Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 35

Śrīkarabhāṣya 35

Language
Sanskrit

35.1

kiṃ tāvatprāptam ākhyānāni śaṃsantītyākhyānāni pāriplavārthāni iti |
aśvamedhayāge rājānaṃ sakuṭhumbamupaveśya tatpurataḥ vaidikākhyānāni
adhvaryuṇā vaktavyāni | tadidaṃ pāriplavākhyaṃ karma pāriplavamācakṣyate iti vākyena
vihitaṃ tassarvā khyānāni pāriplave śaṃsantīti viniyogāt upaniṣadārambhagatā
āpyākhyāyikāstadarthā iti na vidyāprādhānyatvaṃ nyāyyamiti ceducyate -

35.2

|| na viśeṣitatvāt || iti na pāriplavārthāḥ tāḥ | tāḥ prathame'hani manurvaivasvato rājā
dvitīye'hani yamo vaivasvato rājā ityādinā pāriplavārthānāṃ ākhyāyikānāṃ
viśeṣitatvāt upaniṣadākhyānānāṃ yadā karmabhirekavākyatā tadā vidyādibhiḥ
rekavākyatā | tasmānna sarvavedānteṣvākhyānaśrutayaḥ pāriplavayogārthāḥ api tu
vidyārthā iti niścīyate |

35.3

etasminnarthe hetvantaramāha -

35.4

|| 268 || tathā caikavākyopabandhāt || 24 ||

35.5

ātmā vāre draṣṭavyaḥ ityādividhinā ekavākyatayopabandhācca ākhyānānāṃ
vidyāvidhyarthānyeva tāni iti gamyate | so'rodīt ityevamādeḥ karmavidhyarthatvam | tathā
sati upākhyānānāṃ pāriplavāṅgatvābhāve sati ekavākyatvopabandhāt
brahmavidyāṅgatvamuktam | upākhyāpūrvakaṃ brahmapratipādane kṛtsne sati
mandabuddhīnāmapi sulabhatayā brahmajñānamutpadyata ityucyate |

35.6

agnīndhanādyadhikaraṇam || 5 ||

35.7

brahmasākṣātkāre ādhānādikarmaṇāṃ mukhyahetutāyā asaṅgatatā

35.8

ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet ityādinā manusmṛtau
virāgiṇāmapyādhānādikarmāvaśyakatvadyotanāt na karmaṇā ityādiśrutāvapi pūrvatra
ādhānādirūpakarmasāpekṣatvasya arthāt siddhatvācca
virāgiṇāmapyādhānādisāpekṣatā kathaṃ vāryate ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaraṃ
darśayati -

35.9

|| 269 || ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā || 25 ||

35.10

dārepaṇa putreṣaṇa dhuneṣaṇādi vāsanānirmuktordhvaretaskānāmeva mukhyatvena
dhyāna-dhāraṇādyanugata śravaṇa-mananadyaṅgabrahmavidyādhikāratvaṃ
yataḥ pūrvatra nirdiṣṭaṃ ata evāgnīndhanādyanapekṣā##-
brahmasākṣātkārāya mukhyahetutvamasaṅgatamiti sūtrasūkṣmārthaḥ |

35.11

pūrvatra brahmavidyāyāṃ karmāśatvadyotane'pi brahmaparatvaṃ sādhitam | atra
yatyāśramiṇāmūrdhvaretaskānāṃ brahmavidyāṅgabhūtatvena
ādhānādikarmasāpekṣā yuktā ayuktā veti sandihyate |

35.12

vidyā'ñcāvidyāñca yastadvedobhayaṃ hi saḥ |
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛ'tamaśnute ||

35.13

iti śrutau -

35.14

iyāja so'pi subahūn yajñān jñānavyapāśrayaḥ |
brahmavidyāmadhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyumavidyayā ||

35.15

iti smṛtau ca karmaṇo brahmavidyāṅgatvopadeśāt vidyāvatāmūrdhvaretasāmapi
brahmavidyāṅgatvenādhānādikarma kartavyameveti prāpte brūmaḥ |

35.16

yataḥ ūrdhvaretasa āśramiṇo vidyāsambandhitvena śrutyā parigṛhyante
brahmasaṃstho'mṛtatvameti ye veme'raṇye śraddhāṃ tapa ityupāsate eta meva pravrājino
lokamicchantaḥ pravrajanti yadicchanto brahmacaryaṃ caranti ityādikayā | ata
evordhvaretassu vidyā agnīndhanādyanapekṣā | agnīndhanaṃ agnyādhānam |
ādhānapūrvakāgnihotradarśapūrṇamāsādikarmānapekṣā | teṣu vidyā
kevalasvāśramavihitakarmāpekṣetyucyate | vidyāṃcā'vidyāñca iti śrutiraviraktaviṣayā |

35.17

sarvāpekṣādhikaraṇam || 6 ||

35.18

cittaśuddhi-vairāgya-bhakti-jīvakāruṇya-śravaṇa##-
paraśivabrahmasākṣātkārahetutvapratipādanam

35.19

yajñena dānena ityādiśrutau yajñādīnāṃ brahmasākṣātkārahetutvāvagamāt kathaṃ
jyotiṣṭomādikarmaṇāṃ
brahmavidyāṅgatvamanupapannamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaramāha -

35.20

|| 270 || sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat || 26 ||

35.21

yajñena dānena iti śrutibalāt sarvāpekṣā sarveṣāṃ parameśvarārpitanitya##-
pratyapekṣā - paramparayā sādhanatvaṃ gamyate | aśvavat yathā aśvasya
gamanakriyayā paramparayā grāmaprāptihetutvaṃ tadvadupadiśyate | tathā ca tamevaṃ
vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti iti śruteḥ cittaśuddhivairāgya-bhakti##-
yajñādikarmaṇāṃ paraśivabrahmasākṣātkāra hetutvādaprāmāṇyaṃ nāstīti sūtrārthaḥ
|

35.22

pūrvādhikaraṇe jitendriyāṇāṃ pariśuddhāntaḥkaraṇānāṃ ādhānādikarmāpekṣā na
sambhavatīti rāddhāntitam | atra gṛhiṇāṃ brahmavidyādhikāravatvaṃ vihitaṃ na veti
cintyate |

35.23

saṃnyasya vedāntaśravaṇaṃ kuryāt nāstyakṛtaḥ kṛtena tadvijñānārthaṃ sa
gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ ityādau tadubhayavidhidyotanāt na kuryānniṣphalaṃ
karma iti nyāyācca gṛhasthānāmapi brahmavidyāgnīndhanādikarmāpekṣā yukteti cet
tasyāvyabhicāreṇa vidyāṅgatvānupapatteḥ |

35.24

yattu vimatā vidyā aṅgabhūtakarmāpekṣāṅgīkārāt
prayājādyapekṣadarśapūrṇamāsavadityanumānaṃ tatra ādhānādeḥ
kīdṛśamaṅgatvaṃ sādhyam prayājādivatphalopakāritvam avaghātādivat
svarūpopakāritvaṃ vā nādyaḥ tajjanyatve mukteranityatva. syāt dvitīyesādhyavikalo
dṛṣṭāntaḥ syāt |

35.25

ato na vidyāṅgatvaṃ karmaṇaḥ tasmādgṛhiṇāmapi vidyā karmānapekṣeti prāpte
pracakṣmahe -

35.26

tamevaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena ityādinā yajñādayo hi
vidyāṅgatvena śrūyante | yajñādinā vividiṣanti veditumicchanti yajñādibhirvedanaṃ
prāptumicchantītyarthaḥ | yajñānāṃ jñānasādhanatve satyeva yajñādibhirjñānaṃ
prāptumicchantīti vyapadeśa upapadyate | yathā aserhananasādhanatve satyasinā jidhāsantīti
vyapadeśaḥ | ato yajñādīnāṃ jñānasādhanatvamavagamyate | jñānañca
vākyārthajñānāt arthāntarabhūtaṃ dhyānopāsanādiśabdavācyaṃ
viśadatamapratyakṣatāvannaśrutirūpaṃ niratiśayapriyaṃ
aharaharabhyā'sādheyātiśayamāprayāṇādanuvartamānaṃ
mokṣasādhanamityuktamasmābhiḥ pūrvameva | vakṣyati ca -
āvṛttirasakṛdupadeśāt ityādinā |

35.27

evaṃrūpañca dhyānamaharaharanuṣṭhīyamānaiḥ nitya-naimittikakarmabhiḥ
śivārādhanarūpaiḥ śivaprasādadvāreṇa jāyata iti yajñādinā vividiṣantīti śāstreṇa
pratipādyate | ataḥ karmavatsu gṛhastheṣu yajñādinityanaimittikasarvakarmāpekṣā vidyā
bhavati | yathā gamanasādhanabhūto'śvaḥ svaparikarabandhaparikarmāpekṣaḥ evaṃ
mokṣasādhanībhūtāpi vidyā nityanaimittikakarmaparikarāpekṣā | tadidamāha kṛṣṇaḥ
svayameva -
yajño dānaṃ tapaḥ karma na tyājyaṃ kāryameva tat |
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||

35.28

yataḥ pravṛttibhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam |
svakarmaṇā samabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ||

35.29

iti darśanāt gṛhasthānāṃ yajñādisāpekṣā vidyā sarveṣāmāśramiṇāñca
svāśramavihitakarmāpekṣeti yuktam

35.30

śamādyadhikaraṇam || 7 ||

35.31

sarvāśramiṇāṃ brahmavidyāṅgatvena
śamadamādīnāmavaśyanuṣṭheyātānirṇayaḥ

35.32

tametaṃ vedānuvacanena ityādiśrutidarśanāt gṛhiṇāṃ vidyāṅgatvena
yajñādikarmāvaśyakatvaṃ yuktam | śānto dānta uparataḥ titikṣuḥ samāhito bhūtvā
ātmanyevātmānaṃ paśyet iti śrutau śāntyādīnāmeva
brahmasākṣātkāramukhyahetutvāvagamāt sarveṣāmāśramiṇāṃ vidyāprādhānyaṃ
kathamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaramāha -

35.33

|| 271 || śamādyupetaḥ syāttathā'pi tu tadvidhestadaṅgatayā
teṣāmapyavaśyānuṣṭheyatvāt || 27 ||

35.34

sarveṣāmāśramiṇāṃ paraśivabrahmasākṣātkāravatāṃ antaraṅgasādhanatvena
śamādyupetatvaṃ syāt - śamādiviśiṣṭo bhavet kutaḥ antaraṅgatayā
sadāśivabrahmasākṣātkāraṃ prati sākṣātsādhanatayā tadvidheḥ teṣāṃ
śamadamādīnāṃ śānto dāntaḥ iti vākyena vihitatvāddhetoḥ teṣāṃ śamadamādīnāṃ
paraśivasākṣātkāraṃ pratyantaraṅgasādhanānāṃ avaśyānuṣṭheyatvāt sarveṣāṃ
brahmavidyāvatāṃ avaśyaṃ śamādikaṃ sampādanīyaṃ iti sūtrārthaḥ |

35.35

śānto dāntaḥ iti śrutidarśanāt śamādikaṃ sarvāśramavidheyaṃ uta
yatyāśramaviṣayaṃ veti sañcintyate -

35.36

śamādikaṃ na brahmacaryādiviṣayaṃ brahmacarye
vedādhyayanādivyāpārātmakamanovaikalyāt gṛhiṇāṃ śrautasmārtoktakarmāyāsatayā
śamādikasya niravakāśatvāt vanināṃ
kṛcchracāndrāyaṇādibahukleśabhūyiṣṭhatāvagamācca pariśeṣapramāṇena
nirābhārāṇāṃ yatīnāmeva śamādikaṃ yuktam | śānto dāntaḥ ityādīnāṃ
tatparamevetyupadiṣṭam |

35.37

āntararāgadveṣapraśamanaṃ śamaḥ sarvendriyavyāpāranirvartanaṃ damaḥ
niṣiddhakāmyakarmavyāparoparamaḥ uparatiḥ sukha-duḥkha śatru-mitra##-
cittaikāgratvaṃ samādhānaṃ
niratiśayānandakandanigamāgamaniṣṭhāpūrvakaduḥśśāstra##-
sakaletaradevatāparāṅmukhatvapūrvakamanovākkāyakarmabhiḥ śravaṇakīrtana##-
vaidikaśivaparicaryāmayassadācāro bhaktiḥ
nityaniratiśayānandamokṣalakṣmīkaṭākṣavīkṣaṇādhāranityānityavastuvivekajanita##-
etādṛśadharmāḥ netaraviṣayatvādyatīnāmeva samañjasāḥ iti prāpte vadāmaḥ |

35.38

śamādikaṃ sarvāśramiṇāṃ brahmavidyāṅgatvena parigrāhyaṃ vidyāṅgatāyā teṣāṃ
vidheḥ | tasmādevaṃvit śāntodānta uparatastitikṣussamāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ
paśyet iti vidyotpatteḥ cittasamādhānarūpatvena dṛṣṭaparikaratvāt
śamādīnāmavidyānivṛttaye teṣāmavaśyānuṣṭheyatvam | na ca karaṇavyāpāra##-
bhinnaviṣayatvāt | vihiteṣu karaṇavyāpāraḥ avihiteṣu prayojanaśūnyeṣu ca tadupaśama iti
|

35.39

na ca karaṇavyāpārarūpakarmasu vartamānasya vāsanāvaśāt
śamādīnāmupādeyatvāsambhavaḥ | vihitānāṃ karmaṇāṃ śivarādhanatayā
tatprasādadvāreṇa nikhilaviparītavāsanocchedahetutvāt | atassarvāśramiṇāṃ
brahmavidyāṅgatvena śamadamādayopyanuṣṭheyāḥ |

35.40

sarvānnānumatyadhikaraṇam || 8 ||

35.41

brahmavidāmapi prāṇasaṃśaya eva sarvānnānumatiḥ vihitā

35.42

nanu sarveṣāmāśramiṇāṃ śivajñānena śamādyanuṣṭhānavidhirastu teṣāṃ
varṇāśramadharmavartanaṃ vihitaṃ uta tajjñānamahimnā śivatulyatvāt
svecchādhīnavartanaṃ vā yuktamityāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntaraṃ darśayati -

35.43

|| 272 || sarvānnānumatiśca prāṇātyaye taddarśanāt || 28 ||

35.44

vājināṃ chandogānāṃ ca prāṇavidyāyāṃ na ha vā asyānannaṃ jagdhaṃ bhavati
nānannaṃ parigṛhītaṃ bhavati | na ha vā evaṃ vidi kiñcanānannaṃ bhavati iti
prāṇavidaḥ sarvānnānumatiḥ - saṅgīrtyate | kimiyaṃ prāṇavidyāniṣṭhasya
sarvānnānumatiḥ sarvadāḥ uta prāṇātyayāpattau vā iti saṃśayaḥ |

Linked texts (1)