Bhamati 1.591
Bhāmatī with the sūtras (Sansknet input) 1.591
- Language
- Sanskrit
1.591.1
START
1.591.2
nāsato 'dṛṣṭatvāt ||
1.591.3
itaścānupapanno vaināśikasamaya iti /
asthirāt kārayotpattimicchanto vaināśikā arthādabhāvādeva bhāvotpattimāhuḥ /
uktametadadhastāt /
nirapekṣāt kāryotpattau puruṣakarmavaiyarthyam /
sāpekṣatāyāṃ ca kṣaṇasyābhedyatvenopakṛtatvānupapatteḥ, anupakāriṇi cāpekṣābhāvādakṣaṇikatvaprasaṅgaḥ /
sāpekṣatvānapekṣatvayoścānyataraniṣedhasyānyataravidhānanāntarīyakatvena prakārāntarābhāvānnāsthirādbhāvādbhāvotpattiriti kṣaṇikapakṣer'thādabhāvādbhāvotpattiriti pariśiṣyata ityarthaḥ /
na kevalamarthādāpadyate, darśayanti ca--nānupamṛdya prādurbhāvāditi /
etadvibhajate--vinaṣṭāddhikileti /
kilakāro 'nicchāyām /
kūṭasthāccetkāraṇāt kāryamutpadyetāpi sarvaṃ sarvata utpadyeta /
ayamabhisaṃdhiḥ--kūṭastho hi kāryajananasvabhāvo vā syādatatsvabhāvo vā /
sa cetkāryajananasvabhāvastato yāvadanena kāryaṃ kartavyaṃ tāvatsahasaiva kuryāt /
samarthasya kṣepāyogāt /
atatsvabhāve tu na kadācidapi kuryāt /
yadyucyeta samartho 'pi kramavatsahakārisacivaḥ krameṇa kāryāṇi karotīti /
tadayuktam /
vikalpāsahatvāt /
kimasya sahakāriṇaḥ kañcidupakāramādadhati na vā /
anādhāne 'nupakāritayā sahakāriṇo nāpekṣeran /
ādhāne 'pi bhinnamabhinnaṃ vopakāramādadhyuḥ /
abhede tadevābhihitamiti kauṭasthyaṃ vyāhanyeta /
bhede tūpakārasya tasmin sati kāryasya bhāvādasati cābhāvātsatyapi kūṭasthe kāryānutpādādanvayavyatirekābhyāmupakāra
1.591.4
eva kāryakārī na bhāva iti nārthakriyākārī bhāvaḥ /
taduktam-'varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam /
carmopamaścetso 'nityaḥ svatulyaścedasatphalaḥ //
1.591.5
'iti /
tathā cākiñcitkarādapi cet kūṭasthātkāryaṃ jāyeta, sarvaṃ sarvasmājjāyeteti sūktam /
upasaṃharati-tasmādabhāvagrastebhya iti /
1.591.6
tatredamucyate /
nāsato 'dṛṣṭatvāditi /
nābhāvāt kāryotpattiḥ /
kasmāt /
adṛṣṭatvāt /
nahi śaśaviṣāṇādaṅgurādīnāṃ kāryāṇāmutpattirdṛśyate /
yadi tvabhāvādbhāvotpattiḥ syāttato 'bhāvatvāviśeṣāt śaśaviṣāṇādibhyo 'pyaṅgurotpattiḥ /
nahyabhāvo viśiṣyate /
viśeṣaṇayoge vā so 'pi bhāvaḥ syānna nirūpākhya ityarthaḥ /
viśeṣaṇayogamabhāvasyābhyupetyāha-nāpyabhāvaḥ kasyacidutpattiheturiti /
api ca yadyenānanvitaṃ na tattasya vikāraḥ, yathā ghaṭaśarāvodañcānādayo hemnānanvitā na hemavikāraḥ /
ananvitāścaite vikārā abhāvena /
tasmānnābhāvavikāraḥ /
bhāvavikārastu te, bhāvasya tenānvitatvādityāha-abhāvācca bhāvotpattāviti /
abhāvakāraṇavādino vacanamanubhāṣya dūṣayati-yattūktamiti /
sthiro 'pi bhāvaḥ kramavatsahakārisamavadhānāt krameṇa kāryāṇi karoti /
na cānupakārakāḥ sahakāriṇaḥ /
sa cāsya sahakāribhirādhīyamānā upakāro na bhinno nāpyabhinnaḥ /
kintvanirvācya eva /
anirvācyācca kāryamapyanirvācyameva jāyate /
na caitāvatā sthirasyākāraṇatvaṃ, tadupādānatvātkāryasya, rajjūpādānatvamiva bhujaṅgasyetyuktam /
tathā ca śrutiḥ-'mṛttiketyeva satyam'iti /
apica ye 'pi sarvato vilakṣaṇāni svalakṣaṇāni vastusantyāsthiṣata, teṣāmapi kimiti bījajātīyebhyo 'ṅkurajātīyānyeva jāyante kāryāṇi, natu kramelakajātīyāni /
nahi bījādbījāntarasya vā kramelakasya vātyantavailakṣaṇye kaścidviśeṣaḥ /
naca bījāṅguratve sāmānye paramārthasatī, yenaitayorbhāvikaḥ kāryakāraṇabhāvo bhavet /
tasmātkālpanikādeva svalakṣaṇopādānādbījajātīyāttathāvidhasyaivāṅgurajātīyasyotpattiniyama āstheyaḥ /
anyathā
1.591.7
kāryahetukānumānocchedaprasaṅgaḥ /
diṅmātrasya sūcitam /
prapañcastu brahmatatvasamīkṣānyāyakaṇikayoḥ kṛta iti neha pratanyate vistarabhayāt //26//
Linked texts (2)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Sarvadarśanasaṅgraha — Mādhava, Sanskrit