Pramāṇa · Search · About · API

Nayamayukhamalika 3.11.20.p1

Nayamayūkhamālikā 3.11.20.p1

Language
Sanskrit

3.11.20.p1

kiṃ vidyātaḥ puruṣārthaḥ uta vidyāṃgāt karmaṇa iti vidyāyāḥ kratuṣu kartṛbhūtātmasaṃskāradvāreṇa kratvarthatvatadabhāvābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣaḥ| vidyā kartṛbhūtātmasaṃskāradvāreṇa kratvarthā| ’ātmānamupāsīta ātmā draṣṭavyaḥ’ iti dvitīyāśrutitavyapratyayābhyāṃ vidyāyāḥ karmasu kartṛbhūtātmasaṃskāratvāvagamāt| evaṃ ca ’brahmavidāpnoti para’ mityādiṣu phalaśrutirarthavādaḥ| yathānyeṣu parṇatādiṣu| uktaṃ hi jaimininā-- ’draṣṭasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutirarthavādaḥ syādi’ti| ’yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti| yadāṅkte cakṣureva bhrātṛvyasya vṛṅkte| yatprayājānūyājā ijyante varmavā etadyajñasya kriyate varma yajamānāya bhrātṛvyābhibhūtyā’ ityādividhividheyeṣu parṇatādidravyeṣvañjanādisaṃskāreṣu prayājādikarmasu ca phalaśravaṇamarthavādaḥ, teṣāṃ vākyena prakaraṇena ca kratvaṃgabhāvāvagatyā parārthatvāditi sūtrārthaḥ| nanu jīvasya parṇatāvat nāstyavyabhicaritakratusambandha-| tasya laukikeṣvapi karmasu kartṛtvāt| ato'nārabhyādhītāyā vidyāyāḥ parṇatāyā juhūdvāreva na kartṛdvārā kratvarthatopapadyata iti cet na| laukikakarmakartṛtvasya dehādavyatireke'pyupapattyā śrutiṣu pratipādyasya dehātiriktasyātmana- pāralaukikaphalaiḥ kratubhirevāpekṣitatvena tasyāvyabhitaritakratusambandhasadbhāvāt| nanvaupaniṣadyātmavidyā na jīvaviṣayā kiṃ tu jīvātiriktabrahmaviṣayā'to na sā kartṛsaṃskārādvārā kratvartheti cet| syādetadevaṃ yadi jīvātiriktaṃ brahma syāt| jīva eva hi brahma ’tattvamasī’tyādisāmānādhikaraṇyāt| nanu tatsāmānādhikaraṇyaṃ śarīraśarīribhāvanibandhanamityasakṛtuktam| satyamuktam| duruktaṃtu tat vidyākratuśeṣatvapratyāya- kaśrutiliṃgādyupodbalitena ’tattvamasī’tyādisāmānādhikaraṇyena jīvaeva brahmeti nirṇayāt| tathā hi| ’yadeva vidyayākarotī’ti śrutiḥ vidyāyāḥ karmāṅgatvamāha| na ca tatra vidyāśrutiḥ prakarayaṇādudgīthavidyāmātraviṣayeti vaktuṃ śakyam| prakaraṇāt balīyasyā śrutyāvidyāmātraviṣayatvāvagamāt| śrutyanugrāhakaṃ janakādīnāṃ karmaprādhānyenā- cāraliṃgamapi ddaśyate| ’karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ| iyājaso'pi subahūnyajñānapyavyapāśrayaḥ’ ityādihi smaranti| ’taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete’ iti śrutau paralokaṃ prayāntaṃ vidyākarmaṇī anuvartete iti vidyākarmaṇossahityaṃ ca ddaśyate| tatsāhityamuktena nyāyena vidyāyāḥ karmāṅgatve satyeva bhavati| api ca ’ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭuṃbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno dhārmikān vidadhadahiṃsansarvabhūtānyanyatra tīrthebhyassakhalvevaṃ vartayanyāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate na ca punarāvartata’ iti śrutiḥ adhyayanavato gārhasthyāśramavihitāni karmāṇi vidadhatyarthajñānaṃ karmārthatvena viniyuṅkte| arthāvabodhaparyaṃtaṃ hyadhyayanaṃ| ato brahmavidyāmapi karmasu viniyuṅkta eva| kiṃca ’kurvanneveha karmāṇi jijīviṣacchataṃ samā’ ityātmavidaḥ kṛtsnasya puruṣāyuṣasya karmasu niyamena viniyogamīśāvāsyaśrutirāha| ato'pi karmaṇa eva phalam| vidyātu karmāṅgamityavasīyate| evambhūtaśrutiliṃgādibalādaupaniṣadātmavidyāyāḥ karmāṅgatvāvagamādaupani- ṣadātmā jīvaeva| tadvidyā'pi kartṛsaṃskāratayā kratvarthaiveti niścīyata iti||

Linked texts (2)