Aphorisms on Brahman 18
Śrīkarabhāṣya 18
- Language
- Sanskrit
18.1
pūrvapakṣastu - bhūmā śabdenātra prāṇa eva parigṛhyate | prāṇo brahma iti
nāradasanatkumārapraśnaprativacanadyotanāt | yathā asti bhagavo nāmno bhūyaḥ iti |
vāgvādhanāmno bhūyasī tathā asti bhagavo vāco bhūyaḥ iti | mano vāva vāco bhūyaḥ iti
ca bhūyo nāmādibhyo hi āprāṇāt iti praśnaprativacanābhyāṃ prāṇa evātra
parigṛhyate | prāṇātparaṃ punaḥ praśnaprativacanaṃ na śrūyate | asti bhagavaḥ prāṇāt
bhūya iti adovāva prāṇādbhūya iti prāṇameva tu
18.2
nāmādibhyaḥ āśāntebhyo bhūyāsaṃ prāṇo vā āśayā bhūyān ityādinā
saprapañcamupadiśya prāṇadarśinaścātivāditvam ativādyasītyativādyasmīti
brūyānnāpahnuvīta ityabhyanujñāyaiva eṣa tu vā ativadatti yassatyenātivadati iti
prāṇavratasya ativāditvamupadiśya tasyaiva satyādi paraṃparayā prāṇa eva bhūmānaṃ
manyate ityādi | tasyaiva bhūmatvopadeśāt prāṇasyaiva bhūmāśabdavācyatvaṃ yuktam |
yatra nānyat paśyati iti vākyavihitabhūmalakṣaṇaṃ tasyaiva nirdiṣṭam |
suṣuptyavasthāyāmapi prāṇavyāpāradarśanāt nānyatpaśyati iti lakṣaṇaṃ samucitam |
tathā ca śrutiḥ - na śruṇoti na paśyati ityādinā
sarvakāraṇavyāpāraśūnyasuṣuptyavasthāṃ pradarśya prāṇā'gnaya evaitasmin pure
jāgrati iti suṣuptyavasthāyāmapi vṛttipañcakaviśiṣṭasya prāṇasya jāgradavasthāṃ
prasādhya prāṇapradhānā suptiriti nirdiśyate yo vai bhūmā tatsukham iti
vākyanirdiṣṭasukhaṃ tasyāpyaviruddham | prāṇo vā amṛtam iti śravaṇāt yacca yo vai
bhūmā tadamṛtam iti amṛtaśabdavācyatvam tasyaivopapannam | prāṇo hi pitā prāṇo
mātā prāṇo bhrātā prāṇaḥ sakhā prāṇa ācāryaḥ prāṇo brāhmaṇaḥ ityādinā
prāṇasyaiva sarvātmakatvopadeśāt | prāṇameva sarvātmānaṃ karoti iti prāṇasyaiva
jagatkāraṇatvamupa diśati | tasmāt tarati śokamātmavit ityātmavividiṣayā na
prakaraṇavirodhaḥ | ataḥ sarvathā ṣaḍvidhaliṅgatātparyeṇa prāṇa eva bhūmā na
parameśvara iti cet |
18.3
ucyate - bhūmā samprasādādadhyupadeśāt bhūmā parameśvara eva | kutaḥ
samprasādādadhyupadeśāt | samyak prasīdatyasmin jīvasvarūpamiti samprasādaḥ
suṣuptyavasthā | tasyāṃ cāvasthāyāṃ prāṇo jagartīti samprasādaśabdena prāṇa ucyate |
tasmādadhiprāṇādūrdhvaṃ upadeśādityarthaḥ |
18.4
kecit - samprasādo jīvaḥ tasmādupari iti vadanti | prāṇopadeśānantaraṃ eva tu vā
ativadati yassatyenātivadati iti tu śabdena prāṇavādasyānativādatvamuktvā
satyaśabdavācyaparamātmavādasyātivādatvaṃ vadan bhūmānamupadiśati |
18.5
kiñca - tarati śokamātmavit ityādinā ātmajñānena mokṣopadeśāt jaḍasya
prāṇavāyoḥ mokṣapradāyakatvāsambhavāt ātman śabdasya paramaśive
bahuśrutirūḍhatvāt jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti brahmavidāpnoti paraṃ
ityādibahuśrutiṣu paraśivajñānenaiva mokṣopadeśāt athāta ātmādeśa
ityātmatvenāgre varṇanāt | yatra nānyatpaśyati ityādivākyagatadharmāṇāṃ
prāṇavāyorasambhavāt | so'haṃ bhagavaśśocāmi taṃ mā bhagavān śokasya pāraṃ
tārayatu iti prakaraṇaliṅgabāhulyāt bhūmāśabdavācyaḥ sākṣātparameśvara eva |
18.6
parameśvarapakṣe hetvantaramāha -
18.7
73. dharmopapatteśca || 9 ||
18.8
yatra nānyatpaśyati nānyat śṛṇoti nānyadvijānāti ityādinā sṛṣṭeḥ prāk
sarvavyavahārābhāvādidharmāṇāṃ paramaśive upapatteḥ | idameva muktātmanāṃ
jñāpakam | pūrvoktādhikaraṇe tathā vidvān nāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ
puruṣamupaiti divyam ityādinā brahmopāsakasya
śuddhajīvasyātyantikapāśanivṛttipūrvakaśivasāyujyaṃ nadīsamudradṛṣṭāntena
prasādhitam | tasmāt śivatvāpannajīvānāṃ jīvanmukti-videhamuktyoḥ
sarvaśivātmakatvajñānena prapañcaniṣedho yuktaḥ |
18.9
nanu - yāvanna vimokṣye atha sampatsye iti vākye jīvanmuktasya videhamuktiparyantaṃ
prapañcabhogavyapadeśāt kathaṃ śivajñānavatāṃ jīvanmuktānāṃ prapañcaniṣedhaḥ
upapadyata iti cet śivopāsakajīvanmuktānāṃ
pracaṇḍātapamadhyanikṣiptakarpūradīpavadantaḥkaraṇasadbhāve'pi
sarvaśivātmakajñānasadbhāvāt saccidānandasvarūpaparamaśiva eva viśvātmanā
darśanaviṣayo bhavati | etattato bhavati ityādiśrutirapi tathā śrūyate |
tasmājjīvanmuktānāṃ ahaṃ brahmāsmi iti brahmavidāmanubhavo dṛśyate | na hi
dṛṣṭeranupapannaṃ nāma iti nyāyānnānyārtho yuktaḥ | brahmaṇaḥ
prapañcasyābhinnanimittopādānakāraṇatvāt tasya tadabhedadṛṣṭissamucitaiva | yatra
tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet ityādi
18.10
śrutyantare sarvaśivātmakajñānavidāṃ pūrvavatprākṛtaprapañcavyavahārābhāvasya
muktajīvadharmatvenāvagamāt | yo vai bhūmā tat sukham bhūmnaḥ sukhatvaṃ darśitam |
yo vai bhūmā tadamṛtam iti śrūyamāṇamamṛtatvaṃ paraśivāsādhāraṇadharmaḥ |
kiñca - sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimni iti ātmaivedaṃ sarvaṃ ātmataḥ
prāṇaḥ - ātmana ākāśaḥ ityādinā tasyaiva paramaśivasya svamahimni
pratiṣṭhitatvasarvakāraṇatvādidharmāṇāṃ vyapadeśāt | bhūmapadavācyaḥ paramaśiva
eveti siddham |
18.11
nandhekasya paramaśivasya vyavahārabhāvābhāvatvaṃ kathamupapadyata iti cet -
lokavattulīlākaivalyam iti sūtre bhagavatā vyāsenaivottaratra spaṣṭaṃ vakṣyate |
18.12
akṣarādhikaraṇam || 3 ||
18.13
atha cicchaktiviśiṣṭasya paramaśivasya akṣaraśabdavācyatvanirūpaṇam
18.14
brahmaṇaḥ paramaśivasya sarvādhikyamupadiśya
akṣaraśabdavācyatvamadhikaraṇāntarenāha -
18.15
74. akṣaramambarāntadhṛteḥ || 10 ||
18.16
bṛhadāraṇye śrūyate'sya viṣayaḥ | kasminnu khalvākāśa otaśca protaśceti sa hovāca
etadvai tadakṣaraṃ gārgi brahmaṇā abhivadanti |
asthūlamanaṇvamahrasvamadīrghamalohitamasnehamacchāyam iti | atra akṣaraśabdena
praṇavo jīvaḥ parameśvaroveti saṃśayaḥ |
18.17
oṃkāra evedaṁ sarvam ityādau praṇavasya sarvātmakatvapradarśanāt | akṣarasamāmnāya
ityādāvakṣaraśabdasya varṇe prasiddhatvāt omityekākṣaraṃ brahma iti śrutyantare'pi
praṇavasya brahmātmakatvavyapadeśāt akṣaraśabdavācyatvaṃ tasyaivopapannam |
puruṣo'kṣara ucyate iti śravaṇādakṣaraśabdavācyatvaṃ jīvasyāpyupapannam | tasmāt
parameśvarasyākṣaraśabdavācyatvaṃ nopapannamiti cet -
18.18
brūmaḥ - akṣaramambarāntadhṛteḥ atra akṣaraśabdavācyaḥ śiva eva |
kasmādambarāntadhṛteḥ | pṛthivyādyākāśāntasya svaśaktyudbhūtasya prapañcasya
dhṛteḥ dhāraṇādityarthaḥ | yadūrdhvaṃ gārgiṃ divo yadarvāk pṛthivyā yadantarā
dyāvā pṛthivī ime yadbhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ cetyācakṣate ākāśa eva tadotaṃ
protañca ityādisarvavikāraprapañcādhiṣṭhānatayā nirdiṣṭa ākāśaḥ kasminnotaśca
protaśca iti gārgipṛṣṭe etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadanti ityādinā etasmin
khalvakṣare gārgi ākāśa otaśca protaśca ityantena yājñavalkyavacanena
nirdiṣṭasyākṣarasyāmbarāntaradhṛtirnirṇīyate
18.19
kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānā viśate deva ekaḥ khaṃ
vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī yatparaṃ brahma sarvātmā viśvasyāyatanaṃ
mahat ityādiśrutyantareṣvapi parameśvarasya mukhyatayā
akṣaraśabdavācyatvasyāmbarāntadhṛteścopadeśāt nānyasya sambhavati | yadapi
oṃkāra evedaṁ sarvam iti | tadapi śrutau praṇavasya brahmapratipādakatvena stutyarthaṃ
sarvātmakatvaṃ varṇitam | tatra
parameśvaradharmabāhulyātparameśvaraprakaraṇāttasyaivākṣaraśabdavācyatvaṃ
siddham |
18.20
paramaśivasya śaktiviśiṣṭatvapratipādanam |
18.21
ambarāntadhṛteḥ pradhāne ativyāptimāśaṃkya nirākaroti -
18.22
75. sā ca praśāsanāt || 11 ||
18.23
sā dhṛtiḥ parabrahmaṇaḥ śivasyaiva sambhavati | kutaḥ praśāsanāt etasya vā akṣarasya
praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ ityādinā paramaśivasyaiva
praśāsanaṃ śrūyate | jaḍasya pradhānasya praśāsanāsambhavāt | śrutyantare'pi
īśānaḥ sarvavidyānāṃ ityādinā sarvaniyāmakatvasya paramaśivadharmatvena
vyapadeśāt | pradhānasya sarvadā (thā ) praśāsanamayuktam | etena
sarvādhiṣṭhānabrahmaṇaḥ saviśeṣatvamupadiṣṭam | nirviśeṣasya dhṛtyasambhavāt |
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate iti śrutau śakteḥ
svābhāvikatvaśravaṇānnirviśeṣatvaṃ kadācidapi brahmaṇo na sambhavati | vahnirdahatīti
śakti-śakti matorapṛthaksiddhatve'pi bhedavyavahārāt śakti##-
nityatvaṃ veti santi dharmāḥ iti apṛthaktve'pyabādhitapṛthaktvavyavahāradarśanānna
virodhaḥ | taduktaṃ kūrme -
18.24
cidrūpastu śivassākṣāt satyānandamayī śivā iti | kiñca - eka eva rudro na dvitīyāya
tasthe jagacchāsane parameśvarasyādvitīyatvavyavasthāpanāt cicchaktiviśiṣṭasya
paramaśivasyaivākṣaraśabdavācyatvaṃ niṣpratyūham |
18.25
punarhetvantaramāha -
18.26
76. anyabhāvavyāvṛtteśca || 12 ||
18.27
itopyambarāntadhṛtiḥ parameśvarasyaiva na pradhānādeḥ | kutaḥ
anyabhāvavyāvṛtteḥ | anyasya pradhānādeḥ bhāvo dharmaḥ tadvyāvṛtteḥ
tadviparītaśravaṇādityarthaḥ | tadvā etadakṣaraṃ gārgyadṛṣṭaṃ dṛṣṭamaśrutaṃ
śrotramataṃ mantravijñātaṃ vijñātaṃ ityatra draṣṭratvādikaṃ
parameśvaralakṣaṇamacetanatvāt pradhānasya na sambhavati | tasmādakṣarapadavācyaḥ
parameśvaraḥ |
18.28
īkṣatikarmādhikaraṇam || 4 ||
18.29
pratyakṣādipramāṇātītasya sarvānugrāhakasya śivasya parabrahmaṇaḥ
kṛpātiśayenopāsakasya pratyakṣatvamupapādayitumadhikaraṇāntaraṃ darśayati |
18.30
77. īkṣatikarmavyapadeśātsaḥ || 13 ||
18.31
atharvaṇe praśnopaniṣadi śrūyate'sya viṣayaḥ | etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca
brahma yadoṃkārastasmādvidvānetenaivāyatane naikataramanveti ityārabhya yaḥ
punaretaṃ trimātreṇomityetenaivākṣareṇa paraṃ puruṣamabhidhyāyīta sa tejasi sūrye
sampannaḥ | yathā pādodarastvacā vinirmucyata evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sa
sāmabhirunnīyate brahmalokam iti | atra dhyātavyatvena śrūyamāṇaḥ puruṣaḥ
parameśvaro'nyo veti saṃśayaḥ |
18.32
na tatropāsyaḥ paramaśivaḥ kintu hiraṇyagarbhaḥ eva | sa sāmabhirunnīyate brahmalokam
iti tallokaprāpterevātra darśanāt | jīvotkṛṣṭe tasmin paramaśabdasambhavāt
puruṣaśabdavācyatvācca | nārāyaṇo vā syāt | tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti
sūrayaḥ iti tatpadasyaiva vidvadanubhavatvena vyavasthāpanāt | praṇavaśabdasyāpi
mukhyavṛtyā tadvācakatvāt sarvajīvasamaṣṭyātmakahiraṇyagarbho vātra
sarvopāsyatvena vidhīyate | tasmātsarvathātra paramaśivopāsanaṃ na vidhīyate iti cet
18.33
brūmaḥ - īkṣati karmavyapadeśātsaḥ atropāsyaḥ puruṣaśśiva eva | kasmāt -
īkṣatikarmavyapadeśāt sa etasmājjīvaghanātparātparaṃ puri śayaṃ puruṣamīkṣate iti
vākyaśeṣe dhyātavyasya kṣatikarmatvena vyapadeśātsaḥ paramaśiva evetyarthaḥ |
18.34
nanu sa sāmabhirunnīyate brahmalokamiti vākye brahmaśabdasya caturmukhe rūḍhatvāt
atra tadupāsanaṃ kiṃ nasyāditi cenna | sa etasmājjīvaghanāt parātparaṃ puri śayaṃ
puruṣamīkṣate iti śrutau jīvaghanaśabdena sakalajīvābhimānī hiraṇyagarbha ucyate |
tasmātparo yaḥ paramātmā īkṣaṇe karmabhūtaḥ sa evābhidhyāne'pi karmabhūta
ityupadiśyate | paraṃ puruṣamiti viśeṣaṇaṃ paramaśivaparigraha eva sambhavati
yasmātparaṃ nāparamasti kiñcit puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ
ityādau puruṣaśabdena tadatiriktavastuśūnyatvavyapadeśāt | athavā tamoṃkāreṇānveti
vidvānyattacchānta majaramamṛtamabhayaṃ paraṃ ca iti
śrutinirdiṣṭaparamaśivāsādhāraṇadharmāṇāṃ hiraṇyagarbhāderasambhavāt |
brahmalokaṃ ityatra brahmaṇaḥ paramaśivasya lokaḥ tadupāsakānāṃ prāpyatayā
nirdiśyate | paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṃkāraḥ iti vibhajyānantaraṃ
paramapuruṣamabhidhyāyīta iti dhyātavyatvena vyapadeśātparamaśiva evātra nirṇīyate
brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatirbrahmā śivo me astu sadāśivom akāro brahmā ukāro
viṣṇurmakāraḥ kālakālastasmādoṃkāraṃ liṅgamāhuḥ namastārāya ityādiśrutiśateṣu
paramaśivasya brahmaṇaḥ praṇavātmakatvaṃ yo vedādoṃ svaraḥ prokto vedānte ca
pratiṣṭhitaḥ tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ ityādau praṇavaparatvaṃ ca
nirdiśyate | ataḥ praṇavātmakatvaṃ praṇavaparatvaṃ ca tasyaiva samucitam | yathā
pādodarastvacā vinirmucyate evaṃ hyeva sa pāpmanā vinirmucyate ityanena
paramaśivopāsakānāṃ sarvapāpanivṛttipūrvakasālokyādikramamuktiḥ vyācakṣate |
18.35
etasmājjīvaghanātparātparaṃ iti vākye jīvaghanāt
jīvasamaṣṭyātmakahiraṇyagarbhātparaṃ dhyeyamityupadeśāddhiraṇyagarbhapakṣo'tra na
vyapadiśyate nārāyaṇapakṣa evātreti ceducyate | brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante
iti śrutau brahmaviṣṇukālarudrādīnāṃ
prathamajīvatvaparamaśivajanyatvavyapadeśātteṣāmamṛtatvābhayatvajagadubhaya##-
viśvātmānaṃ parāyaṇaṃ ityādau nārāyaṇasya viśvātmakatvavyapadeśāt
kathamasyopāsyatvaṃ na ghaṭata iti cet -
18.36
ucyate - etasmājjīvaghanāt iti vākye
jīvaghanājjīvasamaṣṭyātmakahiraṇyagarbhātparādutkṛṣṭāt
nārāyaṇātparamutkṛṣṭaṃ puri śayaṃ puri daharapuṇḍarīke antaryāmitayā sthitaṃ ata
eva puruṣaṃ paraṃ brahma tadupāsakaḥ sākṣātpa'syatiti nirdeśānna nārāyaṇo'tropāsyaḥ
nārāyaṇaparaṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ ityādau paramaśivopāsakasya
nārāyaṇasya śvetaketvādivadaupacārikatvena brahmadharmamuktvā nārāyaṇāt yatparaṃ
tatparaṃ brahmetyupadiśyate | śrutyantare ca parātparataraṃ brahma tatparātparato hariḥ |
yatparātparato'dhīśaḥ tanme manaḥ śivasaṃkalpamastu iti brahmaviṣṇvatītaparamaśive
madīyamanassaṅkalpamastviti vedapuruṣaiḥ prārthyate | tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ iti
vākye yadviṣṇornārāyaṇātparamutkṛṣṭaṃ padaṃ śivābhidheyaṃ parabrahma tatpadaṃ
sūrayaḥ paramaśivopāsakāḥ vidvāṃsaḥ sadā paśyanti sākṣātkurvantīti bodhyate | tathā
ca smṛtiḥ -
18.37
viṣṇornārāyaṇādūrdhvaṃ paramaṃ pariśeṣitam |
padaṃ śivābhidhaṃ nityaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ ||
18.38
tasmānnārāyaṇādadhikaṃ śivapadameva mumukṣubhirveditavyam |
18.39
atha paramaśivasya kṛṣṇapiṅgalatvakathanam
18.40
kiñca - nārāyaṇasya viśvātmakatvaṃ parameśvaromāśaktyaṃśatvātsamucitam |
puruṣo vai rudraḥ vāsudevaḥ parā prakṛtiḥ
18.41
ekaiva śaktiḥ parameśvarasya bhinnā caturdhā viniyogakāle |
bhoge bhavānī puruṣeṣu viṣṇuḥ krodhe ca kālī samare ca durgāṃ ||
18.42
ityādau tasya parāśaktyaṃśatvaṃ spaṣṭamuktam | ata eva ṛtaṃ satyaṃ ityatra ṛtaṃ
satyaṃ avāṅmānasagocaraṃ trilocanatvena virūpākṣaṃ umārūpapraṇavaśaktyā
śabalātmakatvena kṛṣṇapiṅgalam |
18.43
praṇavākhyā parā śaktiśśivasvābhāvikī smṛtā |
tatparaḥ paramaṃ brahma viśvātīto maheśvaraḥ ||
18.44
iti smṛtau praṇavasya parāśaktyātmakatvaśravaṇāt | paraṃ sarvātiśāyi brahma puri
śayaṃ puruṣamīkṣate ityupadeśādatrekṣati karmatvena nirdiśyamānaḥ puruṣaḥ
sākṣācchiva eveti siddham |
18.45
daharādhikaraṇam || 5 ||
18.46
brahmaviṣṇvādicarācaraprapañcātītasya maheśvarasya bhaktasaṃsāratāraṇārthaṃ
adhikaraṇāntaraṃ darśayati -
18.47
78. dahara uttarebhyaḥ || 14 ||
18.48
chāndogye dṛśyate'sya viṣayaḥ atha yadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ
veśma daharo'sminnantarākāśastasminyadantastadanveṣṭavyaṃ tadvāva vijijñāsitavyam
ityādi | atra daharaśabdavācyatvena śrūyamāṇaṃ vastu bhūtākāśo jīvaḥ parameśvaro
veti saṃśayaḥ |
18.49
atra bhūtākāśa eva daharaśabdavācyaḥ tasyaiva prasiddhatvāt |
sūcīrandhrāntargatavyomavattasya daharāyatanāpekṣayā daharatvam |
yāvānyā'yamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśa ubhe asmin dyāvāpṛthivī antareva
samāhite ityādau bāhyābhyantarabhāvakṛta bhedena avakāśātmanā ākāśasyaikatvena
ca ākāśopamānatvadyāvāpṛthivyādhiṣṭhānatvavyapadeśaḥ |
sarvavyāpakasyākāśasya antaḥpraviṣṭatvena daharaśabdavācyatvamaviruddham |
18.50
kiñca - jīvasyāpi daharaśabdavācyatvamaviruddham | atha yadidamasmin brahmapure
daharaṃ ityādau brahmaṇaḥ paramaśivasya puraṃ śarīraṃ brahmapuraṃ jīvaḥ yasyātmā
śarīraṃ iti śrutidarśanāt |
18.51
bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca |
jīvo bhāgassa vijñeyo hṛdaye sarvadehinām ||
18.52
evo'purātmā cetasā veditavyaḥ ityādau jīvasya alpaparimāṇatvavyapadeśāt
daharapadavācyatvaṃ vyavahriyate | viyadupamādikamapi paraśivāpekṣayā jīvasya |
bhedamupadiśati | tasmājjīvabhūtākāśayoḥ daharaśabdavācyatvaṃ
sarvānupraviṣṭhatvaṃ sambhavatīti cet -
18.53
brūmaḥ - dahara uttarebhyaḥ atra daharākāśassākṣātparameśvara eva
kasmāduttarebhyaḥ vākyaśeṣagatahetubhyaḥ | tathāhi - jijñāsyatvenābhihitasya
daharākāśasya taṃ cedvrūyuḥ ityupakramya kiṃ tadatra vidyate yadanveṣṭavyaṃ yadvāva
vijijñāsitavyam ityāpekṣapūrvakaṃ samādhānavākyaṃ upadiśya sa brūyādyāvānvā
ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ ityādinā ākāśopamānatvāt
dyāvāpṛthivyādyadhiṣṭhānatvena nirdeśāt bhūtākāśasya sarvopāsyatvaṃ na
sambhavati | eva ta ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ
satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ ityādivākyanirdiṣṭāpahatapāpmatvādayo guṇāḥ na
bhūtākāśajīvayoḥ sambhavanti |
18.54
kiñca - tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate iti
karmaṇāmanityaphalamupadiśya atha ya ihātmānamananuvidya vrajantyetāgaṁśca satyān
kāmāṁsteṣāṃ sarveṣu lokeṣyasya kāmacāro bhavati iti
prakṛtadaharākāśasyānandaphalatvavyavasthāpanāt parameśvaratvamasya nirdiṣṭam |
tasmāt dyāvāpṛthivyadhiṣṭhānā kāśopamitadaharākāśaḥ pūrvoktahetubhyaḥ
paramaśiva iti siddham |
18.55
asminnarthe hetvantaramāha -
18.56
79. gatiśabdābhyāṃ tathāhi dṛṣṭaṃ liṅgaṃ ca || 15 ||
18.57
uttarebhyaḥ ityasya prapañco'yam | kiñca - imāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya
etaṃ brahmalokaṃ na vindanti iti daharavākye prakṛtaṃ parameśvaraṃ
brahmalokaśabdena abhidhāya prajāśabdavācyānāṃ jīvānāṃ pratyahaṃ tadviṣayā
gatirucyamānā gantavyasya baharākāśasya brahmatāṃ gamayati | gatiṃ
brahmalokaśabdaṃ cābhipretya gatiśabdābhyāṃ iti dvivacanamuktaṃ sūtrakāraiḥ |
pratyahaṃ suṣuptyavasthāyāṃ jīvasya paramaśivagamanaṃ tathā hi dṛṣṭam |
haṃsopaniṣadi - eṣo'sau paramahaṃso bhānukoṭipratīkāśo yenedaṃ sarvaṃ vyāptaṃ
tasyā'ṣṭadhā vṛttirbhavati pūrvadale puṇyamatiḥ āgneye nidrālasyādayo bhavanti yāmye
krauryamatiḥ naiṛtye pāpe manīṣā vāruṇyāṃ krīḍā vāyavyāṃ gamanādau buddhiḥ
saumye ratiprītiḥ īśānye dravyādānaṃ madhye vairāgyaṃ kesare jāgradavasthā
karṇikāyāṃ svapno liṅge suṣuptiḥ iti
hṛdayāntarvartidaharākāśātmakaparaśivaliṅgagamanameveti dṛḍhīkṛtam |
18.58
liṅgabrahmaśabdayoḥ ghaṭa-kumbha-kalaśādi śabdavatparyāyatvam |
dṛṣṭamityanena
pratyahamanantaratnaprabhābhāsamānamahākailāsābhidhānabrahmaloka##-
eva grāhyaḥ | asminnarthe aharaharbrahmalokagamanameva liṅgamityanenoktam | ca
śabdena niṣādasthapati nyāyo'pi karmadhārayasamāsagrahaṇe sūcitaḥ | suṣuptau
tadbhāvācca jīvaśśaṅkaratāṃ gataḥ iti śivagītāyāmapyupadiśyate |
tasmāddaharākāśaḥ paramaśiva iti siddham |
18.59
asminnarthe punarhetvantaramāha -
18.60
80. dhṛteśca mahimno'syāsminnupalabdheḥ || 16 ||
18.61
eṣa seturvidharaṇaḥ iti śrutau dhṛtirūpamahimnaḥ asmin vākye
daharākāśasyopalabdheśca daharākāśaḥ parameśvara eva |
18.62
kiñca - daharo'sminnantara ākāśaḥ ityārabhya vyomasādṛśyena tasmin
sarvasamādhānamupadiśya tatraivātman śabdamuktvā
apahatapāpmatvādiguṇavaiśiṣṭyaṃ pradarśyaṃ anatikrāntaprakaraṇe tasyaiva
dhṛtimāha - atha ya ātmā sa seturvidhṛtireṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya iti |
vidhṛtirityātmaśabdasāhacaryātparabrahmaṇaśśivasya tattvādidhāraṇamupadiśyate |
tasmātparameśvarādanyasya viśvadhṛtirna saṃbhavati | yathā
salilasantānasyasetuvidhārayitā
kṣetrasampadāmasambhedāyaivamayamātmaiṣāmadhyātmādibhedabhinnānāṃ lokānāṃ
varṇāśramāṇāñca vidhārayitā seturasambhedāyāsaṅkarāyeti | evamatra prakaraṇe
daharasya vidhāraṇalakṣaṇamahimānaṃ nirdiśati | śrutyantare
carācaraprapañcadhāraṇaṃ paraśivaliṅgasyaiva śrūyate | etasya vā akṣarasya
praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ iti | tathā eṣa sarveśvara eṣa
bhūtādhipatireṣa bhūtapālaḥ eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasambhedāya iti ca |
tasmāt parameśvarādanyo na daharaśabdavācyaḥ |
18.63
nārāyaṇokta bhedābhedaśaktiviśiṣṭaśivādvaitaprasaṅgaḥ
18.64
punarhetvantaraṃ darśayati -
18.65
81. prasiddheśca || 17 ||
18.66
daharaśabdaḥ parameśvara eva prasiddhaḥ | ākāśo ha vai nāmarūpayornirvahitā sarvāṇi
ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante ityādiṣu parameśvarasya
ākāśaśabdavācyatvadarśanāt atra daharākāśaḥ parameśvaraḥ |
18.67
yadyapyākāśaśabdasya bhūtākāśe prasiddhiḥ tathāpi yāvānvā
ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ ityupamānatvena grahaṇāt
nopameyadaharākāśatvaṃ sambhavati | tasmāddaharapadavācyo netaraḥ |
18.68
nanu - dahraṃ vipāpaṃ parameśmabhūtaṃ yatpunṇḍarīkaṃ puramadhyasaṁsthaṃ |
tatrāpi dahraṃ gaganaṃ viśokastasminyadantastadupāsitavyam | kaivalye ca -
hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ iti dahaspuṇḍarīkamupadiśya tanmadhye
umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntaṃ ityādinā
paramātmopāsanaṃ sūcitam | atra daharākāśatvena
parameśvaropadeśātparasparaśrutivirodhaprasaṅga iti cenna | bhūtākāśasya
apahatapāpmatvādi parameśvaradharmāṇāṃ masambhavāt | daharākāśaśabdena
cidambaraprakṛtiḥ ucyate | śakti-śaktimatorabhedānna parasparaśrutivirodhaḥ |
ākāśaśarīraṃ brahma satyātmaprāṇārāmaṃ mana ānandam ityādinā parameśvarasya
cidambaraśarīratvopadeśāt |
18.69
kiñca kūrme vṛṣabhaḥ -
18.70
kaiṣā bhagavatī devī śaṅkarārdhaśarīriṇī |
śivā satī haimavatī yathāvadbrūhi pṛcchatām ||
18.71
kūrmaḥ -
18.72
rahasyametadvijñānaṃ jantūnāmeva mocanam |
vyomasaṃjñā parākāṣṭhā jñānarūpātilālasā ||
18.73
svābhāvikī ca tanmūlā prabhā bhānorivāmalā |
ekā māheśvarī śaktiranekopādhiyogataḥ ||
18.74
parāpareṇa rūpeṇa krīḍate tasya sannidhau |
seyaṃ karoti sakalaṃ paśya kāryamidaṃ jagat ||
18.75
na kāryaṃ nāpi karaṇaṃ īśvarasyeti sūrayaḥ |
anayā parayā devaḥ svātmānandaṃ samaśnute ||
18.76
tayā sarvamidaṃ protabhotaṃ caivākhilaṃ jagat |
ekā śaktiśśivo hyekaḥ śaktimānucyate śivaḥ ||
18.77
śakti-śaktimatorbhedaṃ vadanti paramārthataḥ |
abhedaṃ cānupaśyanti yoginastatvacintakāḥ ||
18.78
tatraiva devīvākyam -
18.79
māṃ viddhi parayāṃ śaktiṃ maheśvarasamāśrayām |
ananyāmavyayāmekāṃ yāṃ paśyanti mumukṣavaḥ ||
18.80
ahaṃ vai sarvabhūtānāṃ ātmā sarvāntarā śivā |
śāśvataiśvaryavijñānamūrtissarvapravṛttikā ||
anantānantamahimā saṃsārārṇavatāriṇī ||
18.81
ityādinā bhedābhedaśaktiviśiṣṭaśivādvaitaprasaṅgasya nārāyaṇena kūrmapurāṇe
vyākhyānāt daharātmakatvaṃ daharamadhyavartitvaṃ ca parameśvarasya na viruddham |
18.82
punarhetvantaramāha -
18.83
82. itaraparāmarśātsa iti cennāsambhavāt || 18 ||
18.84
itaraparāmarśāt atha yadidamasmin brahmapure iti vākye brahmaśabdenetarasya jīvasya
parāmarśātpratipādanāddaharākāśajīva iti cenna asambhavāt |
satyasaṅkalpādidharmāṇāṃ jīve asambhavādityarthaḥ |
18.85
kiñca - atha ya eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya
svena rūpeṇābhiniṣpadyate eṣa ātmeti iti vākyaśeṣabalāt jīva evātra parigṛhyate |
śrutyantare - suṣuptyavasthāyāṃ samprasādaśabdanirdeśāttadavacchinnaśārīra
evātra vyapadi'syate | uta śarīrātsamutthānamapi jīvaliṅgam tasmādatra jīva eva
daharākāśaśabdavācya iti cet -
18.86
ucyate dehendriyamanaḥprāṇādyavacchinnasya jīvasya daharākāśavartitvena
tadākāśopamānaṃ virudhyate | jīvasya
śarīrātsamutthānapūrvakaparameśvaraprāptyupadeśānnātra jīvaprakaraṇam | ataḥ
parameśvaraprakaraṇatvāt parameśvara evātra daharapadavācya iti siddham |
18.87
hetvantaramāha -
18.88
83. uttarāccedāvirbhūtasvarūpastu || 19 ||
18.89
uttarāccet uttaratra prajāpativākye ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko
vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ ityatra
jīvaśabdavācyasyātmanaḥ satyasaṅkalpatvādidharmānupadi'sya so'nveṣṭavyaḥ sa
vijijñāsitavyaḥ ityādinā jijñāsānveṣaṇādīnāṃ tasyaiva nirdeśāt |
18.90
kiñca - daharavidyāyāmupari prajāpatividyāyāṃ eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate eṣa
ātmā ya eṣa svapne mahīyamānaścarati eṣa ātmā tadyatraitatsuptassapnastaḥ samprasannaḥ
svapnaṃ na vijānātyeṣa ātmā ityādau jāgratsvapnasuṣuptigrastajīvasyaivātra
pratipādanāttasyaivātrāpahatapāpmatvādidharmopadeśācca |
etadamṛtamabhayametadbrahmeti iti vākyasiddhāmṛtatvādidharmāṇāṃ
tasyaivopadeśāddaharākāśo jīva iti cenna | āvirsūtasvarūpastu
18.91
ityatra tu śabdena pūrvapakṣavyāvṛttiḥ | uttarātprajāpativākyādapi na jīvaśaṅkā
yuktā āvirbhūtasvarūpo'tra jīvo vivakṣitaḥ | paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇāmi |
niṣpadyate ityupasaṃhāravākye muktajīvasya
brahmabhāvāvirbhāvenāpahatapāpmanvādidharmapratipādyaḥ parameśara eva |
muktajīvasya brahmatvena jīvatvābhāvāt brahmadharmopadeśo yukta eva | tathā
vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam brahmavit brahmaiva bhavati
ityādiśrutiṣu muktajīvānāṃ brahmātmakatvaṃ sūcitam | tathā ca smṛtiḥ -
18.92
antarbahiścatatsarvaṃ paripūrṇaṃ maheśvaram |
bhāvayetparamānandalabdhaye paṇḍitottamaḥ ||
18.93
śivo'hamiti bhāvo hi śivatāpattikāraṇam |
na jñānamātraṃ nācāro bhāvayuktaśśivo bhavet ||
18.94
jñānaṃ vastuparicchedo dhyānaṃ tadbhāvakāraṇam |
tasmāt jñāte mahādeve dhyānayukto bhavetsudhīḥ ||
18.95
nairantaryeṇa sampanno bhaveddhyātuṃ śivaṃ prati |
tadbhāvo jāyate yadvatkrimeḥ kīṭasya cintanāt ||
18.96
guroḥ kaṭākṣavedhena śivo bhavati mānavaḥ |
rasavedhādyathā loho hematāṃ pratipadyate || iti |
18.97
nanu daharākāśasyeśvaratve atha ya eṣa samprasādaḥ ityādinā jīvaparāmarśo vyartha
ityāśaṅkāyāmāha -
18.98
84. anyārthaśca parāmarśaḥ || 20 ||
18.99
parāmarśaḥ jīvaparāmarśaḥ anyārthaśca - brahmabhedapratipādanārthaḥ paraṃ
jyotissvarūpaṃtmpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata iti
vākyaśeṣāvagatajīvaparāmarccodyupasampattavyaḥ
18.100
parameśvara para eva | jīvaparāmarśaṃ vinā tadasambhavāt jīvaparāmarśo na
jīvapratipādanārthaḥ |
18.101
85. alpaśruteriti cettaduktam || 21 ||
18.102
daharo'sminnantarhṛdaya ākāśaḥ ityādau parabrahmaṇaśśivasya alpatvaśravaṇāt
vyāpakasyālpadaharatvāsambhavāddaharapadavācyatvaṃ jīvasyaiva samucitamiti cenna |
arbhakaukastvāt iti sūtre vyomadṛṣṭāntena bhaktopāsanārthaṃ parameśvarasya
paricchinnatvaṃ pūrvamevoktam |
18.103
nanu eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate iti śrutau jāgradavasthāpannajīvopakramaśravaṇāt
jāgradādyanubhavasya jīve samucitatvāt sa evātra daharapadavācya iti cenna |
ayamātmāpahatapāpmā vijaro naitaṁ setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na
sukṛtaṃ na duṣkṛtaṃ sarve pāpmāno'to nivartante'pahatapāpmā hyeṣa brahmalokaḥ
tasmādvā etaṃ setuṃ tīrtvā'ndhassannanandho bhavati viddhassannaviddho bhavatyupatāpī
sannanupatāpī bhavati tasmādvā etaṁ setuṃ tīrtvā'pi naktamaharevābhiniṣpadyate |
sakṛdvibhāto hyevaiṣa brahmalokaḥ iti vākyaśeṣe
brahmātmiṅgabāhulyānnānyaprakaraṇamityabhidhīyate | avasthātrayapratipādanasyāpi
śākhācandranyāyena paramātmapratipādakatayopapatteḥ |
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit