Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 23

Śrīkarabhāṣya 23

Language
Sanskrit

23.1

jīveśau karoti ityābhāsaśruteḥ parameśvarasya śaktyātmakatayā māyayā sṛṣṭikāle
parameśvaraḥ svecchayā jīveśvarabhāvaṃ prakaṭīkārotītyabhiprāyaḥ |
tasmātkatṛtvaṃ tasyaivopadiṣṭam | śaktyapṛthaktvena śakterasatvāt | ataḥ
pūrvoktameva samīcīnam | etadvaitādvaitamatameva kecidviśeṣādvaitamiti
seśvarādvaitamiti śivādvaitamiti sarvaśrutisāramatamiti paryāyatvena pravadanti |

23.2

ārambhaṇādhikaraṇam || 6 ||

23.3

kāryakāraṇayorananyatvapratipādanam

23.4

nityonityānāṃ cetanaścetanānāṃ sanmūlāssomyemāḥ prajāḥ prajāyante jñā'jñau
dvājāvīśānīśau ityādiśrutiṣu jīveśvarayorajanyatvadarśanāt tanmithyātvābhāve'pi
jagatsatyatvaśrutyadarśanāt vācārambhaṇaśrutau jaganmithyātvāvagamāt tadeva
yuktamityāśaṅkyāha -

23.5

tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ || 14 ||

23.6

tadananyatvaṃ - śaktiśaktimatorabhedaḥ itinyāya siddhaśivaśaktisāmarasyena tayoḥ
svaśaktyaṃśaprapañcasya śaktasya paramaśivasya ca ananyatvaṃ
mṛdghaṭādivatkāryakāraṇayorabhinnatvamaṅgīkartavyam | kutaḥ
ārambhaṇaśabdādibhyaḥ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam
sarvo vai rudraḥ ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma yathorṇanābhiḥ tajjalānīti śānta
ityādiśrutibhyaḥ brahmaśaktyupādānasya prapañcasya brahmātmakatvamupadiṣṭam |

23.7

etena rajjusarpavatprapañcasya brahmaṇyadhyastatvānmithyātvamityadvaitamataṃ
ghaṭapaṭavat prapañca brahmaṇorbhedāṅgīkāri dvaitamataṃ śarīriśarīrayoriva
saṃyuktabhedāṅgīkāri viśiṣṭamataṃ ca nirastamiti sūtrasūcitārtho veditavyaḥ | khaṃ
vāyurjotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī yatparaṃ brahma ityādiṣu brahmaṇaḥ
mūrtā'mūrtajagadvilakṣaṇatvam | aitadātmyamidaṃ sarvaṃ brahmaivedaṃ sarvam |
ityādinā tasya cidacidātmakajagadātmakatvaṃ ca śrutam | ataḥ kāraṇa##-
na veti śaṅkotpadyate |

23.8

jñā'jñau dvāvajāvīśānīśau ityatra jīveśvarayoḥ parasparavailakṣaṇyam | ātmana
ākāśaḥ sambhūtaḥ ityādinā jagadbrahmaṇoḥ kāryakāraṇātmakatvena
parasparabhinnatvaṃ ca darśitam | satyajñānānandātmakabrahmaṇaḥ
anṛtajaḍaduḥkhātmakaprapañcasya ca kathaṃ ananyatvam

23.9

mākṣikādiṣu krimyādyutpattidarśanānna kāryakāraṇayorananyatvam |
tantupaṭādiṣvarthasiddhikriyāsiddhivailakṣyena bhedopapattiḥ | kāryakāraṇayorananyatve
jagadbrahmaṇorabhedenaihikāmuṣmikasukhaduḥkhaphalabhogavyavahāro na syādato
jagadbrahmaṇorananyatvaṃ nopapadyata iti cet |

23.10

pracakṣmahe | stabdho'syuta tamādeśamaprākṣyo yena śrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ
matamavijñātaṃ vijñātam iti kṛtsnasya prapañcasya paramaśivaikakāraṇatvaṃ
(uktam) kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ ca manasi nidhāya kāraṇātmaka
paraśivavijñānena kāryabhūtasarvaprapañcavijñāne pratijñāte sati kṛtsnasya
śivaikakāraṇatāmajānatā śiṣyeṇa kathaṃ nu bhagavan sa ādeśaḥ
ityātmajñānenānyajñātatāsambhavaścoditaḥ | prapañcasya
paramātmaikakāraṇatāmudaikṣyan guruḥ laukikapratītisiddhaṃ
kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ tāvat yathā saumyekenamṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ
syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyan ityupadiśati |
yathaikamṛtpiṇḍārabdhāḥ ghaṭaśarāvādayaḥ tadanatiriktadravyatayā tadjñānena
jñāyante tathā śivopādānakaṃ jagat śivajñānena jñāyata iti
ārambhaṇaśruterāśayaḥ |

23.11

atra kāraṇādādimatena kāraṇātkāryasya dravyāntaratvamāśaṅkya lokavyavahāreṇaiva
kārya kāraṇayorananyatvaṃ darśayati vācārambhaṇamityādinā | ārabhyate ālabhyate
spṛśyata ityārambhaṇaṃ kṛtyalyuṭo bahulaṃ iti karmāṇi lyuṭ | vācā vākpūrvakeṇa
vyavahāreṇa hetunetyarthaḥ |
ghaṭenodakamāharedityādivākpūrvakodakaharaṇādivyavahāraḥ |
tadvyavahārasidhyarthaṃ tanmṛdravyeṇa pṛthubudhnodarādilakṣaṇo vikāraḥ
saṃsthānaviśeṣaḥ tatprayuktaṃ ca ghaṭa ityādināmadheyaṃ spṛśyate |
jalāharaṇādivyavahāraviśeṣasidhyarthaṃ mṛdravyamevāvasthāntaraṃ saṃjñāntaraṃ
ca prāpnoti tasmāddhaṭādyapi mṛttikādravyameva satyaṃ ityupadiśyate | mṛttiketyeva
satya mityatra kāryakāraṇayorananyatvam | rajjusarpavatkāryasya mithyātvamiti yattadasat |
tayokāryakāraṇayorananyatvaṃ sidhyati satyamithyāpadārthayoḥ aikyānupapatteḥ | tathā
sati brahmaṇaḥ mithyātvaṃ jagatsatyatvaṃ vā syāt | ye ca kāryamapi
pāramarthikamabhyupayanta eva jīvabrahmaṇoraupādhikamanyatvaṃ
svābhāvikañcānanyatvaṃ acidbrahmaṇostu dvayamapi svābhāvikamiti vadanti |
teṣāmupādherbrahmavyatiriktavasttvantarābhāvānniravayavasya paripūrṇasya
paramaśivasyaivopādhisambandhādbrahmasvarūpasyaiva heyākārapariṇāmatvaṃ syāt |
jīvāśrayā'vidyāyāstatvajñānena nāśe sati jīvo naśyedvā na vā yadi
naśyetsvarūpocchedalakṣaṇo mokṣasyāt | no cet

23.12

avidyānāśe'sya nirmekṣaprasaṅgaḥ brahmasvarūpavyatiriktajīvatvāvasthānāt |
ato'vidyābhrāntirbrahmaṇo vā tadanyasya vā nādyaḥ
tamaḥprakāśavatparasparaviruddhatvāt | ajñasya brahmatvābhāvācca | na dvitīyaḥ
caitanyāntarāyogāt | dvitīyacaitanyāṅgīkāre svaśāstravirodhāt | ataḥ
yathorṇanāmijantussvakāryaṃ tantucakraṃ kāraṇāvasthāyāṃ
nāmarūpavibhāgānarhasūkṣmarūpeṇa svasminnidhāya kāryāvasthāyāṃ
nāmarūpavibhāgārhasthūlarūpeṇa prakaṭīkaroti tathā parameśvaraścidacidātmakaṃ
prapañcaṃ pralayāvasthāyāṃ sūkṣmarūpeṇa svasmin saṃsthāpya sṛṣṭikāle
sthūlātmakatvena prakāśayati | ataḥ kāryakāraṇayorananyatvaṃ siddham |

23.13

jagatsatvapratipādanam

23.14

ghaṭapaṭavatkāryakāraṇayorarthasiddhikriyāsiddhibhedādananyatvaṃ nopapadyate | ataḥ
prapañcasya
brahmaṇyadhyastatvamaṅgīkṛtyādhiṣṭhānādhyastayorananyatvamaṅgīkartavyamityā#

23.15

bhāve copalabdheḥ || 15 ||

23.16

bhāvapadaṃ kāraṇasattāvācakam | upalabdhipadaṃ kāryasattāvācakam | ca padaṃ
tadubhayasāmarasyasattābodhakamupadiṣṭam | sanmūlāssaumyemāḥ sarvāḥ
prajāssadāyatanāssatpratiṣṭhitāḥ aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi
ityādau jagataḥ brahmādhīnasṛṣṭi sthiti-layāvirbhāvānugrahātmakatvadarśanāt
nādhyāsopapattiḥ | aitadātmyamiti brahmakāryaprapañcasya brahmātmakatvasya
jīvānāmapi satyabrahmaprāpyatvasya ca darśanāt | kiñca - loke
ghaṭādikāryasadbhāve ca kāraṇabhūtamṛtpiṇḍopalabdheḥ ayaṃ ghaṭaḥ mṛdeva iti
mṛdātmakatvena pratyabhijñānācca kāryakāraṇayorananyatvaṃ yuktam |

23.17

jagatsatyatve hutūn darśayati -

23.18

sattvāccāparasya || 16 ||

23.19

sadeva saumyedamagra āsīt ātmā vā idamagra āsīt brahmā vā idamagra āsīt ityadiṣu
aparasya kāryasya cetanā'cetanātmakaprapañcasya kāraṇe paraśivabrahmaṇi

23.20

sattvācca kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ sidhyati | loke sarvamidaṃ ghaṭaśarāvādikaṃ
pūrvāvasthāyāṃ mṛdātmakameva bhāti ato jagatsatyatve na virodhaḥ |

23.21

jagatsatyatve punarhetvantaramāha -

23.22

asadvyapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt || 17 ||

23.23

asadvyapadeśāt asadvā idamagra āsīt iti śrutau śaśaśṛṅgavatsṛṣṭeḥ pūrvaṃ
prapañcasyāsatvanirdeśāt vartamānakāle rajjusarpavadbrahmaṇyavabhāsamāno'pi
sarvadā cidacidātmakaprapañco nāstīti cenna dharmāntareṇa
sūkṣmatvarūpadharmāntaraviśiṣṭatvamātreṇāsattvavyapadeśaḥ kutaḥ vākyaśeṣāt |
tato vai sadajāyata ityuttaravākye sṛṣṭyanantarasthūlāvasthābhidhānāt asādvā idamagra
āsīt ityatra sṛṣṭeḥ prāgidaṃ jagadasadāsīt sūkṣmāvasthāpannamāsīt | ataḥ
sṛṣṭyanantaraṃ tataḥ sadajāyata sthūlāvasthāviśiṣṭamāsīt iti bhāvaḥ |
svasvarūpāparityāgapūrvakaparasvarūpabhāvatvaṃ vivartamitinyāyena
rajjusarpavadbrahmaṇi prapañcasya vivartopādānatvaṃ prasādhya jaganmithyātvaṃ kiṃ na
yuktam iti cettadasat |

23.24

asadevedamagra āsīt idaṃ vā agre naiva kiñcanāsīt iti śrutiṣu loke ca ghaṭaśarāvādikaṃ
sarvaṃ prākmṛdi nāsīditi jñāyate | tasmāt prapañcasya śaśaśṛṅgavadasatvaṃ
yuktamiti cenna | ekasyaiva śarīrasya bālatva-yuvatva-sthavitvavatprapañcasya
sūkṣmatva-sthūlatva-vyavasthā kālabhedena nirdiṣṭā | ato'sacchabdena
sūkṣmātmakatvaṃ tadbhinnasacchabdena sthūlātmakatvaṃ nirdiṣṭam | tasmātprapañcasya
satyatvaṃ brahmābhinnatvaṃ ca samañjasam |

23.25

mithyātvanirākaraṇe hetvaṃtaramāha -

23.26

yukteśśabdāntarācca || 18 ||

23.27

yukteḥ - yathā kūrmaḥ svaśaktyā svapādādyavayavān svecchayā bahirgatān
kṛtvā punaḥsvātmaniveśanaṃ karoti tathā paramaśivaḥ sṛṣṭikāle
nāmarūpavibhāgavatvena bahiḥ prakaṭīkṛtya

23.28

pralaye svatmani svabhinnaṃ cidacidātmakaṃ prapañcaṃ gopayatītyādiyukte
śabdāntarācca idaṃ vā agre naiva kiñcidāsīt tadasadeva sanmanokuruta syāṃ
taddhīdaṃtarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāṃ vyākriyata
ityādiśrutiṣvasacchabdavyākṛtādiśabdācca | pralyāvasthāyāṃ prapañcasya
saṅkucitatvaṃ sṛṣṭikāle vikāsayatvaṃ ca spaṣṭamupadiṣṭam |

23.29

evaṃ jagatsatyatvaṃ prasādhyedānīṃ kāryakāraṇayorananyatve nidarśanaṃ sūtradvayena
darśayati -

23.30

paṭavacca || 19 ||

23.31

yathā paṭasya kadācitsaṅkucitāvasthā kadācit vikāsāvasthā ca
vilakṣaṇapratītiviṣayatvena dṛśyate tadvatparamaśivaśaktisaṅkucitāvasthākāraṇaṃ
śaktiprasāritāvasthā kāryam | yathā paṭasya veṣṭitaprasāritabhede'pyabhedaḥ tathā
kāryākāraṇayormṛdghaṭādivadabhedaḥ |

23.32

nanu - mṛdghaṭādidṛṣṭānte mṛdghaṭau bhinnau vilakṣaṇapratītiviṣayatvāt |
tasmādghaṭapaṭavattasya hetorvyabhicāra iti cenna mṛddravyasya
pṛthubudhnodarādyākāro ghaṭa iti vyavahārahetuḥ | tasyaiva
tatpratiyogyavasthāntarayogo ghaṭābhāvavyavahārahetuḥ tatra kapāladvayāvasthāyāḥ
tatpratiyogitvena saiva ghaṭāvasthā asya nāstīti vyavahārahetuḥ | na ca tadvyatirikto
ghaṭābhāvo nāma kaścidupalabhyate na cāpi kalpyate tāvataivābhāvasya
vyavahāropapatteḥ | tasmādyathā mṛdātmanāsatve'pi mṛdekāṃśena
ghaṭaśarāvātmakatvena pariṇāme'pi mṛdātmakatvaṃ na virudhyate tathā śivasya
svaśaktyekāṃśatvena jagadātmanā pariṇāme'pi jagadananyatvaṃ na virudhyate |

23.33

parasparavilakṣaṇayoḥ kāryakāraṇayorabhede vyavahārātaṅkamāśaṅkyāha -

23.34

yathā ca prāṇādi || 20 ||

23.35

yathā vāyurekaḥ prāṇāpānādivṛttibhedena nāmarūpātmakakāryabhedaṃ bhajate
tadvatparaśiva eva svaśaktimahimnā cidacidātmakaprapañcarūpeṇa bhāsamānopyananya
eva | kiñca - yathā

23.36

śivayogī paramaśivadhyānakāle prāṇāyāmādinā prāṇāpānādivāyusaṅkocanaṃ
karoti vyavahārakāle prasāraṇādikāryaṃ karoti tadvatparameśvarassṛṣṭikāle
jagatprasāraṇaṃ pralayakāle tadākuñcanaṃ karoti |
tasmātparamakāraṇaparaśivātkāryarūpaṃ jagadananyamiti siddham |
tadananyatvāccaikavijñānātsarvavijñānapratijñā siddhā bhavati |

23.37

itakhyapadeśādhikaraṇam || 7 ||

23.38

jīvabrahmavādimatanirākaraṇam

23.39

evaṃ jagadīśvarabhedavādasya jaganmithyātvavādasya ca nirastatvena
bhedābhedamatameva svābhipretamiti pradarśya jīvabrahmavādimatamadya nirākarotiḥ |

23.40

itaravyapadeśāt hitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ || 21 ||

23.41

itakhyapadeśāt brahmetarasya jīvasya brahmatvena vyapadeśāt hitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ
| hitānāṃ iṣṭasādhakānāṃ srakcandanādīnāmakaraṇamasaṃpādanaṃ
ādiśabdenāniṣṭasādhakavyāghrādīnāṃ sampādanam | etādṛśadoṣaprasaktiḥ |
tasmājjīva eva brahmeti vādo na yuktaḥ | dvāsuparṇetyādiṣu jīvarbrahmaṇorbheda
vyapadeśāt | ayamātmā brahma ityādiśrutiṣu tayorabhedanirdeśāt | tayorbhedo na veti
saṃśayaḥ |

23.42

jīvabrahmabhedabodhakaśrutīnāṃ upādhiparatvāt yo'nyāṃ
devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda yathā paśuḥ mṛtyossa mṛtyumāpnoti
ya iha nāneva paśyati ityādiṣu jīvabrahmaṇorabhedaśravaṇāt |

23.43

bimbatvaṃ pratibimbatvaṃ yathā pūṣaṇi kalpitam |
jīvatvamīśvaratvaṃ ca brahmaṇyekatra kalpitam ||

23.44

ityatra bimbapratibimbavajjīvabrahmaṇorabhedanirdhāraṇāt yato vā imāni bhūtāni jāyante
ityādau tayoḥ kāryakāraṇatvopadeśāt vācārambhaṇaśrutau
kāryakāraṇayorekatvanirdeśācca jīvātirikta īśvaro nāstīti prāpte -

23.45

abhidhīyate - annaṃ brahma prāṇo brahma asāvādityo brahma ityādivajjīvasyāpi
brahmatvamaupacārikam | jīvasya brahmatvapratipādane
jīvānāmiṣṭasampādanamaniṣṭasādhanaṃ ca yattatsarvaṃ brahmaṇa evāṅgīkartavyam |
tathā cediṣṭaprapañcanirmātṛtvaṃ svatantrabrahmaṇassambhavatīti
aniṣṭaprapañcanirmāṇamanupapannaṃ syāt |

23.46

yaccoktaṃ maṇi-kṛpāṇa-darpaṇādiṣūpalabhyamānamukhamalinatva##-
vimarśanīyam | alpatvānalinatvādayaḥ aupādhikadoṣāḥ kadā naśyeyuriti |
kṛpāṇādyupādhyapagama iti cet | kiṃ tadalpatvādyāśrayaḥ pratibimbastiṣṭhati vā na
vā tiṣṭhati cettasthānīyasya jīvasya sthitatvādanirmokṣaprasaṅgaḥ naśyatīti cettadvadeva
jīvanāśātsvarūpocchedalakṣaṇo mokṣassyāt | kiñca - jīvasya brahmatve tasmin
sarvajñatva-sarveśvaratva-sarvaniyāmakatva##-

23.47

śrīkaṇṭhopajñaviśiṣṭādvaitamatanirākaraṇam

23.48

jīvabrahmaṇorjñānātmakatvenaikatve'pyavidyopādhibhedena
bhedadarśanāttayorbhedavidhāyakaśrutīnāmaupādhikaṃ
bhedaviṣayatvamevetyāśaṅkyāha -

23.49

adhikantu bhedanirdeśāt || 22 ||

23.50

tu śabdo niścayārthaḥ |
ādhyātmikādhibhautikādhidaivikādiduḥkhākarātpratyagātmanaḥ
jīvādadhikamarthāntarabhūtaṃ brahma | kutaḥ bhedanirdeśāt | ātmā vāre draṣṭavyaḥ
śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ satā saumya tadā sampanno bhavati ityādinā
pratyagātmabhūtasya jīvasya ca paramātmanaśśivasya parasparabhedavyapadeśājjīva eva
brahmeti yādo na yuktaḥ | jīvabrahmabhedasatyatvabodhakānāṃ
śrutīnāmaupādhikabhedaviṣayatvaṃ vā uta āropitabhedaviṣayatvaṃ vā

23.51

nādyaḥ svabhāvataḥ svasmādabhinnasya jīvasya tadupāsanāsambhavāt | tathāpi brahma
taṃ jānāti vā na vā na jānāti cetsarvajñatvahāniḥ jaḍatvaprasaṅgaśca | jānāti cet
svasmādabhinnasya jīvasyādhyātmikādiduḥkhaṃ svaduḥkhamiti jānīyāt | evaṃ cet
brahmaṇaḥ hitākaraṇāhitakaraṇākhyadoṣaprasaktiranivāryā |

23.52

na dvitīyaḥ - tatrāpi jīvājñānapakṣe pūrvoktavikalpasthaphalatādavasthyāt |
brahmājñānapakṣe svaprakāśasvarūpasya brahmaṇaḥ ajñānasākṣitvaṃ
tatkṛtajagatsṛṣṭyādikaṃ ca na sambhavati |

23.53

ajñānena prakāśastirohita iti cet tirodhānasya prakāśanivṛttikaratvena
svaprakāśasyaiva svarūpatvātsvarūpanivṛttireveti svarūpanāśādidoṣasahasraṃ
prāgevāveditam | tasmājjaḍajātilohādau tāmrasuvarṇādivaccijjātau jīva-brahmaṇoḥ
svabhāvikabhedo nirdiṣṭaḥ | tathāpyacetanarasasaṃyogena
tāmrasvabhāvanivṛttipūrvakābādhitasuvarṇatvaprāptivaccetanajīvasyāpi parameśvaro
pāsanayā tadanugrahavaśādabādhitaśivatvaṃ sidhyati |
tasmājjīveśvaraikyavidhāyakānāṃ tattvamasyādivākyānāmavirodhaḥ |

23.54

kiñca - ādhikantu bheda iti sūtre jīvabrahmaṇossvābhāvikabhedanirdeśāt
tadananyatvaṃ iti sūtre abhedavyapadeśācca bhedābhedamatameva sūtrakārasammatamiti
bālānāmapi vijñāyate |

23.55

nanu bhedābhedayorvastuvirodhāt svābhāvikabhedasya nivṛtyasambhavācca
bhedābhedakalpakaṃ viśiṣṭādvaitaṃ caturthamatameva samajjasam |
bhedābhedamatavadatrāpyaṅgāṅgitvena sarvaśrutisamanvayadarśanāt
sūryātapavaccandracandrikāvaddharmadharmivadguṇaguṇivaddaṇḍadaṇḍivadviśiṣṭamup
apannam | atra śaivāgragaṇya śrīkaṇṭhaśivārādhyakṛta brahmamīmāṃsābhāṣye
viśiṣṭādvaitaṃ svābhipretatvena prasādhitam | tatra muktātmanāṃ gaurīpatitva
jagatkāraṇatvasarvāntaryāmitvādidharmanirākaraṇapūrvakatatsāmyapañcopa##-
prapañcitā | yathā nadyaḥ syandamānā ityādi
śrutiniṣṭhatripādvibhūtyadhikakaivalyavibhūtyātmaka
śivasāyujyalakṣaṇāmuktirnāṅgīkriyate | tasmādidameva yuktamiti prāpte -

23.56

brūmaḥ - bhedābhedayorvastuvirodha iti yattadavicāritaramaṇīyam |
śrutismṛtipurāṇāgamasūtrādiṣu bhedābhedapradarśanāt |
jāgratsvapnāvasthayorbhedasya suṣuptyavasthāyāmabhedasya sarvānubhavasiddhatvācca
tathā śivāgame -

23.57

suptireva hi duṣṭāntassṛṣṭipralayayorapi |
sṛṣṭikāle bhavedbhedaḥ abhedaḥ pralaye smṛtaḥ ||

23.58

iti jīvasya jñānājñānobhayaviśiṣṭhatvadarśanānna vastuvirodhaḥ |

23.59

merumandiramāsādya kāko'pi kanakāyate |
tathā bhaktyā śivaṃ prāpya jīvo bhavati śaṅkaraḥ ||

23.60

iti vacanāt padārthānāṃ pūrvāvasthā na dṛśyate |

23.61

śivadhyānāttathā jīvo na punarbhavamaśnute |
śuktilabdhajalaṃ loke mauktikaṃ bhavati dhruvam ||

23.62

bhaktisaṃyuktajīvo hi śivo bhavati nānyathā |
rasavedhādyathā tāmraṃ kāñcanaṃ bhavati dhruvam ||
guroḥ kaṭākṣavedhena jīvo bhavati śaṅkaraḥ ||

23.63

ityādibahudṛṣṭāntaśāstrānubhavadarśanāt svābhāvikabhedanivṛtterna virodhaḥ |
antaryāmibrāhmaṇe yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan ya ātmani tiṣṭhan yasyātmā śarīraṃ
ityādivākyānāṃ parameśvarasyāṣṭamūrtitva##-
aprāṇohyamanāś'subhraḥ aśarīraṃ vā vasantaṃ ityādi bahuśrutivirodhaḥ | apāṇipādo
javano grahītā paśyāmyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ ityatra śarīrendriyanirapekṣatayā
parabrahmaṇaśśivasya sarvaśaktatvāvagamāt
viśiṣṭādvaitavidhāyakaśrutisūtrādyadarśanāt | aṅgāṅgitvasvīkāre
jīvatparicchinnatvaprasaktirdurvārā | antaḥpūrṇo bahiḥ pūrṇaḥ pūrṇakumbha##-
tadbhinnasthaleṣu ca brahmaṇaḥ pūrṇatvamupadiṣṭam | atastanmatamupekṣaṇīyam |

23.64

kiñca - dvevāva brahmaṇo rūpe sarvānanaśirogrīvāḥ ityādinā upāsanārthaṃ
brahmaṇaḥ pavanavanmūrtāmūrtatvavyapadeśāt jīvamukhyaprāṇaliṅgasūtre
bhaktopāsanārthaṃ parameśvarasyopāsanātrayamupadiṣṭamiti tatra bahudhāprapañcitam |
te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtātparimucyanti sarve yo veda nihitaṃ paramevyoman
so'śnute sarvān kāmān saha niraṃjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti ityādibahuśrutiṣu
paramaśivatripādvibhūtyātmaka sālokya-sāmīpya##-
svābhāvikajīvabhāvanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirūpakaivalyavibhūteśca

23.65

darśanāccaturvidhamuktipratipādakaṃ sarvaṃ śāstraṃ pramāṇameva | jyotiṣṭomena
svargakāmo yajeta ityādisiddhendrādyaiśvaryātmakakāryavibhūtiḥ
haṭhayogasiddhacaturmukhabrahmalokaiśvaryātmakakāraṇavibhūtiścetyadhikāri##-
śamadamādisahakṛtagurucareśvarakaiṅkuryātmakabahujanmatapassiddhāvyabhicāra##-
śraddhābhaktijñānayogādavehi ityādiśrutidarśanāt |

23.66

nanu eṣa sarvaṃ bhūtāntarātmāpahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ iti
subālopaniṣadi nārāyaṇasyaiva sarvaśarīrātmakatva-sarvāntaryāmitva##-
paramaśivapara eva | sarvo vai rudraḥ sa eva viṣṇussa prāṇaḥ yorudro'gno yo apsu so'nta
rādantaraṃ prāviśat ityādiśrutiṣu ī'svarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati ityādi
smṛtiṣvapi sarvāntaryāmitvaṃ śivasyaivopadiṣṭam | aṣṭamūrtitvasya nārāyaṇe
yatrakṛtrāpyadarśanāt subālavākyātkaṇva-mādhyandina##-

23.67

jīvabrahmaṇoḥ svabhāvabhinnatve dṛṣṭāntamāha -

23.68

aśmādivacca tadanupapattiḥ || 23 ||

23.69

aśmādivacca-aśmādivijātīyadṛṣṭāntena tadanupapattiḥ tat ayamātmā brahma
ityādiśrutisiddhapūrvoktabrahmatvaṃ jīvasyānupapannamasaṃbhavi ityarthaḥ |
tasmātsarvadā svabhāvasiddhatayā
jīvabrahmaṇorvijātīyāśmādidṛṣṭāntavatsajātīyabhedassiddhaḥ | yathā
lohāśmakāṣṭhatarugulmādīnāmacetanānāṃ svabhāvasiddhaparasparabhedaḥ
tadvatsajātīyacetanayoḥ jīveśvarayoḥ parasparaṃ svābhāviko bhedaḥ yathā bhūmyāṃ
vajra-vaiḍhūrya-gomedhika-puṣyarāga-marakata##-
dṛśyante tathā jīveśvarayorapi bhedo dṛśyate | pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca
matvā juṣṭastenāmṛtatvameti || kṣaraṃ

23.70

pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ tasyāmidhyānādyojanāttattvabhāvāt bhūyaścānte
viśvamāyānivṛttiḥ jñājñau dvāvajāvīśānīśau prājñenātmanā sampariṣvaktaḥ
nityonityānāṃ cetanaścetanānāṃ eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān dve vāva brahmaṇī
veditavye paraṃ cāparaṃ ca juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamī'saṃ eṣāmīśe paśupatiḥ
paśūnāṃ | viśvādhiko rudro maharṣiḥ īśānassarvavidyānāṃ triyambakaṃ yajāmahe
etatsomasya rudrasya sarvaliṅgagaṁ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitram | amṛtasya
devadhāraṇo bhūyāsam ityādiśrutibhiḥ jīvabrahmaṇoḥ parasparasvabhāvavailaṣaṇyaṃ
darśitam | tayorabhede pūrvoktahitāhitarūpajagatkāraṇatvamanupapannaṃ ityādayo doṣāḥ
prasajyeran

23.71

upasaṃhāra darśanādhikaraṇam || 8 ||

23.72

parameśvarasya aghaṭitaghaṭanasāmarthyapradarśanam

23.73

tattvamasītyupasaṃhāre'pi jīvābhedabrahmanirdeśāt
jīvabrahmaṇoraśmaloṣṭhakāṣṭhavatsvabhāvabhinnatve tannivṛtyasambhavācca
brahmaṇa eva jīvatvaṃ śuktirajatavadāropitamātramevetyāśaṅkāyāmāha -

23.74

upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhi || 24 ||

23.75

ekameṣādvitīyaṃ brahma ityupakrame tattvamasi ityupasaṃhāre'pi
jīvabrahmaṇorabhedadarśanāt madhyasthavākye
aśmaloṣṭhakāṣṭhādivattayosvābhāvikabhedāṅgīkāre svābhāvikabhedasya
jalādivannivṛttirnasasbhavatīti cenna |

23.76

kṣīravaddhi - takrādisamparkavaśāt kṣīrasya dadhirūpe' svabhāvanivṛtyā
pariṇāmastathā jīvasya śravaṇamananādisahakṛtabhaktibhāvena
svābhāvikajīvatvanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirnavirudhyata eva | dvāsuparṇā ityādiṣu
jīvabrahmanorbhedāvagamāt tattvamasītyādiṣu tayorabhedavyavasthāpanācca
tadbhedassvābhāvikaḥ āgantuko veti sandihyate |

23.77

sa bheda āgantuka eva svabhāvatve nivṛtyayogāt | jalādau pākādinā svabhāvatirohitatve'pi
kālāntareṇa svabhāvasyaiva sthitatvāt | abhedaśrutyanaṅgīkāre
ardhajaratīnyāyavadavaidikatvaprasaṅgāt parameśvaramahimnā
svabhāvanivṛttissambhavatīti cenna
mānuṣānmānuṣotpattestiryagādibhyastiryagutpatteśca darśanāt
śuktirajatavadāgantukatvameva samañjasamiti prāpte -

23.78

abhidhīyate - yathā loke kṣīrasya takrādisaṃyogena
svabhāvasiddhakṣīratvanivṛttipūrvakadadhitvapariṇāmasiddhidyotanāt
kīṭajātyutpannabhṛṅgasya
svajātyatiriktakrimijantossvabhāvakrimitvanivṛttipūrvakasvasamānarūpaprāpti##-

23.79

tathā ghaṭanāghaṭanasamarthasya sarvaśaktiviśiṣṭasya bhaktavatsalasya
bhaktābhīṣṭaphalapradāyakasya sarvavidyāśrayasya satyakāmasya satyasaṃṅkalpasya
paraśivasya
svabhaktasvābhāvikajīvabhāvanivṛttipūrvakapunarāvṛttirahitasvasvarūpaprāpti##-

23.80

kiñca - dyāvāpṛthivī janayandeva eva ityādiśrutiṣu śivasya
upakaraṇanirapekṣakatayā gagana-pavanānala jalādivicitrajagajjanmādikāraṇatvaṃ
śrūyate cetanapuruṣādacetanaloma-nakhādyutpattiracetanagomaye
cetanavṛścikādyutpattiśca dṛśyate | atastasya parameśvarasya
aghaṭitaghaṭanasāmarthyaṃ siddham |

23.81

tatra dṛṣṭāntaṃ darśayati -

23.82

devādivadapi loke || 25 ||

23.83

yathā loke paricchinnaśaktyavacchinnānāṃ devarṣisiddhādīnāṃ svānugraheṇa
svāśrayapuruṣaniṣṭhamauḍhya-daridratvādinirākaraṇapūrvakavidyādhana##-
svabhaktasvābhāvikajīvatvanirākaraṇapūrvakasvaprāptirūpakaivalyavibhūti##-
ityādiśrutiṣu śiva eva hi devontassthitamicchāvaśādbahiḥ | yogīva
nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet || iti smṛtau
parameśvarasyāghaṭitaghaṭanākarmasandhānavicitrāanantaśaktimatvaṃ śrūyate |
tasmāttanmahimātiśayitve na śaṅkākalaṅkaḥ |

23.84

kṛtsnaprasaktyadhikaraṇam || 9 ||

23.85

paraśivasya brahmaṇaḥ mūrtāmūrtobhayātmakatvapratipādanam

23.86

evaṃ parameśvarasya
svābhāvikajīvatvanivṛttipūrvakasvātmaprāptipradāyakaśaktimatvaṃ prasādhya tasyaiva
mūrtāmūrtobhayātmakatvaṃ darśayati |

23.87

kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakopo vā || 26 ||

23.88

vedānteṣu brahma niravayaṃ sāvayavaṃ vā niravayavaṃ cet kṛtsnaprasaktiḥ vyāpakasya
brahmaṇaḥ jagannirmāṇe paricchinnatvaprasaṅgaḥ | sāvayavaṃ cet
niravayavatvaśabdakoo vā | niravayavatvapratipādakaśrutyaprāmāṇyaprasaṅgaḥ |
tasmātparameśvarasya svatantratvāt mūrtāmūrtobhayatvamaṅgīkartavyam |
satyātmaprāṇārāmaṃ mana ānandam aprāṇo acakṣuḥ ākāśa
acintyamavyaktamanantabodhaṃ śivaṃ praśāntamamṛtaṃ brahmayonim umāsahāyaṃ
parameśvaraṃ prabhuṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntaṃ | dhyātvā munirgacchati bhūtayonim
ityādiśrutiśateṣu śivasya parabrahmaṇaḥ mūrtāmūrtātmakatvasya mūrtaśivopāsanayā
sarvābhīṣṭasiddhipūrvakaniravayavasākṣiprāpakatvasya ca darśanāt jagatkāraṇatvaṃ
niravayavasya sāvayavasya veti sandehaḥ |

23.89

niravayavabrahmapratipādakānāṃ sāvayavabrahmapratipādakānāṃ ca
tamaḥprakāśavatparasparavirodhāttadubhayamapramāṇameva | tadubhayaśrutisvīkāre
vyavasthocchedaprasaṅgaḥ | tasmātpradhānasya paramāṇvādīnāṃ vā
jagatkāraṇatvamupapannamiti prāpte -

23.90

pracakṣmahe - svatantratvācchivasya mūrtāmūrtatvamupapannam | udite juhoti | anudite
juhoti yadairvā yajeta vrīhibhirvā yajeta ityādiśruti prāmāṇyāt ubhayasiddhiriti nyāyena
tayubhayasvīkāravadatrāpi mūrtāmūrtobhayavidhāyaka śrutidarśanāttadubhayaṃ
vidheyameva | tadubhayorekāṃśaprādhānye'pi ardhajaratīnyāyena
śrutyaprāmāṇatāprasaṅgo durnivāraḥ |

23.91

śivasyāvayavitvena mahākailāsādyaprākṛtadivyavaibhavasthāneṣu sthitvā
tadupāsakānāṃ bhaktānāṃ sālokyāditrividhanityakalyāṇavibhūtiṃ datvā
svaniravayavacidghanopāsakānāṃ nirastasamastadoṣādikalaṅkānāṃ
kaivalyavibhūtyātmakasvaprāptiṃ vidadhāti | tasmāttadubhayopāanamapyuktam | yatsatve
yatsatvaṃ iti nyāyena śarīraparigraheṇa devādīnāṃ purāṇeṣu duḥkhitvadarśanāt
sālokyāditrividhamuktiprāptānāṃ bhaktānāṃ ca tadā śarīraparigrahe
duḥkhaprāptiranivāryeticenna teṣāṃ kāraṇaśarīratvāt | puṇyapāpakarmaśarīriṇāmeva
prākṛtaduḥkhādiprāptiḥ | aprākṛtānāṃ svecchā kṛtavigrahāṇāṃ tanniyamo nāsti
| yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayoniṃ | tadā vidvān
puṇyapāpe vidhūya nirañjanaṃ sāmyamupaiti iti śrutidarśanāt |

23.92

na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā yato vāco nivartante aprāpyamanasā saha ityādi vacanaiḥ
śivasya manovācāmagocaratvavyavasthāpanāttasya śarīritvāṅgīkāro na vidheya
ityāśaṅkāyāmāha -

23.93

śrutestu śabdamūlatvāt || 27 ||

23.94

tu śabdaḥ pūrvapakṣanirāsārthaḥ | taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi ṛtaṃ
satyaṃ paraṃ brahma aṇoraṇīyān triyambakaṃ yajāmahe nāvedavinmanute taṃ
bṛhantaṃ ātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ ityādi śrutiṣu śivasya parabrahmaṇaḥ
śabdamūlatvāt vedapramāṇakatvāt śruteḥ tadubhayavidhāyakaśrutibalācca tasya
niravayavatva-sarvopāsyatva-vilakṣaṇatva-sarvādhāratva##-

23.95

nanvekasya bhedābhedavatvaṃ mūrtāmūrtatvaṃ satyāsatyatvaṃ jñānājñānatvaṃ
kāryakāraṇatvaṃ vyāpakatvāvyāpakatvaṃ vyāpyatvāvyāpyatvaṃ ca
vastuvirodhādayuktamiti cettadavicāritaramaṇīyam | lokavedasiddhatvāt | loke
mṛdghaṭayordīpa-prabhayoścandra-candrikayoḥ prabhākara-ātapayoḥ
śakti-śaktyośca bhedābhedavatvam | pradhānasya kāraṇāvasthāyāmamūrtatvaṃ
kāryāvasthāyāṃ mūrtatvam | pavanasva

23.96

sāvayavatvena digekadeśavartitvaṃ niravayavatvena nikhilajajadvayāpakatvaṃ |
prātyakṣikasarpasya satyatvaṃ rajvāropitasarpasyānityatvam | ghaṭādīnāṃ
mṛdātmakatvena satyatvam kambugrīvādi rūpeṇāsatyatvam |
citrasthitaparvatādīnāmasatyatvam arthakriyānugataparvatādīnāmeva satyatvam khadyotasya
prakāśāprakāśatvam | jīvasya jñānā'jñānavatvaṃ puruṣaikaśarīre śarīrasya
cetanatvaṃ nakharomadantānāmacetanatvam devādīnāṃ yogīśvarādīnāñcaikakāle
sakalalokavartitvam vyomnastatkāryapavanānala-jala-bhūmyādiṣu
pūrṇatvamapūrṇatvaṃ ca dṛṣṭam | vede ca - vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ
cānṛtaṃ ja satyamabhavat iti darśitam | atastasya sarvaśaktatvāt
svatantratvātsarvamavirodham | apāṇipādo'hamacintyaśaktiḥ paśyāmyacakṣuḥ sa
śṛṇomyakarṇaḥ ahaṃ vijānāmi viviktarūpo na cāsti vettā mama ityādinā kaivalye'pi
śarīrendriyādyanapekṣatayā tasya sarvaśaktatvaṃ śrūyate | ataḥ sāvayavasya brahmaṇa
eva vicitrajagannirmāṇādihetutvam |

23.97

niravayavasyāpi brahmaṇaḥ jagatkāraṇatvapratipādanam

23.98

niravayavasya brahmaṇaḥ kathaṃ sāvayavatvaṃ
prapañcakāraṇatvamityāśaṅkāyāmāha -

23.99

ātmani caivaṃ vicitrāśca hi || 28 ||

23.100

paricchinnaśaktiviśiṣṭe niravayave jīvātmanyeva svamanaśśaktyā
jāgratprapañcavatsvapnakāle gajaturagādinānāvidhaprapañcakalpanāvicitrāḥ dṛṣṭāḥ |
evaṃ sarvaśaktiviśiṣṭe niravayave paramātmani paraśive svamāyāśaktyā
vicitranānāvidha brahmāṇḍakalpanamupapannam | kiñca -
cetanapuruṣe'cetanakeśanasvādivicitrāḥ jalānalādīnāmanyonyavijātīyānāṃ
auṣṇyādiśaktayaśca vijātīyāḥ dṛśyante | tamaḥ
prakāśavadviruddhasvabhāvavahnisalilayoravirodhitvena samudre dṛṣṭatvāt puruṣaśarīre
jāṭharāgnidarśanācca lokātītasya sarvamahimātiśayasya śivasya na kiñcidanupapannam
taduktaṃ bhagavatā vādarāyaṇena -

23.101

nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpyamalātmanaḥ |
kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo'bhyupagamyate ||

23.102

iti praśne -

23.103

śaktayassarvabhāvānāṃ acintyajñānagocarāḥ |
yatastato brahmaṇastāḥ sargādyā bhāvaśaktayaḥ ||
bhavanti tapasāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā || iti |

23.104

śrutiśca kiṃsvidvanaṃ ka u sa vṛkṣa āśīdyato dyāvāpṛthivīniṣṭataṣṭuḥ manīṣiṇo
manasā pṛcchate brahmavanaṃ brahma sa vṛkṣa āsīt manīṣiṇo manaso vibravīmi vo
brahmādhyatiṣṭhadbhuvanāni dhārayan iti śrutismṛtiṣvapi niravayavasya
paramaśivasyaiva kartusvadarśanāttadeva yuktam |

23.105

niravayavasya nirguṇasya brahmaṇaḥ jagatkāraṇatve jīvavanmāyāvaśatvamastīti
āśaṅkāyāmāhā -

23.106

svapakṣadoṣācca || 29 ||

23.107

svapakṣehyayaskānasūcīnyāyena nirguṇasya brahmaṇaḥ sattāvaśāt
prakṛtijagatkāraṇapratipādakādvaitapakṣe doṣācca
niravayavaprakṛtijagatkāraṇadoṣācca uta kevalajaḍasya jagatkāraṇatvāyogena
tatsānnidhyāt pradhānasyāyaskāntasūcīdṛṣṭāntena jagatkāraṇatvāṅgīkāre'pi
brahmaṇaḥ nirviśeṣatvabhaṅgaḥ | tacchakteḥ tadadhīnatvāt tasya saguṇatvamanivāryam |
niravayavasya pradhānasya mahadādivicitraviśvākārapariṇāmavatvaṃ
sāṃkhyairapyaṅgīkṛtam | kaṇādādibhirapi tathaiva
niravayavaniraṃśaniṣpradeśajaḍaparamāṇusaṃyojanena
jagadākārapariṇāmatvamaṅgīkṛtam | tathāpi jaḍasya svātantryāyogena tatkāraṇatvaṃ
brahmaṇyarthātsiddham | tasmātsvapakṣadoṣo durvāraḥ |

23.108

yā mā sā māyā iti vyutpatyā māyāyāḥ śaśaśṛṅgatvāvagamāt
jaḍājaḍayormāyābrahmaṇoḥ satyatvāsatyatvasvabhāvayoḥ
ghaṭapaṭavatparasparavilakṣaṇatvāttadayoge tasya jagatkāraṇatvāyogāt nirvikārasya
māyikatvāsambhavācca rajjusarpavadbrahmaṇi māyādhyastatvavādassamucita
ityāśaṅkāyāmāha -

23.109

sarvopetā ca taddarśanāt || 30 ||

23.110

sarvepetā - jagajjanmādisarvaśaktiviśiṣṭā parā śaktiḥ | taddarśanāt - tasmin
brahmaṇi paraśive darśanāt śrutipratipāditatvādityarthaḥ | parā'sya śaktirvividhaiva
śrūyate

23.111

svābhāvikī jñānabalakriyā ca māyāntu prakṛtiṃ vindyāt māyinantu maheśvaram |
indro māyābhiḥ pururūpa īyate ityādiśrutiṣu sarvagatasya niravayavasya parameśvarasya
svābhāvikasarvaśaktimatvaṃ pratipādyate | tasmānna kadācidapi nirviśeṣaṃ brahma
triguṇātmakajagadupādānakāraṇaṃ bhavet | tasya śaktidvayaviśiṣṭatayā māyā
bhinnaśaktiḥ cicchaktirabhinnaśaktiḥ | evaṃ
svatantro'ghaṭitaghaṭanasamartho'dvitīyaśśivaḥ kālatrayepyekarūpatayā sthitaḥ | tasya
nirviśeṣatve jagatkāraṇatvaṃ na sambhavati | evaṃ tasya svābhāvikaśaktimatva
sarvakāraṇatvādidarśanena tadadhyastamithyāvādo na yuktaḥ |

23.112

brahmaṇaḥ sarvaśaktiviśiṣṭatvapratipādanam

23.113

sarvaśaktimatvena brahmaṇaḥ jagatkāraṇatvāṅgīkāre
mṛdādivatpariṇāmitvavikāritvādidoṣaḥ prasajyeta ityāśaṅkāyāmāha -

23.114

vikaraṇatvānneti cettaduktam || 31 ||

23.115

vikaraṇatvāt acakṣuḥ śrotraṃ tadapāṇipādam ityādau vikaraṇatvāt -
śarīrendriyādisādhanarahitatvāt neticet - brahmaṇaḥ jagatkāraṇatvaṃ na sambhavatīti
cetta duktam | tatrottaraṃ - śabdamūlatvāt vicitrāśca hi ityadinā | vedaikapramāṇasya
brahmaṇaḥ śarīrendriyādyabhāve hi sarvakāryasamarthattvamupapannam | tathā ca -
apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ iti śrutirbhagavataḥ
pramāṇabhūtā | parā'sya śaktiḥ pādo'sya viśvā bhūtāni ityādiṣu
vicitrānantaśaktikarasya paraśivasya svaśaktyekāṃśena jagadātmakatvaṃ svato
jagadvilakṣaṇatvaṃ ca vyapadiśyate | śaivapurāṇe ca -

23.116

viśvottarottaravicitramanorathasya
yasyaikaśaktiśakale sakalassamāptaḥ |

23.117

adhvānamadhvapatimadhvavido vadanti
tasmai namassakalalokavilakṣaṇāya ||

23.118

iti darśitam | ataḥ sarvaśaktiviśiṣṭassarveśvaraḥ paramaśiva eva sarvadā
mumukṣubhirāśrayaṇīyaḥ |

23.119

brahmaṇaḥ nirviśeṣatvavādanirasanam

23.120

nirviśeṣasya nirvikārasya brahmaṇaḥ jagatkāraṇatve vikāritvaṃ prasajyeta tasmānmāyā
śabalitabrahmaṇa eva jagatkāraṇatvamityāśaṅkya nirākaroti -

23.121

na prayojanavatvāt || 32 ||

23.122

parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca iti śrutidarśanāt
brahmaṇaḥ kadācidapi nirviśeṣatvaṃ na sambhavati prayojanavatvāt yato vā imāni
bhūtāni ityādau jagajjanmādiprayojanasya brahaṇyeva darśanāt
pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ saṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ ityādau brahmaṇaḥ
prayojanavatvāvagamāt | amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam sarvaliṅgagaṁ sthāpayati
pāṇimantraṃ pavitram ityādau bhaktatāraṇārthaṃ sthūla-sūkṣmakāraṇaśarīreṣu
iṣṭa-prāṇa-bhāvasaṃjñakaliṅgarūpeṇa dhāraṇaprayojana vyapadeśāt |
prakarṣeṇa yojanamasthāstīti prayojanavān | tadbhāvāt prakarṣeṇa paramapremāspadatvena
yojanaṃ prayojanaṃ saṃyojanaṃ sthūlādiśarīreṣu iṣṭādiliṅgarūpeṇa dhāraṇaṃ
sambhavati |prayojanamanuddiśya na mando'pi pravartate iti nyāyena mumukṣūṇāṃ
prayojanābhāve taṃ na koyāśrayeta | sarveṣāṃ ca bhaktānāṃ
aihikāmuṣmikaphalaprayojanaṃ phalaprāptinirviśeṣe nopapadyate | ataḥ
rajjusarpavanmāyāśabalitabrahmakāraṇatvavādo hyavicāritaramaṇīyaḥ | jalādi
pratibimbavadalīkasya jaḍasya māyāpratiphalitasya jagatkāraṇatvāyogāt niṣkalaṃ
niṣkriyaṃ śāntaṃ etasmājjāyate prāṇaḥ ityādiṣu niṣkriyatvasya ca dyotanāt jagajjanmādi
kāraṇatvaṃ nirviśeṣabrahmaṇaḥ saviśeṣaśabalasya veti sandihyate |

23.123

nirviśeṣacinmātrabrahmaṇi na kadācidapi jagajjanmādihetutvaṃ sambhavati
nirvikāratvānniṣkriyatvānniśśaktikatvācca | atastatrāropitamāyākalpitaśabaleśvarasya
jagatkāraṇatvamupapannamiti prāpte siddhāntamāha -

23.124

na prayojanavatvāditi | parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate iti
śrutidarśanādbrahmaṇassaviśeṣatvaṃ sambhavati kutaḥ prayojanavatvāt |
saviśeṣabrahmaṇyeva sarvavedāntapratipādyasya devamanuṣyāṇāṃ
sarvābhīṣṭapradānāsya prapojanatvasya sambhavāt |
tanmāyāvādimatamadhyātmavādibhiranādaraṇīyam | tathāhi -
nirviśeṣavastuvādibhirnirviśeṣe vastuni idaṃ pramāṇamiti kathaṃ vaktuṃ śakyate
saviśeṣavastuviṣayatvāt sarvapramāṇānām | yastu svānubhavasiddha iti
svagoṣṭhīniṣṭhaḥ samayaḥ so'pyātmasākṣikasaviśeṣānubhavena nirastaḥ |
idamahamadarśaṃ iti yatkiñcidviśeṣaviśiṣṭaviṣayatvāt sarveṣāmanubhavānām |
saviśeṣamanubhūyamāno'nubhavaḥ kenaciduktyābhāsena nirviśeṣa iti niṣkṛṣyamāṇaḥ
niṣkarṣahetubhūtaissattātirittaissvāsādhāraṇairasvabhāvaviśeṣaissaviśeṣa evāvatiṣṭhate
| tataḥ kaiścidviśeṣairviśiṣṭasyaiva vastuno'nye viśeṣāṇirasyanta iti na
kvacinnirviśeṣavastu siddhiḥ |

23.125

dhiyo hi sopādhikatvasya svaprakāśatvasya ca
jñāturviṣayaprakāśanasvabhāvatayopalabdheḥ svāpa-mada-mūrcchāsu ca
saviśeṣānubhava iti svāvasare nipuṇataramupapādayiṣyāmaḥ | svābhyupagatāśca
nityatvādayo hyanekaviśeṣāssantyeva | te ca na vastumātramiti śakyopapādanāḥ |
vastumātrābhyupagame satyapi tatprakārabhedavivādadarśanāt
svābhimatatatprakārabhedaiśca svamatopapāda nāt prāmāṇikaissaviśeṣameva vastviti
vaktavyam | śabdasya tu viśeṣeṇa saviśeṣa eva vastunyabhidhānasāmarthyaṃ
padavākyarūpeṇa pravṛtteḥ | prakṛtipratyayayogena hi padatvam |
prakṛtipratyapayorarthabhedena padasyaiva viśiṣṭārthapratipādanamavarjanīyam |
padabhedaścārthabhedanibandhanaḥ | padasaṃghātarūpasya
vākyasyānekapadārthasaṃsargaviśeṣābhidhāyitvena
nirviśeṣavastupratipādanā'sāmarthyāt na nirviśeṣavastuni śabdaḥ pramāṇam |
pratyakṣasya nirvikalpakasavikalpakabhedabhinnasya na nirviśeṣavastuni prāmāṇyam |
savikalpakaṃ jātyādyanekapadārthaviśiṣṭaviṣayatvādeva saviśeṣaviṣayam |
nirvikalpakamapi saviśeṣaviṣayameva | savikalpake
svasminnanubhūtapadārthaviśiṣṭapratisandhānahetutvāt | nirvikalpakaṃ nāma
kenācidviśeṣeṇa viyuktasya grahaṇam na sarvaviśeṣa rahitasya |

Linked texts (1)