Bhamati 1.814.3
Bhāmatī with the sūtras (Sansknet input) 1.814.3
- Language
- Sanskrit
1.814.3.1
nāpratyakṣaṃ pramāṇamiti bruvāṇaḥ praṣṭavyo jāyate kuto bhavānanumānādīnāmaprāmāṇyamavadhāritavāniti /
pratyakṣaṃ hi liṅgādirūpamātragrāhi nāprāmāṇyameṣāṃ viniścetumarhati /
nahi dhūmajñānamivaiṣāmindriyārthasannikarṣādaprāmāṇyajñānamudetumarhati /
kintu deśakālāvasthārūpabhedena vyabhācirotprekṣayā /
na caitāvānpratyakṣasya vyāpāraḥ saṃbhavati /
yathāhuḥ-nahīdamiyato vyāpārānkartuṃ samarthaṃ saṃnihitaviṣayabalenotpatteravicārakatvāditi /
tasmādasminnanicchatāpi pramāṇāntaramabhyupeyam /
apica pratipannaṃ pumāṃsamapahāyāpratipannasaṃdigdhāḥ prekṣāvadbhiḥ pratipādyante /
na caiṣāmitthaṃbhāvo bhavatpratyakṣagocaraḥ /
na khalvete gauratvādivatpratyakṣagocarāḥ kintu vacanaceṣṭādiliṅgānumeyāḥ /
naca liṅgaṃ pramāṇaṃ yata ete sidhyanti /
na puṃsāmitthaṃbhāvamavijñāya yaṃ kañcana puruṣaṃ pratipipātayiṣato 'navadheyavacanasya prekṣāvattā nāma /
apica paśavo 'pi hitāhitaprāptiparihārārthinaḥ komalaśaṣpaśyāmalāyāṃ bhuvi pravartante /
pariharanti cāśyānatṛṇakaṇṭakākīrṇām /
nāstikastu paśorapi paśuriṣṭaniṣṭasādhanamavidvān /
na khalvasminnumānagocara-pravṛttinivṛttigocare pratyakṣaṃ prabhavati /
naca parapratyāyanāya śabdaṃ prayuñjīta śābdasyārthasyāpratyakṣatvāt /
tadeva mā nāma bhūnnāstikasya janmāntaramasminneva janmanyupasthito 'sya mūkatvapravṛttinivṛttiviraharūpo mahānnarakaḥ /
parākrāntaṃ cātra sūribhiḥ /
atyantaparokṣagocarāpyanyathānupapadyamānārthaprabhavārthāpattiḥ /
bhūyaḥsāmānyayogena copamānamupapāditaṃ pramāṇalakṣaṇe /
1.814.3.2
tadatrāstu tāvatpramāṇāntaraṃ pratyakṣamevāhaṃpratyayaḥ śarīrātiriktamālambata ityanvayatirekābhyāmavadhāryate /
yogavyāghravatsvapnadaśāyāṃ ca śarīrāntaraparigrahābhimāne 'pyahaṅkārāspadasya pratyabhijñāyamānatvamityuktam /
sūtrayojanā tu na tvavyatiriktaḥ kintu vyatirikta ātmā dehāt /
kutastadbhāvābhāvitvāt /
caitanyādiryadi śarīraguṇaḥ tato 'nena viśeṣaguṇena bhavitavyam /
na tu saṃkhyāparimāṇasaṃyogādivatsāmānyaguṇena /
tathāca ye bhūtaviśeṣaguṇāste yāvadbhūtabhāvino dṛṣṭā yathā rūpādayaḥ /
nahyasti saṃbhavaḥ bhūtaṃ ca rūpādirahitaṃ ceti /
tasmādbhūtaviśeṣaguṇarūpādivaidharmyānna caitanyaṃ śarīraguṇaḥ /
etenecchādīnāṃ śarīraviśeṣaguṇatvaṃ pratyuktam /
prāṇaceṣṭādayo yadyapi dehadharmā eva tathāpi na dehamātraprabhavāḥ /
mṛtāvasthāyāmapi prasaṅgāt /
tasmādyasyaite adhiṣṭhānāddehadharmā bhavanti sa dehātirikta ātmā /
adṛṣṭakāraṇatve 'bhyupagamyamāne tasyāpi dehāśrayatvānupapatterātmaivābhyupetavya iti /
vaidharmyāntaramāha-
dehadharmāśceti /
svaparapratyakṣā hi dehadharmā dṛṣṭā yathā rūpādayaḥ /
icchādayastu svapratyakṣā eveti dehadharmavaidharmyam /
tasmādapi dehātiriktadharmā iti /
tatra yadyapi caitanyamapi bhūtaviśeṣaguṇastathāpi yāvadbhūtamanuvarteta /
naca madaśaktyā vyabhicāraḥ /
sāmarthyasya sāmānyaguṇatvāt /
apica madaśaktiḥ pratimadirāvayavaṃ mātrayāvatiṣṭhate tadvaddehe 'pi caitanyaṃ tadavayaveṣvapi mātrayā bhavet /
tathā caikasmindehe bahavaścetayeran /
1.814.3.3
naca bahūnāṃ cetanānāmanyonyābhiprāyānuvidhānasaṃbhava iti ekapāśanibaddhā iva bahavo vihaṅgamāḥ viruddhādikriyābhimukhāḥ samarthā api na hastamātramapi deśamatipatitumutsahante /
evaṃ śarīramapi na kiñcitkartumutsahate /
api ca nānvayamātrāttaddharmadharmibhāvaḥ /
śakyo viniścetuṃ, mā bhūdākāśasya sarvo dharmaḥ sarveṣvanvayāt /
api tvanvayavyatirekābhyām /
saṃdigdhaścātra vyatirekaḥ /
tathāca sādhakatvamanvayamātrasyetyāha-
apica sati hi tāvaditi /
dūṣaṇāntaraṃ vivakṣurākṣipati-
kimātmakaṃ ceti /
sa evaikagranthenāḥ-
nahīti /
nāstika āha-
yadanubhavanamiti /
yathā hi bhūtapariṇāmabhedo rūpādirna tu bhūtacatuṣṭayādarthāntaramevaṃ bhūtapariṇāmabheda eva caitanyaṃ na tu bhūtebhyor'thāntaraṃ, yena 'pṛthivyāpastejo vāyuriti tattvāni'iti pratijñāvyāghātaḥ syādityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati-caturṇāmeva bhūtānāṃ samastaṃ jagatpariṇāmo na tvasti tattvāntaraṃ yasya pariṇāmo rūpādayo 'nyadvā pariṇāmāntaramiti /
atroktābhistāvadupapattibhirdehadharmatvaṃ nirastaṃ tathāpyupapattyantarābhidhitsayāha-
cettarhīti /
bhūtadharmā rūpādayo jaḍatvādviṣayā eva dṛṣṭā na tu viṣayiṇaḥ /
naca keṣāñcidviṣayāṇāmapi viṣayitvaṃ bhaviṣyatīti vācyam /
svātmani vṛttivirodhāt /
na copalabdhāveva prasaṅgastasyā ajaḍāyāḥ svayaṃprakāśatvābhyupagamāt /
kṛtopapādanaṃ caitatpurastāt /
upalabdhivaditi sūtrāvayavaṃ yojayati-
yathaivāsyā iti /
upalabdhigrāhiṇa eva pramāṇāccharīvyatireko 'pyavagamyate /
tasyāstataḥ svayaṃprakāśapratyayena bhūtadharmebhyo jaḍebhyo vailakṣaṇyena vyatirekaniścayāt /
1.814.3.4
astu tarhi vyatirekādupalabdhirbhūtebhyaḥ svatantrā tathāpyātmani pramāṇābhāva ityata āha-
upalabdhisvarūpa eva ca na ātmeti /
ājānatastāvadupalabdhibhedo nānubhūyata iti viṣayabhedādabhyupeyaḥ /
na copalabdhivyatirekiṇāṃ viṣayāṇāṃ prathā saṃbhavatītyupapādatam /
naca viṣayabhedagrāhi pramāṇamastīti copapāditaṃ brahmatattvasamīkṣāyāmasmābhiḥ /
evaṃ ca sati viṣayarūpatadbhedādeva sudurlabhāviti dūranirastā viṣayabhedādupalabdhibhedasaṃkathā /
tenopalabdherupalabdhṛtvamapi na tāttvikam /
kintvavidyākalpitam /
tatrāvidyādaśāyāmapyupalabdherabheda ityāha-
ahamidamadrākṣamiti ceti /
na kevalaṃ tāttvikābhedānnityatvamatāttvikādapi nityatvameveti tasyārthaḥ /
smṛtyādyupapatteśca /
nānātve hi nānyenopalabdhe 'nyasya puruṣasya smṛtirupapadyata ityarthaḥ /
nirākṛtamapyarthaṃ nirākaraṇāntarāyānubhāṣate-
yattūktamiti /
yo hi dehavyāpārādupalabdhirutpadyate tena dehadharma iti manyate taṃ pratīdaṃ dūṣaṇam-
na cātyantaṃ dehasyeti /
prakṛtamupasaṃharati-
tasmādanavadyamiti //54//
Linked texts (1)
- Bārhaspatyasūtra (fragments) — Sanskrit