Aphorisms on Brahman 35
Śrīkarabhāṣya 35
- Language
- Sanskrit
35.1
kiṃ tāvatprāptam ākhyānāni śaṃsantītyākhyānāni pāriplavārthāni iti |
aśvamedhayāge rājānaṃ sakuṭhumbamupaveśya tatpurataḥ vaidikākhyānāni
adhvaryuṇā vaktavyāni | tadidaṃ pāriplavākhyaṃ karma pāriplavamācakṣyate iti vākyena
vihitaṃ tassarvā khyānāni pāriplave śaṃsantīti viniyogāt upaniṣadārambhagatā
āpyākhyāyikāstadarthā iti na vidyāprādhānyatvaṃ nyāyyamiti ceducyate -
35.2
|| na viśeṣitatvāt || iti na pāriplavārthāḥ tāḥ | tāḥ prathame'hani manurvaivasvato rājā
dvitīye'hani yamo vaivasvato rājā ityādinā pāriplavārthānāṃ ākhyāyikānāṃ
viśeṣitatvāt upaniṣadākhyānānāṃ yadā karmabhirekavākyatā tadā vidyādibhiḥ
rekavākyatā | tasmānna sarvavedānteṣvākhyānaśrutayaḥ pāriplavayogārthāḥ api tu
vidyārthā iti niścīyate |
35.3
etasminnarthe hetvantaramāha -
35.4
|| 268 || tathā caikavākyopabandhāt || 24 ||
35.5
ātmā vāre draṣṭavyaḥ ityādividhinā ekavākyatayopabandhācca ākhyānānāṃ
vidyāvidhyarthānyeva tāni iti gamyate | so'rodīt ityevamādeḥ karmavidhyarthatvam | tathā
sati upākhyānānāṃ pāriplavāṅgatvābhāve sati ekavākyatvopabandhāt
brahmavidyāṅgatvamuktam | upākhyāpūrvakaṃ brahmapratipādane kṛtsne sati
mandabuddhīnāmapi sulabhatayā brahmajñānamutpadyata ityucyate |
35.6
agnīndhanādyadhikaraṇam || 5 ||
35.7
brahmasākṣātkāre ādhānādikarmaṇāṃ mukhyahetutāyā asaṅgatatā
35.8
ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet ityādinā manusmṛtau
virāgiṇāmapyādhānādikarmāvaśyakatvadyotanāt na karmaṇā ityādiśrutāvapi pūrvatra
ādhānādirūpakarmasāpekṣatvasya arthāt siddhatvācca
virāgiṇāmapyādhānādisāpekṣatā kathaṃ vāryate ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaraṃ
darśayati -
35.9
|| 269 || ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā || 25 ||
35.10
dārepaṇa putreṣaṇa dhuneṣaṇādi vāsanānirmuktordhvaretaskānāmeva mukhyatvena
dhyāna-dhāraṇādyanugata śravaṇa-mananadyaṅgabrahmavidyādhikāratvaṃ
yataḥ pūrvatra nirdiṣṭaṃ ata evāgnīndhanādyanapekṣā##-
brahmasākṣātkārāya mukhyahetutvamasaṅgatamiti sūtrasūkṣmārthaḥ |
35.11
pūrvatra brahmavidyāyāṃ karmāśatvadyotane'pi brahmaparatvaṃ sādhitam | atra
yatyāśramiṇāmūrdhvaretaskānāṃ brahmavidyāṅgabhūtatvena
ādhānādikarmasāpekṣā yuktā ayuktā veti sandihyate |
35.12
vidyā'ñcāvidyāñca yastadvedobhayaṃ hi saḥ |
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛ'tamaśnute ||
35.13
iti śrutau -
35.14
iyāja so'pi subahūn yajñān jñānavyapāśrayaḥ |
brahmavidyāmadhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyumavidyayā ||
35.15
iti smṛtau ca karmaṇo brahmavidyāṅgatvopadeśāt vidyāvatāmūrdhvaretasāmapi
brahmavidyāṅgatvenādhānādikarma kartavyameveti prāpte brūmaḥ |
35.16
yataḥ ūrdhvaretasa āśramiṇo vidyāsambandhitvena śrutyā parigṛhyante
brahmasaṃstho'mṛtatvameti ye veme'raṇye śraddhāṃ tapa ityupāsate eta meva pravrājino
lokamicchantaḥ pravrajanti yadicchanto brahmacaryaṃ caranti ityādikayā | ata
evordhvaretassu vidyā agnīndhanādyanapekṣā | agnīndhanaṃ agnyādhānam |
ādhānapūrvakāgnihotradarśapūrṇamāsādikarmānapekṣā | teṣu vidyā
kevalasvāśramavihitakarmāpekṣetyucyate | vidyāṃcā'vidyāñca iti śrutiraviraktaviṣayā |
35.17
sarvāpekṣādhikaraṇam || 6 ||
35.18
cittaśuddhi-vairāgya-bhakti-jīvakāruṇya-śravaṇa##-
paraśivabrahmasākṣātkārahetutvapratipādanam
35.19
yajñena dānena ityādiśrutau yajñādīnāṃ brahmasākṣātkārahetutvāvagamāt kathaṃ
jyotiṣṭomādikarmaṇāṃ
brahmavidyāṅgatvamanupapannamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaramāha -
35.20
|| 270 || sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat || 26 ||
35.21
yajñena dānena iti śrutibalāt sarvāpekṣā sarveṣāṃ parameśvarārpitanitya##-
pratyapekṣā - paramparayā sādhanatvaṃ gamyate | aśvavat yathā aśvasya
gamanakriyayā paramparayā grāmaprāptihetutvaṃ tadvadupadiśyate | tathā ca tamevaṃ
vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti iti śruteḥ cittaśuddhivairāgya-bhakti##-
yajñādikarmaṇāṃ paraśivabrahmasākṣātkāra hetutvādaprāmāṇyaṃ nāstīti sūtrārthaḥ
|
35.22
pūrvādhikaraṇe jitendriyāṇāṃ pariśuddhāntaḥkaraṇānāṃ ādhānādikarmāpekṣā na
sambhavatīti rāddhāntitam | atra gṛhiṇāṃ brahmavidyādhikāravatvaṃ vihitaṃ na veti
cintyate |
35.23
saṃnyasya vedāntaśravaṇaṃ kuryāt nāstyakṛtaḥ kṛtena tadvijñānārthaṃ sa
gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ ityādau tadubhayavidhidyotanāt na kuryānniṣphalaṃ
karma iti nyāyācca gṛhasthānāmapi brahmavidyāgnīndhanādikarmāpekṣā yukteti cet
tasyāvyabhicāreṇa vidyāṅgatvānupapatteḥ |
35.24
yattu vimatā vidyā aṅgabhūtakarmāpekṣāṅgīkārāt
prayājādyapekṣadarśapūrṇamāsavadityanumānaṃ tatra ādhānādeḥ
kīdṛśamaṅgatvaṃ sādhyam prayājādivatphalopakāritvam avaghātādivat
svarūpopakāritvaṃ vā nādyaḥ tajjanyatve mukteranityatva. syāt dvitīyesādhyavikalo
dṛṣṭāntaḥ syāt |
35.25
ato na vidyāṅgatvaṃ karmaṇaḥ tasmādgṛhiṇāmapi vidyā karmānapekṣeti prāpte
pracakṣmahe -
35.26
tamevaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena ityādinā yajñādayo hi
vidyāṅgatvena śrūyante | yajñādinā vividiṣanti veditumicchanti yajñādibhirvedanaṃ
prāptumicchantītyarthaḥ | yajñānāṃ jñānasādhanatve satyeva yajñādibhirjñānaṃ
prāptumicchantīti vyapadeśa upapadyate | yathā aserhananasādhanatve satyasinā jidhāsantīti
vyapadeśaḥ | ato yajñādīnāṃ jñānasādhanatvamavagamyate | jñānañca
vākyārthajñānāt arthāntarabhūtaṃ dhyānopāsanādiśabdavācyaṃ
viśadatamapratyakṣatāvannaśrutirūpaṃ niratiśayapriyaṃ
aharaharabhyā'sādheyātiśayamāprayāṇādanuvartamānaṃ
mokṣasādhanamityuktamasmābhiḥ pūrvameva | vakṣyati ca -
āvṛttirasakṛdupadeśāt ityādinā |
35.27
evaṃrūpañca dhyānamaharaharanuṣṭhīyamānaiḥ nitya-naimittikakarmabhiḥ
śivārādhanarūpaiḥ śivaprasādadvāreṇa jāyata iti yajñādinā vividiṣantīti śāstreṇa
pratipādyate | ataḥ karmavatsu gṛhastheṣu yajñādinityanaimittikasarvakarmāpekṣā vidyā
bhavati | yathā gamanasādhanabhūto'śvaḥ svaparikarabandhaparikarmāpekṣaḥ evaṃ
mokṣasādhanībhūtāpi vidyā nityanaimittikakarmaparikarāpekṣā | tadidamāha kṛṣṇaḥ
svayameva -
yajño dānaṃ tapaḥ karma na tyājyaṃ kāryameva tat |
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||
35.28
yataḥ pravṛttibhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam |
svakarmaṇā samabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ||
35.29
iti darśanāt gṛhasthānāṃ yajñādisāpekṣā vidyā sarveṣāmāśramiṇāñca
svāśramavihitakarmāpekṣeti yuktam
35.30
śamādyadhikaraṇam || 7 ||
35.31
sarvāśramiṇāṃ brahmavidyāṅgatvena
śamadamādīnāmavaśyanuṣṭheyātānirṇayaḥ
35.32
tametaṃ vedānuvacanena ityādiśrutidarśanāt gṛhiṇāṃ vidyāṅgatvena
yajñādikarmāvaśyakatvaṃ yuktam | śānto dānta uparataḥ titikṣuḥ samāhito bhūtvā
ātmanyevātmānaṃ paśyet iti śrutau śāntyādīnāmeva
brahmasākṣātkāramukhyahetutvāvagamāt sarveṣāmāśramiṇāṃ vidyāprādhānyaṃ
kathamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaramāha -
35.33
|| 271 || śamādyupetaḥ syāttathā'pi tu tadvidhestadaṅgatayā
teṣāmapyavaśyānuṣṭheyatvāt || 27 ||
35.34
sarveṣāmāśramiṇāṃ paraśivabrahmasākṣātkāravatāṃ antaraṅgasādhanatvena
śamādyupetatvaṃ syāt - śamādiviśiṣṭo bhavet kutaḥ antaraṅgatayā
sadāśivabrahmasākṣātkāraṃ prati sākṣātsādhanatayā tadvidheḥ teṣāṃ
śamadamādīnāṃ śānto dāntaḥ iti vākyena vihitatvāddhetoḥ teṣāṃ śamadamādīnāṃ
paraśivasākṣātkāraṃ pratyantaraṅgasādhanānāṃ avaśyānuṣṭheyatvāt sarveṣāṃ
brahmavidyāvatāṃ avaśyaṃ śamādikaṃ sampādanīyaṃ iti sūtrārthaḥ |
35.35
śānto dāntaḥ iti śrutidarśanāt śamādikaṃ sarvāśramavidheyaṃ uta
yatyāśramaviṣayaṃ veti sañcintyate -
35.36
śamādikaṃ na brahmacaryādiviṣayaṃ brahmacarye
vedādhyayanādivyāpārātmakamanovaikalyāt gṛhiṇāṃ śrautasmārtoktakarmāyāsatayā
śamādikasya niravakāśatvāt vanināṃ
kṛcchracāndrāyaṇādibahukleśabhūyiṣṭhatāvagamācca pariśeṣapramāṇena
nirābhārāṇāṃ yatīnāmeva śamādikaṃ yuktam | śānto dāntaḥ ityādīnāṃ
tatparamevetyupadiṣṭam |
35.37
āntararāgadveṣapraśamanaṃ śamaḥ sarvendriyavyāpāranirvartanaṃ damaḥ
niṣiddhakāmyakarmavyāparoparamaḥ uparatiḥ sukha-duḥkha śatru-mitra##-
cittaikāgratvaṃ samādhānaṃ
niratiśayānandakandanigamāgamaniṣṭhāpūrvakaduḥśśāstra##-
sakaletaradevatāparāṅmukhatvapūrvakamanovākkāyakarmabhiḥ śravaṇakīrtana##-
vaidikaśivaparicaryāmayassadācāro bhaktiḥ
nityaniratiśayānandamokṣalakṣmīkaṭākṣavīkṣaṇādhāranityānityavastuvivekajanita##-
etādṛśadharmāḥ netaraviṣayatvādyatīnāmeva samañjasāḥ iti prāpte vadāmaḥ |
35.38
śamādikaṃ sarvāśramiṇāṃ brahmavidyāṅgatvena parigrāhyaṃ vidyāṅgatāyā teṣāṃ
vidheḥ | tasmādevaṃvit śāntodānta uparatastitikṣussamāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ
paśyet iti vidyotpatteḥ cittasamādhānarūpatvena dṛṣṭaparikaratvāt
śamādīnāmavidyānivṛttaye teṣāmavaśyānuṣṭheyatvam | na ca karaṇavyāpāra##-
bhinnaviṣayatvāt | vihiteṣu karaṇavyāpāraḥ avihiteṣu prayojanaśūnyeṣu ca tadupaśama iti
|
35.39
na ca karaṇavyāpārarūpakarmasu vartamānasya vāsanāvaśāt
śamādīnāmupādeyatvāsambhavaḥ | vihitānāṃ karmaṇāṃ śivarādhanatayā
tatprasādadvāreṇa nikhilaviparītavāsanocchedahetutvāt | atassarvāśramiṇāṃ
brahmavidyāṅgatvena śamadamādayopyanuṣṭheyāḥ |
35.40
sarvānnānumatyadhikaraṇam || 8 ||
35.41
brahmavidāmapi prāṇasaṃśaya eva sarvānnānumatiḥ vihitā
35.42
nanu sarveṣāmāśramiṇāṃ śivajñānena śamādyanuṣṭhānavidhirastu teṣāṃ
varṇāśramadharmavartanaṃ vihitaṃ uta tajjñānamahimnā śivatulyatvāt
svecchādhīnavartanaṃ vā yuktamityāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntaraṃ darśayati -
35.43
|| 272 || sarvānnānumatiśca prāṇātyaye taddarśanāt || 28 ||
35.44
vājināṃ chandogānāṃ ca prāṇavidyāyāṃ na ha vā asyānannaṃ jagdhaṃ bhavati
nānannaṃ parigṛhītaṃ bhavati | na ha vā evaṃ vidi kiñcanānannaṃ bhavati iti
prāṇavidaḥ sarvānnānumatiḥ - saṅgīrtyate | kimiyaṃ prāṇavidyāniṣṭhasya
sarvānnānumatiḥ sarvadāḥ uta prāṇātyayāpattau vā iti saṃśayaḥ |
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit