || 47 ||

12.4-127

48
tathaitasminnapi vākye "brāhmaṇaḥ putreṣaṇāyāśca vitteṣaṇāyāśca lokeṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ carati’ iti pārivrajyaikāntadharmaṃ pratipādya "tasmādvrahmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya’ ityādinā pārivrajyadharmasthitihetu-kamaunatṛtīyasahakārividhānaṃ pradarśanārthamityāha -

12.4-128

48
maunavaditareṣāmapyupadeśāt || 48 ||

12.4-129

48
sarveṣaṇāvinirmuktasya bhikṣācaraṇapūrvakamaunopadeśaḥ sarveṣāmāśramadharmāṇāṃ pradarśanārthaḥ; kutaḥ? evaṃvidhamauno-padeśavaditareṣāmāśramiṇāmapi "trayo dharmaskandhāḥ’ ityārabhya "brahmasaṃstho'mṛtatvameti’ iti brahmapreptyārabhyu-padeśāt | upapāditaśca pūrvameva brahmasaṃsthaśabdaḥ sarvāśramisādhāraṇa iti | ataḥ suṣṭhūktam-yajñādisarvāśrama-dharmavanmaunatṛtīya| pāṇḍityādirvidyāsahakāritvena vidhīyata-iti | || sahakāryantaravidhyadhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-130

49
anāviṣkurvannanvayāt || 49 ||

12.4-131

49
"tasmādvrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāset’ ityatra viduṣāṃ bālyamupādeyatayā śrutam | bālasya bhāvaḥ, kammar vā bālyam | bālabhāvasya vayovasthāviśeṣasyānupādeyatvāt kammaiveha gṛhyate | tatra kiṃ bālasya karma kāmacārādikaṃ sarvaṃ viduṣopādeyam? uta dambhādirahitatvameveti viśaye-viśeṣābhāvātsarvamupādeyam; niyamaśāstrāṇi ca viśeṣavidhinā'nena bādhyanta iti |
evaṃ prāpte'bhidhīyate-anāviṣkuvarn-iti | bālasya yatsvabhāvānāviṣkārarūpaṃ karmma tadupādadāno vartteta vidvān; kutaḥ?
anvayāt-tasyaivānvayāt, "bālyena tiṣṭhāset’ ityasmin vidhau tasyaiva hyanvayasambhavaḥ, itareṣaśaṃ vidyāvirodhitvaśravaṇāt, "nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ | nāśāntamānaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt’ | "āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ’ ityādiṣu || 49 || || anāviṣkārādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-132

50
aihikamaprastutapratibandhe taddarśanāt || 50 ||

12.4-133

50
dvividhā vidyā-abhyudayaphalā muktiphalā ca | tatrābhyudayaphalā svasādhanabhūtaiḥ puṇyakarmabhiḥ puṇyakarmānantara-mevotpadyate? utānantaraṃ? kālāntare vetyaniyama iti saṃśayaḥ | pūrvakṛtaiḥ puṇya-karmabhirhi vidvān jāyate; yathoktaṃ bhagavatā "catuvirdhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjjuna’ iti | sādhane nirvṛtte vilambahetvabhāvāt anantarameva-iti prāpta ucyate-aihikamaprastutapratibandhe-iti | aihikam-abhyudayaphalamupāsanam, ratibandhe satyanantaram, pratibandhe sati taduttarakālamityaniyamaḥ | kutaḥ? taddarśanāt-dṛśyate hi prabalakarmāntareṇa karmaphalapratibandhābhyupagamaḥ śrutau "yadeva vidyayā karoti śruddhayopa-niṣadā tadeva vīryavattaram’ ityudgīthavidyāyuktasya karmaṇaḥ phalāpratibandhaśravaṇāt || 50 || || aihikādhikaraṇaṃ samāptam ||

12.4-134

51
evaṃ muktiphalāniyamastavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ || 51 ||

12.4-135

51
muktiphalasyāpyupāsanasya svāsādhanabhūtairatiśayitakarmabhirutpattāvevameva kālāniyamaḥ; tasyā'pi pūrvavatpratibandhābhāvapratibandhasamāptirūpāvasthāvagateḥ-atrāpi tasya hetoḥ samānatvādityarthaḥ | sarvebhyaḥ karmabhyo muktiphalavidyāsādhanasya karmaṇaḥ prabalatvātpratibandhāsambhava ityadhikāśaṅkā | tatrāpi brahmavidapacārāṇāṃ pūrvakṛtānāṃ prabalānāṃ sambhavāt prabindhasambhava iti parihāraḥ | dviruktiradhyāyaparisamāpti dyotayati || 51 || || muktiphalādhikaraṇaṃ samāptam ||
|| iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye tṛtīyasyādhyāsya caturthaḥ pādaḥ ||

Linked texts (8)