Aphorisms on Brahman 33
Śrīkarabhāṣya 33
- Language
- Sanskrit
33.1
aṅgeṣu yathāśrayabhāvādhikaraṇam || 26 ||
33.2
brahmaprāptyaṅgabhūtānnamayādyupāsaneṣu puruṣāṇāṃ jyotiṣṭomādivat
paramparayā muktihetutvanirṇayaḥ
33.3
nanu dahara-śāṇḍilya-akṣi-puruṣopakosala-udgīthādyupāsanānāmiva
annaṃ brahma ityādyaṅgāvabaddhopāsanānāṃ sākṣānmokṣahetutvaṃ kiṃ na
syādityāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntareṇāha -
33.4
|| 239 || aṃgeṣu yathāśrayabhāvaḥ || 59 ||
33.5
aṅgeṣu - annaṃ brahma prāṇo brahma mano brahma nāma brahma
ityādimokṣopāsanāṅgeṣūṇasaneṣu yathāśrayabhāvaḥ | ānando brahmeti vyajānāt
ityādi sarvātiśayaparamānandātmakasya paraśivabrahmaṇaḥ
prāptisādhanopāsanasādhanatayā dahara-bhūmādyupāsanānāmiva
sākṣānmokṣahetutvamasaṅgatam - brahmavidāpnoti paraṃ so'śnute sarvān kāmān
saha brahmaṇā ityādivākyānāṃ parasparabhedāvagamāt | taittirīye śrūyate - tatra
annaṃ brahmeti vyajānāt prāṇo brahmeti vyajānāt mano brahmeti vyajānāt satyaṃ
jñānamanantaṃ brahma iti vākyānāṃ parasparabhedāvagamāt annamayādīnāmapi
jagajjanmādikāraṇatvena brahmatvavyavasthāpanāt annamayādīnāṃ vā uta
ānandamayassa vā brahmatvam daharādyupāsanānāṃ vā uta
annamayādīnāmaṅgopāsanānāṃ vā sākṣānmokṣahetutvam iti sandihyate |
33.6
ānando brahmeti vyajānāt itivat jagajjanmādikāraṇatvena annaṃ brahmeti vyajānāt
ityādīnāṃ tulyatvopadeśāt samānaprakaraṇapaṭhitatvācca na vaiṣamyasiddhiḥ |
śākhāntareṣvapi mano brahmetyupāsīta vācaṃ brahmetyupāsīta nāma brahmetyupāsīta
ityādivākyaiḥ sarveṣāṃ samānatvena brahmatvavyapadeśāt dahara-śāṇḍilya##-
33.7
na vaiśiṣṭyam | ataḥ sarveṣāmupāsanānāṃ samānatvena sākṣānmokṣahetutvaṃ
sambhavatīti prāpte vadāmaḥ -
33.8
anyontara ātmāṅandamayaḥ ityatra niratiśayaśiraskatvena ānandamayasya
brahmatvavyavasthāpanāt yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman ityatra
guhātmakadaharākāśe paramātmopāsanānāṃ sākṣānmokṣahetutvakathāt
hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ ityārabhya umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ
dhyātvā munirgacchati bhūtayoniṃ iti śākhāntareṣvapi daharapuṇḍarīke
parameśvaropāsanānāṃ avilambena śivasāyujyamuktyupadeśāt tathā
svaśākhāparaśākhasvapi annamayādīnāṃ ātmopāsanānāmapi sākṣānmuktyadarśanāt
brahmaprāptyaṅgabhūtānnamayādyupāsaneṣu puruṣāṇāṃ
parameśvarārpitajyotiṣṭomādivat paramparayā muktihetutvamiti niścīyate |
33.9
nanvānadamayasya sarvādhikaparabrahmatve kiṃ mānamityāśaṅkāyāmāha -
33.10
|| 240 || śiṣṭeśca || 60 ||
33.11
śiṣṭiḥ śāsanaṃ vidhānamityarthaḥ | mīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ |
bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ || ityatra sarvaśāsakatvena
sarvabhayahetutvasya sarvādhike ānandamaye śive eva vyapadeśāt
annamayāditulyatvamekaprakaraṇapaṭhitatve'pi tasya na sambhavatīti nirṇīyate | tataiva
pradeśāntare antaḥ pradeśāntare antaḥ praviṣṭaśśāstā janānāṃ sarvātmā iti śrutau
tathā śrūyate |
33.12
samāhārādhikaraṇam || 27 ||
33.13
dṛḍhacittānāṃ mumukṣūṇāmeva śivayogena śivasākṣātkārasamarthanam
33.14
nanu cittasya bahusaṅkalpayuktatvāt cittanirodhābhāve
daharādisarvavidyopāsanāsidhyasambhavāt kena mārgeṇa
śivasākṣātkārānubhavahetubhūtacittasthairyaṃ sambhavedityāśaṅkāyāṃ
adhikaraṇāntaraṃ darśayati -
33.15
|| 241 || samāhārāt ||61 ||
33.16
śvetāśvatarādivedānteṣu śivasākṣātkārānubhavasya śivayogākhyānena
jīvasukhyāṅgabhūtadṛṅmanaḥ-prāṇasandhānarūpasamāhārāt melanāt
mumukṣūṇāṃ cittacalananivṛttipūrvakaśivasākṣātkārānubhavasiddhiḥ sambhavati |
oṃ brahmavādino vadanti - kiṃ kāraṇaṃ brahma kutassma jātāḥ jīvāmaḥ kena kva
ca sampratiṣṭhā adhiṣṭhitaḥ kena sukhetareṇa vartāmahe brahma brahmavido vyavasthāṃ
ityārabhya -
33.17
te dhyānayogānugatā apaśyan devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām |
sarvā jīve sarvasaṃsthe bṛhante tasmin haṃso bhrāmyate brahmacakre ||
33.18
pṛthagātmani preritāraṃ ca matvā juṣṭastatastenāmṛtatvameti |
33.19
iti vedāntaratna śvetāśvataropaniṣatsu śrūyate | pāśupatavidyāṅgabhūtayogena
daharādyupāsanānāṃ śivasākṣātkārānubhūtiḥ uta tadvinā sambhavati iti sandihyate |
taittirīye - daharaṃ vipāpaṃ umāsahāyaṃ
33.20
brahmavedabrahmaiva bhavati brahmavidāpnoti paraṃ ityādiṣu jñānenaiva
brahmasākṣātkāravyapadeśāt yogavidyāyāṃ na kiñcit prayojanamiti prāpte vadāmaḥ |
33.21
tasyābhidhyānāttutīyaṃ dehabhede viśvaiśvaryaṃ kevalaṃ āptakāmaḥ ityārabhya
agniryatrābhimathyate vāyuryatrābhimathyate somo yatrātiricyate tatra saṃjāyate manaḥ
33.22
trirunnataṃ prāpya samaṃ śarīraṃ hṛdīndriyāṇi manasā sanniveśya |
brahmoḍupena patareta vidvān srotāṃsi sarpāṇi bhayāvahāni ||
33.23
prāṇān prapīḍye ha sa yuktaceṣṭaḥ kṣīṇe prāṇe nāsikayocchvasīta |
duṣṭāśvayuktamiva vāhanameva vidvan mano dhārayeti pramattaḥ ||
33.24
ityārabhya
33.25
pṛthivyaptejo'nilajīve samutthite pañcātmake pañcaguṇe pravṛtte |
na tasya rogo na jarā na mṛtyuḥ prāptasya yogāgnimayaṃ śarīram ||
33.26
laghutvamārogyamalolupatvaṃ varṇaprasādaṃ sthalasauṣṭavaṃ ca |
gandhaśśubho mūtrapurīṣamalpaṃ yogapravṛttiṃ prathamāṃ vadanti ||
33.27
yathaiva bimbaṃ mṛdayopaliptaṃ tejomayaṃ bhrājate tatsudhāntam |
tathātmatattvaṃ prasamīkṣya dehī ekaḥ kṛtārtho bhavate vītaśokaḥ ||
33.28
iti śvetāśvatare yogayuktasyaiva paraśivabrahmasākṣātkārāvagamāt | anyatra -
33.29
vedāntaśravaṇaṃ kurvan yogaṃ samārabhet |
ākuñcanena kuṇḍalinyā kavāṭamudghāṭya mokṣadvāraṃ vicchedayet |
yacchedvāṅmanasī prājñaḥ tadyacchedjñānamātmani |
33.30
ātmānañcedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ |
kimicchan kasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret ||
33.31
tameva dharmaṃ vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ |
nānudhyāyan bahūn śabdān vāco viglapanaṃ hi tat ||
33.32
yamaiśca niyamaiścaiva hyāanaiśca susaṃyutaḥ |
nāḍīśuddhiñca kṛtvādau prāṇāyāmaṃ samācaret ||
33.33
sarvacintāṃ parityajya sāvadhānena cetasā |
nirvikalpaḥ prasannātmā prāṇāyāmaṃ samabhyaset ||
33.34
marudabhyasanaṃ nityaṃ manoyuktaṃ samabhyaset |
itaratra na kartavyā manoryuktirmanīṣiṇā ||
33.35
ityādinā bāhyābhyantararūpasarvopāsaneṣu yogavidyāprādhānyakathanāñca -
taittirīye - daharaṃ vipāpaṃ ityārabhya tasminyadantastadupāsitavyaṃ ityādinā yatra
yatropāsanavidhirupadiṣṭā tatra tatra yogānuguṇyamarthātsiddham sādhanaṃ vinā
sādhyāniṣpatteriti nyāyena yogaṃ
33.36
vinā cittasthairyābhāvāt tadabhāve brahmasākṣātkārabhāvācca | tasmānmumukṣūṇāṃ
dṛṅmanaḥprāṇasandhānātmakaśivayogavidyāvaśyakatvaṃ nirdiśyate |
33.37
tathā kaivalye daharopāsanāyāmapi hṛtpuṇḍarīkaṃ ityārabhya dhyātvā munirgacchati
bhūtayoniṃ ityantena dhyānayogayuktasyaiva paraśivabrahmāvagatidarśanāt bahma veda
brahmaiva bhavati ityādiśrutiṣu vedaśabdena dhyānadhāraṇayogānuguṇyamupadiśyate
na vaidyaśāstradivadvākyārthajñānam | tasmāt sarvaśāstrasamanvaya eva yuktaḥ |
33.38
asminnarthe hetvantaramāha -
33.39
|| 242 || guṇasādhāraṇyaśruteśca || 62 ||
33.40
tataḥ paraṃ(daṃ) brahma paraṃ bṛhantaṃ yathā nikāyaṃ sarvabhūteṣu
gūḍham |
viśvasyaikaṃ veṣṭitāraṃ tamīśaṃ jñātvā amṛtā bhavanti ||
33.41
pradhāna kṣetrakṣa sarvānana śirogrīvaḥ
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||
33.42
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
sarvasya prabhumavyaktaṃ sarvasya śaraṇaṃ suhṛt ||
33.43
na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam |
hṛdā hṛdisthaṃ manasā ya enamevaṃ viduramṛtāste bhavanti ||
33.44
tatkarma kṛtvā vinivartya bhūyaḥ tattvasya tattvena sametya yogam |
ekena dvābhyāṃ tribhiraṣṭabhirvā bhāvena caivātmaguṇaiśca sūkṣmaiḥ ||
33.45
āruhya karmāṇi guṇānvitāni bhāvāṃśca sarvānviniyuñjayedyaḥ |
teṣāmabhāve kṛtakarmanāśaḥ karmakṣaye yānti sa tattvatonyaḥ ||
33.46
tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramañca daivatam |
patiṃ patīnāṃ prathamaṃ purastāt vidāma devaṃ bhuvaneśamīḍayam ||
na tasya kāryaṃ karaṇañca vidyate na tatsamaścāpyadhikaśca dṛśyate ||
33.47
ityādiṣu śivasya parabrahmaṇaḥ guṇāsādhāraṇyaśruteśca
ananyasādhāraṇaguṇaśravaṇāt tatsākṣātkārānubhavakāṃkṣiṇāṃ
yogayuktamevopāsanaṃ vidhīyate |
33.48
na vā tatsahabhāvādhikaraṇam || 28 ||
33.49
aṅgāvāddhopāsanānāmapi daharādipratīkopāsanānāmiva samuccayasya
anupapannatānirṇayaḥ
33.50
nanu śvetāśvatare -
33.51
udgīthametatparamaṃ tu brahma tasmiṃstrayaṃ svapratiṣṭhākṣarañca |
atrāntaraṃ vedavido viditvā līnā brahmaṇi tatparā yonimuktāḥ || iti
33.52
chāndogye - omityetadakṣaramudgīthamupāsīta ityārabhya yadeva vidyayā karoti
śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati ityādinā praṇavasyaiva
paramātmatvaprasādhanādudgīthavidyāyāḥ kratvarthatayā kratuṣu niyamenopādeyatvāt
paraśivabrahmaparatvamasaṅgatam | tasmādudgīthādyaṅgāvabaddhopāsanānāṃ
daharādividyābhissaha samuccayaḥ anupapannaḥ ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaramāha
-
33.53
|| 243 || na vā tatsahabhāvāśruteḥ || 63 ||
33.54
na vā udgīthādyaṅgāvabaddhopāsanānāmapi samuccayaniyamo'sti | kutaḥ ||
tatsahabhāvāśruteḥ || tāsāmaṅgāvabaddhopāsanānāṃ udgīthādīnāṃ
daharādividyābhissahabhāvasya samuccayasya aśruteḥ aśravaṇāt | yadeva vidyayā karoti
ityaṅgāvabaddhopāsanānāṃ karmāṅgatvaṃ pratipādyate -
tannirdhāraṇāniyamastaddṛṣṭeḥ pṛthādhyapratibandhaḥ phalaṃ iti sūtre
karmāṅgatvasya nirastatvāt kintvaṅgāvavaddhopāsanāpūrvakakarmānuṣṭhāne kṛte
sati svargādilokotpattibandhakapāpānāṃ nivṛtyā śīghrameva
phalotpattirbhavatītyetāvanmātrameva yadeva vidyayā karoti iti śrutyā pratipādyate | tathā
ca aṅgāvabaddhopāsanānāmapi daharādipratīkopāsanānāmiva samuccayaḥ anupapannaḥ
| omityetadakṣaramudgīthamupāsīta ityādikāḥ
33.55
vidyāḥ kimudgīthādivat kratvarthatayā ṛtuṣu niyamenopādeyāḥ uta
godohanādivatpuruṣārthatayā yathākāmamiti sandihyate | niyamenopādeyā iti uktam |
33.56
nanu cāsāṃ puruṣārthatvena aniyamaḥ pratipāditaḥ |
tannirdhāraṇaniyamastadṛṣṭeḥpṛthagdhyapratibandhaḥ phalaṃ ityatra satyaṃ tadeva
draḍhayituṃ kaiścilliṅgadarśanairyuktyā ākṣipyate | tatra hi tenobhau kuruta
ityaniyamadarśanāt pṛthakphalatvamuktam |
upāsanāśrayabhūtogdīthādivadupāsanānāmapyaṅgatayā upādānāniyame bahavo
hetavaḥ upalabhyante | udgīthamupāsīta ityudgīthādisambandhitayaivopāsanaṃ pratipādyate
yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ iti
vartamānopadeśarūpavākyāntarāddhi phalasambandho jāyate | svavākyenaiva
avyabhicaritakratusaṃbandhyudgīthādisaṃbandhena nirjñātakratvaṅgabhāvasya
vākyāntarasthavartamānaphalasabandhanirdeśo'rthavādamātraṃ syāt |
apāpaślokaśravaṇāt tato yadodgīthādaya upāsanāśrayāḥ kratvaṅgatayā prayoga
vidhinā niyamenopādīyante udgīthamupāsīta ityudgīthāṅgatayā
upāsanavidhānāccopādānaniyamaḥ tadā godohanena paśukāmaḥ praṇayet ityādivat
vidhivākye adhikārāntarāśravaṇāt udgīthādyaṅgabhāva eva hi vidheya iti gamyate |
hotṛṣadanāddhaivāpi durudgīthamanusamāharetītyupāsanasya samuccayaniyamo
dṛśyate |
33.57
kiñcopāsanaguṇasyopāsanāśrayasya praṇavasyopāsanasya teneyaṃ trayī vidyā vartate |
omityāśrāvayati omiti śaṃsanti omityudgīthayati iti śruteśca upāsanāsamuccayo gamyate
| teneti prakṛtaparāmarśātsopāsana eva praṇavassarvatra sañcarati | ata upāsanasya
praṇavasahabhāvaniyamadarśanācca udgīthādyupāsanānāṃ
udgīthādivanniyamenopādānamiti prāpte brūmaḥ || na vā tatsahabhāvāśruteḥ ||
33.58
pūrvameva praṇavātmakatvaṃ praṇavātītatvaṃ śivasya parabrahmaṇa eva
spaṣṭamupadiṣṭam | na caitadasti yadudgīthādyupāsanānāṃ
ṛtuṣūdgīthādivadupāsananiyama iti | kutaḥ tatsahabhāvāśruteḥ
udgīthāṅgabhāvāśuterityarthaḥ | aṅgabāve hi sahabhāvaniyamo bhavati | yadyapi
udgīthamupāsīta ityasmin padasamudāye adhikārāntaraṃ na pratīyate | tathāpi
tadanantarameva yadeva vidyayā karoti tadeva vīryavattaraṃ bhavati iti vidyāyāḥ
ṛtuvīryavattaratvaṃ prati sādhanabhāvaḥ pratipādyate | tena ṛtuphalāt
pṛthagbhūtaphalasādhanatayā avagatasyopāsanasya ṛtvaṅgabhūtodgīthāṅgatayā
viniyogo nopapadyate | ataḥ upanyāsāśrayāpekṣāyāṃ sannihita udgītha āśrayamātraṃ
bhavati | udgīthaśca ṛtvaṅgabhūta iti ṛtuprayuktodgīthādyāśraye upāsane
ṛtvadhikāriṇa eva ṛtorvīryavattaratvecchānimittamidaṃ adhikārāntaramiti na ṛtuṣu
tadupāsananiyamaḥ |
33.59
vīryavattaratvañca ṛtuphalasya prabalakarmāntaraphalena apratibandhaḥ ityuktam |
ṛtoravilambitaphalasvamityarthaḥ | parṇatādīnāṃ tu yadeva vidyayā karoti tadeva
vīryavattaraṃ bhavati iti vidyāyāḥ phalasādhanatvavadapāpaślokaśravaṇādiphalaṃ prati
sākṣātsādhanabhāvo na śruta iti pratyaṅgabhūtajuhvādyaṅgatayā viniyogāt
tadaṅgabhūtānāṃ phalāntarasādhanabhāvakalpanānupapattestatra
phalaśrutirarthavādamātraṃ syāditi niścīyate |
33.60
asminnarthe hetvantaramāha -
33.61
|| 244 || darśanācca || 64 ||
33.62
darśayati ca śrutirupāsanopādānāniyaman | evaṃ viddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ
sarvāścatvijo'bhirakṣati iti brahmaṇe vedanena sarveṣāṃ lakṣaṇaṃ bravīti |
udgātṛprabhṛtīnāṃ vedanasyāniyame satyetadupapadyate | anena liṅgena
pūrvoktānāṃ samuccayādidharmāṇāṃ prāyikatvamavagamyate | tasmādaniyama eveti
sthitam |
33.63
kiñca - pūrvasūtre pūrvapakṣayuktirnirākṛtā | atra liṅgāni prativakṣyante |
aniyamasya pradarśanatvaṃ udgīthe dṛṣṭam | yajamānaṃ sarvāścatvijo rakṣatītyatra
yajamānasaṃrakṣaṇaṃ ṛtuphalāpratibandhakāraṇādibhiriti mantavyam |
udgātṛprabhṛtivedanaphalaṃ hi kratuphalāpratibandhādi | tasya
brahmākhyaṛtvigvedanena siddhau satyāṃ hi
udgātṛprabhṛtivedanāniyamasiddhirarthādavagamyate | na ca
aṅgāvabaddhopāsanānāṃ karmāṅgatvābhāve phalapratibandhakapāparahitānāṃ
puruṣāṇāṃ aṅgāvabaddhopāsanānuṣṭhānavaiyarthya. syāditi vācyam |
aṅgāvabaddhopāsanāsahakṛtakarmānuṣṭhānavatāṃ bahukālasvarga bhogasya
pradhānavadeva taduktamiti rāddhāntaḥ |
33.64
iti śrīmadyativrajaparivṛḍha-śrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryasvāmikṛta##-
33.65
śrīkarabhāṣye
33.66
sādhanādhyāyasaṃjñikasya tṛtīyādhyāyasya
sarvavedāntapratyayādhikaraṇāvacchinnasarvavedāntapratyayaṃ
codanādyaviśeṣādityādicatuṣṣaṣṭisūtrātmakaḥ
33.67
tṛtīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ samāptaḥ
33.68
atha śrīkarabhāṣye tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ
33.69
puruṣārthādhikaraṇam || 1 ||
33.70
brahmacaryādyāśramacatuṣṭayadharmanirūpaṇam
33.71
pūrvatra kāsāñcidupāsanānāṃ paramparayā muktihetutvam kāsañcit
sākṣānmuktihetutvamuktam | iha tu kālāntarabhāvipāralaukikasvargādiphalabhogayogyasya
śarīrendriyādiviśiṣṭasya jīvasya tanniyāmakaśivajñānaṃ vinaiva
lokāntarakālāntarabhāvisvargādiphalabhogasādhaneṣu bahuvittavyayasādhyeṣu karmasu
prekṣāvatāṃ pravṛtyasambhavāt śivajñānasya
jyotiṣṭomādisarvakarmānuṣṭhānāṅgakatvaṃ vaktavyam | tathā ca
aṅgāṅginorekaphalasādhanatvāt aṅgānāṃ karmaṇāṃ yatphalaṃ svargādikaṃ
tadevāṅginaḥ cidacitprapañcavilakṣaṇaśivajñānasyeti svātantryeṇa
mokṣaikalakṣaṇaphalāntarasādhanatvāsambhavāt sarvavedāntavidyārambho vyartha iti
pūrvamīmāṃsāśaṅkāmāśaṅkya tannirākaraṇārthamidamadhikaraṇāntaramāha ##-
33.72
brahmavidyāyāḥ karmāṅgatvānupapattiḥ
33.73
|| 245 || puruṣārtho'taśśabdāditi bādarāyaṇaḥ || 1 ||
33.74
ataḥ yogānuguṇyadaharādyupāsanāpūrvakasadāśivabrahmasākṣātkārāt puruṣārthaḥ
punarāvṛttirahitanityaniratiśayasvābhāvikajīvatvanivṛttipūrvakaśivatva##-
śivaṃ śāntimatyantameti brahma veda brahmaiva bhavati brahmavidāpnoti paraṃ
33.75
ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavañcottarāraṇim |
dhyānanirmathanābhyāsāt pāśaṃ dahati paṇḍitaḥ ||
33.76
śraddhābhaktidhyānayogādavehi ityādiśrutidarśanāt mumukṣūṇāṃ
nikhilakarmavāsanāpaṅkakalaṅkaśūnyatayā nirantaraṃ paraśivabrahmānusandhānaṃ
kartavyamiti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |
33.77
śikṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ varṇaḥ svaraḥ mātrā balaṃ sāmasantānaḥ
ityuktaśśīkṣādhyāyaḥ | saha nau yaśaḥ saha nau brahmavarcasam athātassaṁhitāyā
upaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ ityādinā taittirīye śrūyate | yajñena dānena
tapasā'nāśakena ityādiśrutiṣu yajñādikarmaṇāṃ mokṣāṅgatvaśravaṇāt parikṣya
lokān karmacitān brāhmaṇo nirvedamāyāt nāstyakṛtaḥ kṛtena | tadvijñānārthaṃ sa
gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham || ityādau karmaṇo
mokṣāṅgatvaniṣedhāt taittirīye karmajñānobhayatulyaprācuryāvagamāt karmaṇaḥ
svātantryeṇa punarāvṛttirahitaparamapuruṣārthaphalasādhatvaṃ uta jñānāṅgatveneti
saṃśayaḥ |
33.78
jīvātirikteśvarasadbhāve mānābhāvāt jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta
aharahassandhyāmupāsīta ityatra śarīrasyaiva kartṛtvāvagamāt yasya parṇamayī
juhūrbhavati vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā yatprayājānuyājau yujyete ityādivat prajñānaṃ
brahma ahaṃ brahmāsmi tattvamasi ityādivedāntānāṃ stutiparatvam |
33.79
kiñca - yadeva vidyayā karoti tadeva vīryāvattaraṃ bhavati ityādivedānteṣvapi
vidyāyāḥ karmasu viniyogadarśanāt karmāṅgatvamanivāryam | taṃ vidyākarmaṇī
samārabhete iti vidyākarmaṇorekasmin puruṣe sāhityaṃ dṛśyate |
ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇā'bhisamāvṛtya
kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno dhārmikān vidadhat ityādau
arthajñānaparyantādhyayanavataḥ svādhyāyo adhyetavyaḥ | karmāṇi vidadhan
arthāvabodhaparyantādhyayanavata eva vidadhāti |
arthāvabodhaparyantamadhyayanavidhireveti sthāpitam | kurvanneveha karmāṇi jijīviṣet
śatagaṁ
33.80
samāḥ ityātmavidaḥ puruṣāyuṣassarvasya karmasu niyamavidhitvena viniyogāt karaṇa eva
phalamityavagamyate | tasmāt brahmavidyāyāḥ karmāṅgatvapratihatamiti prāpte
pravakṣmahe - || puruṣārthasyeti ||
33.81
amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam tamevaṃ vidvān amṛta iha bhavati
ityādiśrutiśateṣu paraśivabrahmaṇaḥ dhyānadhāraṇajñānavidhānādeva
mokṣopadeśāt karmaṇaḥ yatra kutrāpi svātantryeṇa yuktyadarśanāt eṣa eva sādhu karma
kārayati ityādiśrutiṣu bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ityādismṛtiṣu
ca karmakarturjīvasyāpi śivādhīnatvaṃ śivasyaiva jīvakṛtasarvapāpamocakatvaṃ
coktam |
33.82
kiñca - na karmaṇā yāvadutpadyate jñānaṃ tāvadanuṣṭheyāni karmāṇi
33.83
tyajeddharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyajet |
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi tattyaja ||
33.84
ityādiśrutiṣu brahmajñānecchāvatāṃ karmaniṣedhāvagamāt brahmavidyāyāḥ
karmāṅgatvamanupapannamataścaturthyantadevatāprādhānyajaiminimatamavicārita##-
33.85
nanu vedacatuṣṭayavijñānanidānabhūtajaiminyācāryeṇāpi karmaṇaḥ prādhānyasya
jñānopasarjanatvasya ca vyavasthāpanāt kathaṃ brahmavidyāyāḥ
variṣṭhatvamityāśaṅkāyāmāha -
33.86
|| 246 || śeṣatvātpuruṣārthavādo yathā'nyeṣviti jaiminiḥ || 2 ||
33.87
yaddhi manasā manute tadvācā vadati tatkarmaṇā karoti yadeva jñānapalaṃ tadeva
karmaphalam ityādiśrutiṣu jīvasya śeṣitvasya karmaṇaḥ śeṣatvasya cāvagamāt
puruṣārthavādaḥ puruṣasya jīvasya arthasya prayojanasya vādaḥ vākyopanyāsādikaṃ
karmaśeṣatvāt jīvajanyatvena tadaṃśāt || yathā'nyeṣviti jaiminiḥ ||
33.88
yadā tamastanna divā na rātriḥ na sanna cāsacchiva eva kevalaḥ |
tadakṣaraṃ tatsaviturvareṇyaṃ prajñā ca tasmāt prasṛtā purāṇī ||
33.89
tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi pracodayāt ityādiśrutiṣu śivasya parabrahmaṇo
buddhiprerakatvaṃ yathā darśitaṃ tathā jīvasyāpi karmaprerakatvamiti karmakāṇḍe
jaiminirmanyate | tasmāttanmate'pi jñānaprādhānyasyārthātsiddhatvāt brahmakāṇḍe
mokṣaphalaṃ prati jñānaprādhānyaṃ kiṃ vaktavyamiti vādarāyaṇācāryo manyate |
33.90
kiñca - satyaṃ vada dharmaṃ cara ityādivedāntasiddhadharmāṇāmapi
mokṣahetutvena jaiminyācāryairapi svīkṛtatvāt karmacito lokaḥ kṣīyate ityādiśrituṣu
karmaphalānāmanityatvasya brahma veda brahmaiva bhavati na sa punarāvartate ityādiṣu
brahmajñānaphalasya nityatvasya cāvagamāt aharahassandhyāmupāsīta ityādivat ātmā
vā're draṣṭavyaḥ vedāntaśravaṇaṃ kurvan yogaṃ samārabheta ākuñcanena kuṇḍalinyā
kavāṭamudghāṭya mokṣadvāraṃ vicchedayet amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsaṃ
ityādiṣu vidhidarśanācca tattvamasyādivedāntānāṃ arthavādatvamayuktam | vasiṣṭha##-
yakṣyamāṇo ha vai bhagavannahamasmi iti śrutau kekaṣaṃ prati
karmaniṣṭhabrāhmaṇānāṃ mokṣārthaṃ vedāntavidyāprārthanāvagamāt purāṇeṣvapi
kṣatriyaṃ janakaṃ prati śukātreyādibrāhmaṇavariṣṭhānāṃ
brahmajñānaprārthanadyotanācca brahmavidyāyāḥ sarvādhikatvaṃ gamyate |
33.91
asminnarthe hetvantaramāha -
33.92
|| 248 || ācāradarśanāt || 3 ||
33.93
ākāśaśarīraṃ brahma satyātmaprāṇārāmaṃ mana ānandam |
śāntisamṛddhamamṛtaṃ iti prācīnayogyopāsva ityatra karmanirapekṣatayā
mumukṣūṇāṃ brahmavidyāyāḥ vyavasthāpanāt tasyāḥ karmāṅgatvamayuktam |
33.94
kiñca - karmasu karturjīvādanyo mumukṣubhiḥ prāpyatayā vedānteṣu vedyatayā
copadiśyata iti prāgevopapāditam | netaro'nupapatteḥ bhedavyapadeśācca anupapattestu na
śārīraḥ itaraparāmarśātsa iti cennāsambhavāt ityevamādibhissūtraiḥ tadeva brahma
tattvamasi iti mahāvākyeṣu jīvaprāpyatvena śivasya jīvātiriktatvamupadiṣṭam | adhikaṃ tu
bhedanirdeśāt ityevamādibhiḥ jīvabrahmavādo nirastaḥ | aitadātmyamidaṃ sarvaṃ sarvo
vai rudraḥ viśvarūpāya vai namo namaḥ ityādibhiḥ śivopādānatvena prapañcasya
śivātmakatvamuktam | pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ utkramiṣyata evaṃ
bhāvādityauḍulobhiḥ iti sūtradvayena śrutyaikadeśabhedamatamabhedamataṃ ca
nirākṛtya avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ ityādibhiḥ
sarvavedāntasiddhadvaitādvaitamatameva mumukṣubhiḥ prārthanīyamityupapāditam |
tasmāttadarthaṃ karmasu karturātmano yāthātmyopadeśaparā vedāntaśabdāḥ
sampadyanta iti vidyāyāḥ karmāṅgatvaṃ pratipādyate |
33.95
punarhetvantaramāha -
33.96
|| 248 || tacchruteḥ || 4 ||
33.97
śrutireva hi brahmaṇa upāsanameva mumukṣūṇāṃ mokṣāṅgamāha - ya
eṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ | amṛto hiraṇmayaḥ |
antareṇa tāluke | ya eṣa stana ivāvalambate | sendrayoniḥ | yatrā'sau keśānto vivartate |
vyapohya śīrṣakāle | bhūrityagnau pratitiṣṭhati | bhuva iti vāyau | suvarityāditye | maha iti
brahmaṇi || iti |
33.98
kiñca - brahmopāsanayā sarvakāmāvāptiḥ śrutyopadiṣṭā - yo veda nihitaṃ
guhāyāṃ parame vyoman | so'śnute sarvān kāmān - saha brahmaṇā || iti |
33.99
pradeśāntare'pi brahmavidyāyāḥ sarvakarmāvāptiphalamupadiśyate -
33.100
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo hi jāyate |
athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām ||
33.101
iti smṛtau brahmopāsanarūpayogabhraṣṭānāṃ kāmavāsanayā janmāntare'pi martyaloke
sadācārāvacchinnadhanikagehe jananaṃn akāmukānāṃ
punarbrahmopāsanātmakayogināṃ gṛhe bhavanaṃ ca dṛśyate | ato brahmavidyāyāḥ
sarvādhikatvamanavadyam |
33.102
asminnarthe punarhetvantaramāha -
33.103
|| 249 || samanvārambhaṇāt || 5 ||
33.104
brahmavidyāṅgatvena satkarmārambhakatvasya śrutiṣu vyavasthāpanāt brahmavidyāyāḥ
karmāṅgatvamayuktam | vedamanūcyācāryo'ntevāsinamanuśāsti | satyaṃ vada | dharmaṃ
cara | svādhyāyānmā pramadaḥ | ācāryāya priyaṃ dhanamāhṛtya prajātantuṃ mā
vyavacchetsīḥ | satyānna pramaditavyam | dahrmānna pramaditavyam | kuśalānna
pramaditavyam | bhūtyai na pramaditavyam | svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam |
devapitṛkāryābhyāṃ na pramaditavyam | ityatra tathā spaṣṭhamupadiṣṭam |
33.105
punarhetvantaramāha -
33.106
|| 250 || tadvato vidhānāt || 6 ||
33.107
mātṛdevo bhava | pitṛdevo bhava | ācāryadevo bhava | atithidevo bhava |
yānyanavadyāni karmāṇi tāni sevitavyāni | no itarāṇi | yānyasmākaṁ sucaritāni tāni
tvayopāsyāni | no itarāṇi ityādinā tadvataḥ brahmavidyāṅgatvena
mātāpitrādibhaktividhānāvagamāt na brahmavidyāyāḥ karmāṅgatvam ||
33.108
punarhetvantaramāha -
33.109
|| 251 || niyamāt || 7 ||
33.110
ye ke cāsmacchreyāgṁ so brāhmaṇāḥ | teṣāṃ tvayāsane na praśvasitavyam | śraddhayā
deyam | aśraddhayā'deyam | hriyā deyam | bhiyā deyam | saṃvidā deyam |
33.111
ityādinā tathā niyamavidhitvena sarveṣāṃ karmaṇāṃ brahmavidyāṅgatvapratipādanāt
nānārtho yuktaḥ |
33.112
evaṃ taittirīyaśrutyā karmaṇaḥ vidyāṅgatvaṃ prasādhya tadeva satyamiti svamataṃ
daśayati -
33.113
|| 252 || adhikopadeśāttu vādārāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt || 8 ||
33.114
tu śabdo'tra niścayārthaḥ | vidyāta eva puruṣārthaḥ kuta || adhikopadeśāt || karmasu
karturjīvāt heyapratyanīkānavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇākaratvena
adhikasyārthāntarabhūtasya śivasya parabrahmaṇo vedyatayopadeśāt bhagavato
vādarāyaṇasya vidyātapaḥphalamityevameva matam liṅgāni tiṣṭantu |
vedyatayopadeśastu tāvatkartuḥ pratyagātmano'dhikasyaiva | katham || taddarśanāt ||
pratyagātmanyaśuddhe śuddhe'pyasambhāvanīyānantaguṇākarasya mahanīyasya vedyasva
nirastanikhilaheyagandhasya svasaṅkalpakṛtajagadudayavibhavalayalīlasya sarvajñasya
sarvaśaktervāṅmanasāparicchedyānandasya jīvādhikasya kṛtsnasya
praśāsituśśivasya brahmaṇo vedanopadeśavākyeṣu darśanāt | apahatapāpmā vijaro
vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmassatyasaṅkalpaḥ tedaikṣata bahusyāṃ
prajāyeya ānandaṃ brahmaṇo vidvān na vibheti kutaścana eṣa sarveśvaraḥ eṣa
bhūtādhipatireṣa bhūtapālaḥ eṣa seturvidharaṇaḥ sakāraṇaṃ kāraṇādhipādhiko na cāsya
kaścijjanitā na cādhipaḥ etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau
vidhṛtau tiṣṭhataḥ etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi bhīṣāsmāt vātaḥ pavate
ityādiṣu vedanopadeśaśabdeṣu kartuḥ pratyagātmanaḥ svadyotakalpanasya
avidyādiheyasambandhayogyasya gandho'pi nāstīti paramapuruṣaśivaviṣayāyāḥ vidyāyāḥ
tatprāptirūpamamṛtatvaṃ tatra tatra śrūyamāṇaṃ phalamiti vidyātaḥ puruṣārtha
ityayuktam |
33.115
asminnarthe punarhetvantaramāha -
33.116
|| 253 || tulyantu darśanāt || 9 ||
33.117
yaduktaṃ brahmavidāṃ karmānuṣṭhānadarśanāt vidyāyāḥ karmāṅgatvamiti tanna
vidyāyāḥ anaṅgatve'pi tulyaṃ darśanam brahmavidāṃ karmānuṣṭhānadarśanaṃ
anaikāntikamityarthaḥ ananuṣṭhānasyāpi
33.118
darśanāt | dṛśyate hi brahmavidāṃ karmatyāgaḥ - ṛṣayaḥ kāvaṣeyāḥ
karmathāṃ vayamadhyeṣyāmahe kimarthaṃ vayaṃ yakṣyāmahe kiṃ prajayā
kariṣyāmaḥ ityādau | ato brahmavidāṃ karmatyāgadarśanāt na vidyā karmāṅgam |
kathamidamupapadyate brahmavidāṃ karmānuṣṭhānamananuṣṭhānañca
phalābhisandhirahitasya yajñādikarmaṇo brahmavidyāṅgatvāt atathāvidhasya karmaṇo
mokṣaikaphalabrahmavidyāvirodhitvāt tasyānanuṣṭhānadarśanaṃ upapannataram |
33.119
vidyāyāḥ karmāṅgatve karmatyāgaḥ kathamapi nopapadyate | yadeva vidyayā karoti tadeva
vīryavattaraṃ bhavati iti śrutiḥ vidyāyāḥ karmāṅgatvamavagamayatīti āśaṅkāyāmāha
-
33.120
|| 254 || asārvatrikī || 10 ||
33.121
na dahara-śāṇḍilya-vaiśvānara-upakosala-bhūmādisarvaviṣayeyaṃ
śrutiḥ apitu udgīthavidyāviṣayaiva | yadeva vidyayā karoti iti yacchabdasya
anirdhāritaviśeṣasya udgīthamupāsīta iti prastutodgīthaviśeṣaniṣṭhatvāt | na hi yatkaroti
tadvidyayeti sambadhyate | vidyayā kriyamāṇaṃ yacchabdena nirdiśya tasya hi
vīryavattaratvamucyate |
33.122
yaccoktaṃ taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca iti śrutau
ātmājñānakarmaṇoḥ aṅgāṅgibhāvena militayoḥ svargalokaprāptisādhanatvakathanāt
brahmajñānasya svātantryeṇa mokṣasādhanatvamayuktamityāśaṅkyāha -
33.123
|| 255 || vibhāgaḥ śatavat || 11 ||
33.124
taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete ityatroktena nyāyena vidyākarmaṇorbhinnaphalatvāt
vidyā svasmai phalāya samanvārabhate karma ca svasmai phalāyeti vibhāgo draṣṭhavyaḥ |
33.125
kiñca - vidyāśabdenā'mūrtaparaśivajñānaṃ mūrtaparaśivajñānaṃ vā procyate |
niravayavatattvajñānināṃ karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare'vyaye sarva ekībhavanti
iti ihaiva sūkṣmaśarīravilayapūrvakaṃ atraiva paraśivabrahmaikatvasya pratipāditatvāt
paralokagamanaprasaktyasambhavena vidyāśabdena mūrtaparaśivabrahmopāsanaiva gīyate |
evaṃ sthite sati taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete iti śrutau vibhāgo niścīyate | taṃ
devayānamārgeṇa paraśivabrahmalokaṃ gacchantaṃ mūrtabrahmopāsakaṃ
vidyāmūrtaśivopāsanā samanvārabhate - anusṛtya gacchati | taṃ
dhūmādimārgeṇa svargalokaṃ gacchanta karmiṇaṃ jyotiṣṭhomādirūpaṃ karma ca
samanvārabhate anusṛtya gacchati ityevaṃkathaṃ vibhāgo'vagamyate śatavat | yathā
kṣetraratnavikrayiṇaṃ śatadvayamanvetītyukte kṣetrārthaṃ śataṃ ratnārthaṃ śataṃ iti
vibhāgaḥ pratīyate tadvadihāpi vediyavyam |
33.126
uta - śatavadityatra dvayorbrāhmaṇayoḥ śataṃ parṇā iti vākye ekasya brāhmaṇasya
pañcāśatparṇā dātavyāḥ anyasya brāhmaṇasya pañcāśatparṇā dātavyāḥ iti vibhāgo
yathā niścīyate tadvadamūrtaparaśivabrahmopāsanākarmaṇoḥ svātantrye' pratyekaṃ
mūrtaparaśivabrahmaloka-svargalokaprāptisādhanasya-uktatvāt ubhayormilitvā
paraśivabrahmalokaprāptiṃ prati vā sādhanatvamiti saṃśaye
jyotiṣṭomādikarmopāsakānāṃ svargalokānubhavaḥ mūrtaparaśivabrahmopāsakānāṃ
niratiśayānandasvabhāvanitvanirupamādvitīyaparaśivalokakalyāṇavibhūtyātmaka##-
33.127
nanu taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete taṃ svargalokaṃ gacchantaṃ karmiṇaṃ
vidyākarmaṇī iti vākye vidyāśabdena
karmāṅgabhūtaśarīrendriyamanaḥprāṇādyatirikta jīvajñānaṃ paśu##-
anusṛtya gacchatītivākye karmajñānayorubhayorekatvāvagamāt na vai lakṣaṇyamiti
ceducyate - śarīrendriyādyatiriktajīvajñānasya śivopāsanāṅgabhūtatvāt jīva##-
dehendriyamanaḥprāṇajīvaikyajñānānusaraṇena jyotiṣṭomādikarmācaraṇasya svargaloka
prāptihalamucyate | tasmāt śarīrendriyādyabhimānijīvajñānasyaiva karmāṅgatvamiti
niścīyate |
33.128
yaccoktaṃ - ya evaṃ vidvān yajate iti śrutau śivajñānināmapi
karmādhikāraśravaṇāt śivajñānamapi karmānuṣṭhānāṅgameveti punaḥ
śaṅkāyāṃ pariharaṇārthamāha -
33.129
|| 256 || adhyayanamātravataḥ || 12 ||
33.130
yaduktaṃ vidyākarmavataḥ karmavidhānādvidyākarmāṅgatvamiti naitadyuktam -
vedamadhītya ityadhyayanamātravato vidhānāt | na cādhyayanaviddhirevārthabodhe
pravartayati ādhānavadadhyayanasyākṣararāśigrahaṇamātre paryavasānāt gṛhītasya ca
svādhyāyasya phalavatkarmāvabodhitvadarśanāt tannirṇayaphale tadarthavicāre puruṣaḥ
svayameva pravartate | tataḥ karmārthī karmajñāne pravartate | mokṣārthī ca brahmajñāne
iti na vidyā karmāṅgam |
33.131
yadyapyadhyayanavidhirevārthāvabodhe pravartayati - tathā'pi na vidyā karmāṅgaṃ
arthajñānādarthāntaratvādvidyāyāḥ | yathā
jyotiṣṭomādikarmasvarūpavijñānātphalasādhanabhūtaṃ
tattatkarmānuṣṭhānamarthāntaraṃ
tathārthajñānarūpādbrahmasvarūpavijñānādarthāntarameva dhyāna##-
karmasambandhagandho vidyate |
33.132
ya evaṃ vidvān yajate vidvānagnihotraṃ juhuyāt ityādiśrutiniṣṭhavidvacchabdena
karmakāṇḍaprakaraṇapaṭhitavedārthajñānipuruṣaviṣayatvam | na tu
brahmajñānipuruṣaparatvam | tasmāt vedādhyayanavataḥ pāṇineya##-
parameśvarārpitabahujanmakṛtakarmānuṣṭhānaṃ tu paramparayā mokṣaheturiti
vidhīyate |
33.133
kurvanneveha karmāṇi iti śrutau śivajñānitadajñānipuruṣāṇāṃ sarveṣāṃ
śarīrapātaparyantaṃ karmānuṣṭhānasyāvasyakatvakathanāt na paraśivabrahmajñānasya
svātantryeṇa mokṣahetutvamityāśaṅkya tatparihāramāha -
33.134
|| 257 || nāviśeṣāt || 13 ||
33.135
yaccoktaṃ kurvanneveha karmāṇi ityātmavidaṃ jñānāt vyāvartya yāvajjīvaṃ
karmānuṣṭhāne niyamayati iti tannopapadyate - aviśeṣāt na hyayaṃ niyamaḥ
phalasādhanabhūtasvatantrakarmaviṣaya
33.136
iti viśeṣaheturasti vidyāṅgabhūtakarmaviṣayatayāpyupapatteḥ | karmaṇaiva hi
saṃsiddhiṃ āsthitā janakādayaḥ ityatra karmaṇā janakādīnāṃ
mokṣaprathamāṅgabhūtāṃ cittaśuddhiṃ vindantītyavagamyate |
33.137
liṅgāṅgināṃ niṣkāmakarmāṇi vihitāniḥ
33.138
śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ nityanaimittikāśrayam |
kuryālliṅgāṅgasambandhī dvijanmā kāmavarjitaḥ ||
33.139
vidhyuktakarmānuṣṭhānāt cittaśuddhirbhaveddhruvam |
cittaśudhyā bhavedbhaktiḥ sāpi cāvyabhicāriṇī ||
33.140
tayā sañjāyate jñānaṃ na cā'styajñānamātmanaḥ |
tasmānmokṣastataḥ karma vidhyuktaṃ samyagācaret ||
33.141
iti śaṅkarasaṃhitāyāṃ karmaṇāṃ mokṣasya prathamāṅgatvaṃ nirūpitam |
33.142
evamarthasvabhāvena codyaṃ parihṛtya kurvanneveha karmāṇi iti vākyasya arthamāha ##-
33.143
|| 258 || stutaye'numatirvā || 14 ||
33.144
vā śabdo'vadhāraṇārthaḥ | īśāvāsyamidaṃ sarvaṃ yatkiñca jagatyāṃ jagat | tena
tyaktena bhujjīthāḥ mā gṛdhaḥ kasyaciddhanam || iti vidyāprakaraṇāt vidyāstutaye
sarvadā karmānuṣṭhānānumatiriyam | vidyāmāhātmyāt sarvadā karma kurvannapi na
lipyate karmamiriti hi vidyā stutā bhavati | vākyaśeṣaścaivameva darśayati | evaṃ tvayi
nānyaśrato'sti na karma lipyate nare iti |
33.145
śivabhāvanayā sarvaṃ nityanaimittikādikam |
kurvannapi mahāyogī guṇadoṣairna badhyate ||
33.146
iti siddhāntāgame śrūyate | ato na karmāṅgaṃ vidyā |
33.147
nanu
33.148
saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |
kuryādvidvāṃstathā saktaḥ cikīrṣurlokasaṅgraham ||
33.149
jñāne siddhe'pi viduṣāṃ karmāpi viniyujyate |
phalābhisandhirahitaṃ tasmātkarma na santyajet ||
33.150
ityādibahusmṛtiṣu viduṣāmapi
nityanaimittikādinikhilakarmānuṣṭhānāvaśyakatvakathanāt karmānuṣṭhānasya
vidyāstutiparatvaṃ kathamityāśaṅkāyāmāha -
33.151
|| 259 || kāmacāreṇa caike || 15 ||
33.152
api caivaṃ eke śākhinaḥ kāmacāreṇa brahmavidyāniṣṭhasya gārhasthyatyāgamadhīyate |
kiṃ prajayā kariṣyāmaḥ yeṣāṃ no'yamātmāyaṃ lokaḥ iti viduṣo viraktasya kāmacāreṇa
gārhastthakarmatyāgaṃ bruvadidaṃ vacanaṃ brahmavidyāyāḥ karmāṅgatvaṃ darśayati |
na karmaṇā ityādiśrutiṣu |
33.153
anekajanmaśuddhānāṃ śrautasmārtānuvartinām |
viraktānāṃ prabuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ ||
33.154
prasanne sati mukto'bhūnmuktaśśivasamo bhavet |
alpabhāvo'pi yo martyaḥ tasya janmatrayātparam ||
33.155
ityādiṣvapi yajñādikarmāṅgatve hi vidyāniṣṭhasya kāmacāreṇa gārhaṃsthyatyāgo na
sambhavati | ato na vidyāyāḥ karmāṅgatvam |
33.156
jīvabrahmabhedajñānasya karmānuṣṭhānāṅgabhāvāt caturvidhamokṣāṅgatvaṃ
sādhitam | idānīṃ jīvabahmajñānaviṣayakasākṣātkārasya sarvakarmanāśakatvādapi
jīvabrahmabhedaviṣayakaṃ parokṣajñānaṃ kathaṃ na karmāṅgamityāśaṅkāyāmāha
-
33.157
|| 260 || upamardaṃ ca || 16 ||
33.158
bahuśarīrapraveśa-nirgamana-praveśavyāpārasāṃsārikaduḥkhamūlapuṇya##-
33.159
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare ||
33.160
cittākāśaṃ cidākāśaṃ ākāśaṃ ca tṛtīyakam |
dvābhyāṃ śūnyataraṃ viddi cidākāśaṃ mahāmune ||
33.161
dhyāyato hṛdayākāśe citiciccakradhārayā |
mano māraya niśśaṅka tvāṃ prabadhnanti nārayaḥ ||
33.162
bhogaikavāsanāṃ tyaktvā tyaja tvaṃ bhedavāsanām |
bhāvābhāvau tatastyaktvā nirvikalpaḥ sthiro bhava ||
33.163
tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja |
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi tattyaja ||
33.164
ātmanyatīte sarvasyātmasvarūpe'thavātate |
ko bandhaḥ kaśca vā mokṣaḥ nirmūlaṃ mananaṃ kuru ||
33.165
ādimadhyāvasāneṣu duḥkhaṃ sarvamidaṃ yataḥ |
tasmātsarvaṃ parityajya tattvaniṣṭho bhavānagha ||
33.166
nidrāyā lokavārtāyā śabdāderātmavismṛtaḥ |
kvacinnāvasaraṃ datvā cintayātmānamātmani ||
33.167
āsupterāmṛteḥ kālaṃ nayedvedāntacintayā |
dadyānnāvasaraṃ kiñcit kāmādīnāṃ manāgapi ||
andhavajjaḍavaccāpi mūkavacca mahīṃ caret |
33.168
ityādiśrutiṣi jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute'rjuna ityādismṛtiṣu ca
vidyāyāḥ karmāṅgatvena sarvotkṛṣṭatva sarvadarmalayahetutvāvagamāt tadeva yuktam |
na ca paraśivabrahmasākṣātkārasya sakalakarmānuṣṭhānāṅgāvābhāve'pi
śravaṇottarakālīnasya jīvabrahmabhedasya parokṣajñānasya ca
karmānuṣṭhānāṅgatvaṃ bhavatīti vācyam | vedāntavijñānasuniścitārthāḥ mucyanti
sarve ityādiśrutiṣu tadjñānasyāpi kramamuktihetutvāvagamāt na karmāṅgatvaṃ
siddham |
33.169
ūrdhvaretaskādhikaraṇam || 2 ||
33.170
śaivāgamavihitaśaivacaturāśramiliṅgadhāraṇanirṇayaḥ
33.171
nanu - vīrahā vā eṣa devānāṃ yo'gnimudvāsayet ityādiśrutiṣvagnihotrādikarmaṇāṃ
akaraṇe pratyavāyāvagamāt vasiṣṭha-janakādibrahmaniṣṭhānāmapi
karmānuṣṭhānadarśanācca brahmavidyāyāḥ karmāṅgatvaṃ
kathamanupapannamityāśaṅkāyāṃ tannirākaraṇārthaṃ adhikaraṇāntaramāha -
33.172
|| 261 || ūrdhvaretassu ca śabde hi || 17 ||
33.173
nyāsa iti brahmaṇaḥ paraḥ paro hi brahmā tāni vā etānyāvarāṇi tapāgṁsi nyāsa
evātyarecayadya evaṃ vedetyupaniṣat iti taittirīye nyāsa ityāhurmanīṣiṇo brahmāṇaṃ
brahma ityādiṣu bahujanmakṛtapuṇyapuñjaparipakvaśuddhāntaḥkaraṇānāṃ
jyotiṣṭomādikarmanirākaraṇapūrvakasaṃnyāsāśramopadeśāt yāvajjīvamagnihotraṃ
juhoti vīrahā vā eṣa devānāṃ yo'gnimudvāsayate ityādāvakaraṇe pratyavāyapūrvakatvena
agnihotra-darśapūrṇamāsādīnāṃ yāvajjīvādhikāravyavasthāpanāt vāmadeva##-
nirābhāra saṃjñikayatyāśramaviśiṣṭatvadyotanācca loke sarveṣāṃ brāhmaṇānāñca
caturthāśramasaṃjñikasanyāsaḥ kartavyo'kartavyo veti sandihyate |
33.174
ūrdhvaretasāmapi sanyāsaḥ kartavya eveti | yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti ityādinā
agnihotra-darśapūrṇamāsādīnāṃ yāvajjīvakartavyadarśanāt trayo dharmaskandhāḥ
ityādau āśramatrayasyaivopadeśāt brahmasaṃstho'mṛtatvameti nyāsa ityāhurmanīṣiṇo
brahmāṇaṃ brahma ityādituryāśramavidhāyakavākyānāṃ arthavādamātraṃ atra kriyate
| ye ceme'raṇye śraddhāṃ tapa ityupāsate iti ca devayānavidhiparatvāt tatrāpi
nāśramāntaravidhiḥ sambhavati |
33.175
kiñca -
33.176
aśvālambaṃ gavālambaṃ sanyāsaṃ palapaitṛkam |
devarācca sutotpattiḥ kalau pañca vivarjayet ||
33.177
iti pārāśarasmṛtau sanyāsaniṣedhāvagamāt
33.178
kṛte tu mānavo dharmaḥ tretāyāṃ gautamasmṛtiḥ |
dvāpare śaṃkhalikhitaṃ kalau pārāśarasmṛtiḥ ||
33.179
iti tatraiva sarvasmṛtyapekṣayā pārāśarasmṛteḥ balīyastvopadeśāt
33.180
śaivaḥ pañcavivarjayet
33.181
prāyaścittaṃ copavāsaṃ saṃnyāsaṃ yativandanam |
tīrthayātrābhigamanaṃ śaivaḥ pañca vivarjayet ||
33.182
iti śaivāgame tadvadupadeśācca sarvathā vaidikānā caturthāśramo na kartavya eveti
prāpte pracakṣmahe -
33.183
na vidyā karmāṅgam
33.184
ūrdhvaretassu āśrameṣu brahmavidyādarśanāt teṣvagnihotra##-
vaidika eva hi śabde te dṛśyante | trayo dharmaskandhāḥ | ye ceme'raṇye śraddhā tapa
ityupāsate evameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti vedānamuṃ lokaṃ amuṃ
lokamamuṃ parityajyātmānamanvicchet traya ete puṇyalokā bhavanti | brahma saṃstho
amṛtatvameti saṃnyasya śravaṇaṃ kuryāt ityādau yatyāśramasthānāṃ
agnihotrādikarmānuṣṭhānavidhyabhāvāt yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti
ityādiśrutisiddhayāvajjīvāgnihotravidhistvaviraktaviṣaya eveti siddham | tathā
sūtasaṃhitāyāṃ -
33.185
caturvidhāstu vijñeyā bhikṣavo vṛttibhedataḥ
33.186
athātassaṃmpravakṣyāmi saṃnyāsaṃ munisattama |
caturvidhāstu vijñeyā bhikṣavo vṛttibhedataḥ ||
33.187
kuṭīcako muniśreṣṭha tathaiva ca bahūdakaḥ |
haṃsaḥ paramahaṃśaśca teṣāṃ vṛttiṃ vadāmi te ||
33.188
kuṭīcakastu saṃnyasya sve sve veśmani nityaśaḥ
bhikṣāmādāya bhuñjīta svabandhūnāṃ gṛhe'thavā ||
33.189
śikhā yajñopavītī syāttidaṇḍī sa kamaṇḍaluḥ
sapavitraśca kāṣāyī gāyatrīñca japetsadā ||
33.190
sarvāṅgoddhūlanaṃ kuryāttripuṇḍrañca trisandhiṣu |
śivaliṅgārcanaṃ kuryāt śraddhayaiva dine dine ||
33.191
bahūdakastu saṃnyasya bandhuputrādivarjitaḥ |
saptāgāraṃ caredbhaikṣamekānnaṃ parivarjayet ||
33.192
govālarajjusambandhaṃ tridaṇḍī śikyamadbhutam |
pātraṃ jalapavitrañca kaupīnañca kamaṇḍalum ||
33.193
ācchādanaṃ tathā kuryātpādukācchatramadbhutam |
pavitramajinaṃ sūciṃ pakṣiṇīmakṣasūtrakam ||
33.194
yogapaṭṭaṃ bahirvastraṃ mṛtvanitraṃ kṛpāṇikām |
sarvāṅgoddhūlanaṃ tadvattripuṇḍraṃ bhasma dhārayet ||
33.195
śikhāyajñopavītañca devatārādhane rataḥ |
svādhyāyaṃ sarvadābhyāsamutsṛjeddhyānatatparaḥ ||
33.196
sandhyākāle ca sāvitrījapakarma samācaret |
haṃsaḥ kamaṇḍaluṃ śikyaṃ bhikṣāpātraṃ tathaiva ca ||
33.197
kanthā kopīnamācchādyamaṅgavasraṃ bahiḥpaṭam |
ekantu vaiṇavaṃ daṇḍaṃ dhārayennityamādarāt ||
33.198
tripuṇḍroddhūlanaṃ kuryācchivaliṅgaṃ samarcayet |
aṣṭagrāsaṃ sakṛnnityamaśnīyātsaśikhaṃ vapet ||
33.199
sandhyākāle tu sāvitrījapamadhyātmacintanam |
tīrthasevā tathā kṛcchraṃ tathā cāndrāyaṇādikam ||
33.200
kurvan grāmaikarātreṇa nyāyenaiva samācaret |
parahaṃsastridaṇḍañca rajjuṃ govālanirmitam ||
First 200 of 235 passages. Read on
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit