Aphorisms on Brahman 39
Śrīkarabhāṣya 39
- Language
- Sanskrit
39.1
yadyapi atha muniḥ ityatra vidhipratyayo na śrūyate tathāpi maunasyāprāptatvāt
vidheyatvamaṅgīkaraṇīyam | atha muniḥ syāt iti | idañca maunaṃ
śravaṇapratiṣṭhārthānmananāt arthāntarabhūtaṃ upāsanālambanasya punaḥpunaḥ
saṃśīlanaṃ tadbhāvanārūpam | ayamevātra vākyārthaḥ -
39.2
brāhmaṇaḥ vidyāvān pāṇḍityaṃ nirvidya upāsyaṃ brahmatattvaṃ pariśuddhaṃ
paripūrṇañca viditvā śravaṇa-mananābhyāṃ prāptaṃ vedanaṃ pratilabhyetyarthaḥ |
tacca bhagavadbhaktikṛtasattvavivṛddhikṛtam | yathoktaṃ nāhaṃ vedaiḥ ityārabhya
bhaktyā tvananyathā śakyaḥ ahaṃ evaṃ vighorjuna iti | śrutiśca - yasya deve parā
bhaktiḥ yathā deve tathā gurau nā'yamātmā pravacanena labhyaḥ ityādinā | bālyena
tiṣṭhāset iti bālyasvarūpañcānantarameva vakṣyate | bālyañca pāṇḍityañca nirvidyātha
muniḥ syāt bālyapāṇḍitye yathāvadupādāya pariśuddhe paripūrṇe paraśivabrahmaṇi
mananaśīlo bhavet | nididhyāsanarūpavidyāvyāvṛttaye
39.3
evameva tritayopādānāt labdhavidyo bhavatītyāha - amaunaṃ maunañca nirvidyātha
brāhmaṇaḥ iti | amaunaṃ maunetarasahakārikalāpaḥ | tañca maunañca
yathāavdupādadāno vidyākāṣṭhāṃ tadekaniṣṭhāṃ ālambetyarthaḥ | sa brāhmaṇaḥ kena
syāt ityuktādupāyā tkimanyo'pyutpādanīyo'sti iti pṛṣṭe yena syāt tenedṛśa eveti yena
maunivaryastena brāhmaṇaḥ syāt ityuktam | tenedṛśaḥ syāt na kenāpyanyenopāyena iti
parihṛtam | ataḥ sarveṣvāśrameṣu sthitasya viduṣo yajñādisvāśramadharmavat
pāṇḍityādika maunaṃ tṛtīyaṃ vidyāsahakāryantaraṃ vidhīyate |
39.4
atha syādyadi sarveṣvāśrameṣu sthitānāṃ viduṣāṃ tattadāśramadharmasahakāriṇī
maunatṛtīyā sacivā vidyā brahmaprāptisādhanamucyate kathaṃ tarhi chāndogye -
abhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyānaḥ ityārabhya sa khalvevaṃ
vartayan yāvadāyuṣaṃ brahmalokamanisampadyate na ca punarāvartate iti yāvadāyuṣaṃ
gārhasthyadharmeṇasthitidarśanamupapadyate | ata āha -
39.5
brahmacaryādyāśramiṇāmapi brahmavidyādhikārasya avirodhitānirṇayaḥ
guruśabdārthanirvacanañca
39.6
|| 2292 || kṛtsnabhāvāttu gṛhiṇopasaṃhāraḥ || 48 ||
39.7
tu śabdaḥ śaṅkanirāsārthaḥ | kṛtsneṣvāśramadharmeṣu brahmavidyāyāssadbhāvāt
gṛhiṇopyastīti tenopasaṃhāraḥ| tasmāt sarvāśramadharmapradarśanārtho
gṛhiṇopasaṃhāra iti bhāvaḥ |
39.8
nanu vedāntavijñānasuniścitārthāḥ iti vaikalye vedāntārthajñānavatāṃ
saṃnyāsayogavidhivyapadeśāt atyāśramasthaḥ iti dhyānayogasya
atyāśramadharmatvopadeśāt brahmacāriṇāṃ
vedavratādyanuṣṭhānācāryaparatvaśatvāt gṛhiṇāṃ
kuṭumbapoṣaṇabhārādivyāpārasattvāt vānaprasthānāṃ upavāsa-kṛcchra##-
tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ yatīnāmeva
brahmavidyādhikāritvamiti cenna tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ
śrotriyaṃ brahmaniṣṭham ityatra śiṣyasya asmitpāṇitvavyavasthāpanena
gurorgṛhasthatvaṃ śrotriyaśabdena svāśramasadācāraniṣṭhatvaṃ brahmaniṣṭhaṃ
ityanena brahmavettṛtvamapyasaṅkucitatvena nirdeśāt yatīnāmapi mukhyatvena
brahmavidyādhikāritve siddhe'pi brahmacaryādisarveṣāmāśramiṇāmapi na brahmavidyā
virudhyate |
39.9
chāndogye - kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyānaḥ ityārabhya sa khalvevaṃ
vartayan yāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate iti kṛtsnāśrayeṣu
brahmavidyākāritvaśravaṇāt gṛhiṇopasaṃhāratsarveṣāṃ pradarśanārthamiti
veditavyam |
39.10
sarvāśramiṇāṃ brahmavidyādhikārasya yuktatā
39.11
nanu gṛhasthānāmapi brahmavidyādhikāritve na kuryānniṣphalaṃ karma iti nyāyena
yatyāśramasya niṣprayojanatvam | yāvajjīvamagnihotaṃ juhoti iti
śrautavidhivirodhābhāvāt sarveṣāmādhārabhūtatvena smṛtipurāṇeṣu
gṛhasthāśramasya sarvādhikatvanirdeśāt atyāśramasthaḥ sakalendriyāṇi nirudhya
bhaktyā svaguruṃ vraṇamya ityādiśrutisiddha-atyāśrama-saṃnyāsa##-
kavayo viduḥ iti smṛtidarśanāt phalatyāgaḥ saṃnyāsaḥ iti tattvam | yatnaśīlo yatiḥ iti
niyamena mokṣaprayatnasya gṛhiṣvapi sambhavena sarveṣāmāśramiṇāmapi
tatsambhavati |
39.12
maunādhikaraṇam || 14 ||
39.13
atyāśramilakṣaṇam
39.14
yastu liṅgāṅgasaṃyuktaḥ sa evātyāśramī bhavet |
liṅgaṃ śivo bhavet kṣetraṃ aṅgaṃ saṃyoga āśrayaḥ ||
tasmāllṅgāṅgasaṃyukto yo'pi so'tyāśramī bhavet |
39.15
ityādiṣvatyāśramaśabdasyāpi sarvāśramasādhāraṇatvena śivoktavātulāgame
vyapadeśācca maunādividhāyakaḥ yatyāśramaḥ mumukṣūṇāñca na yuktaḥ
ityāśaṅkya tatra adhikaraṇāntaramāha -
39.16
|| 293 || maunavaditareṣāmapyupadeśāt || 49 ||
39.17
chāndogye - brāhmaṇaḥ putreṣaṇāyāśca vitteṣaṇāyāśca lokeṣaṇāyāśca
vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ carati iti pārivrajyaikāntadharmaṃ pratipādya tayaiva
tasminneva tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya ityādinā
pārivrajyadharmasthitihetumaunatṛtīyasahakārividhānaṃ pradarśya tadvat tatraiva
abhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe ityādinā gṛhasthādīnāmapi
brahmavidyopadeśāt saṃnyāsa-yatyādiśabdānāṃ paṅkajādivattatraiva rūḍhiḥ |
tasmāśatīnāṃ brahmavidyā mukhyā | tadbhinnānāṃ agnihotrādikaṃ karma mukhyam |
atyāśramī prāṇaliṅgasambandhī bhasmaghuṭṭikāṃ kanthāṃ kamaṇḍaluṃ
bhikṣāpātraṃ daṇḍañca dhārayet ityādinā śaṅkarasaṃhitādiṣu atyāśramaśabdasya
sarvāśramasādhāraṇye'pi yatīnāṃ mukhyatvāvagamāt | maunavaditareṣāṃ ityatra
maunasya yateḥ mukhyatvena brahmavidyādhikāritvaṃ pradarśya samudravattaṭākaṃ iti
nyāyavat taddṛṣṭāntenetareṣāmapi brahmavidyāyā upadeśāt sarvādhikatvaṃ
yatīnāmanavadyamiti sūtrārthaḥ |
39.18
brahmasaṃstho'mṛtatvameti ityatra brahmaniṣṭhapuruṣasya mokṣābagamāt
brahmavidāpnoti param iayatra brahmavidāmeva muktyupadeśāt
dhyānanirmathanābhyāsāt pāśaṃ dahati paṇḍitaḥ ityādau dhyānavidhānasya
pāśavicchedalakṣaṇakathanāt atharvaśirasi - tṛṣṇāṃ jitvā hetujālasya mūlaṃ
budhyā saṃcintya sthāpayitvātha rudre rudraṃ śāśvataṃ
39.19
purāṇaṃ iṣṭamūrjaṃ tapasā niyacchat | vratametatpāśupataṃ tatsamācaret mumukṣurna
punarbhavāya iti pāśupatavratasyaiva mokṣavyavasthāpanāt purāṇeṣvapi tathā
darśanācca kevalabrahmavidyāvatāṃ amṛtatvaṃ uta pāśupatavrataniṣṭhānāmeveti
sandihyate |
39.20
pāśupatavratasya sarvāśramiṇāmāvaśyakatvena āśrameṣvantarbhāvāt tasya
kālaparimitidarśanāt kalatra-putrādisādhanārthaṃ rāma##-
sādhanāntaranirapekṣatvāvagamācca śrutisiddhatve'pi pāśupatavratasya
kāmyamātraphalatvamiti prāpte pracakṣmahe -
39.21
pāśupatavratadhāriṇāṃ muktireva phalaṃ vidyāsampatteśca parabrahmaṇo rudrasya
anusandhānarūpamunidharmavaditareṣāmapi bhikṣācaryaśamādimokṣadharmāṇāṃ
pāśuaptavrate nirdeśāt tanniṣṭhānāmapi rudra ekatvāhuḥ | agnirityādinā bhasma
gṛhītvā vimṛjyāṅgāni saṃspṛśet | vratametatpāśupataṃ paśupāśavimokṣāya iti
rudradhyānasya pāśavicchedarūpamokṣaphalatvāvagamāt yāvadāyuṣaṃ
pāśupatavratadhāriṇāṃ muktirevaphalam |
39.22
pūrvapāśupata-mahāpāśupatasvarūpam
39.23
kiñca - pāśupatavratāśrame vidyāsādhanabrahmacaryādiyatidharmasamanvayāt
atyāśramasaṃjñiko'yamāśramabhedaḥ svatantraparaśivaprāptihetuḥ |
39.24
yāvaccharīrapātaṃ vā dvādaśābdamathāpi vā |
kuryātpāśupataṃ divyaṃ paśupāśanivṛttaye ||
39.25
dvidhā pāśupataṃ jñeyaṃ pūrvāparavibhedataḥ |
śaivadīkṣānusāreṇa bhasmarudrākṣadhāraṇam ||
39.26
labdhvā śivaṃ mahādevaṃ liṅgarūpamumāpatim |
yo'rcayettaṃ trikālaṃ vai pūrvapāśupataṃ hi tat ||
39.27
nigamāgamasandhānaśaivadīkṣāvidhānataḥ |
śivaliṅgaṃ kare kaṇṭhe dhṛtvā vakṣaḥsthale'pi vā ||
39.28
trikālaṃ yo'rcayedbhaktyā mahāpāśupato hi saḥ |
śrautāśrautavibhedena tadridhā paricakṣyate ||
39.29
varṇāśramocitaṃ dharmaṃ vedabhārgāvirodhataḥ |
kṛtvā'rcayati yaḥ śambhuṃ śrautaśaivassa īryate ||
39.30
varṇāśramocitaṃ dharmaṃ tyaktvā tāntrikamārgataḥ |
yaḥ pūjayati viśveśaṃ tantraśaivassa ucyate ||
39.31
iti śivāgame śrūyate | tasmāt dvādaśābdaparimitapāśupatavratasya
svābhīṣṭakāmyaphalahetutvaṃ yāvajjīvapāśupatavratasya hi
pāśanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirūpaṃ nityaphalakatvamiti niścīyate |
yāvajjīvapāśupatavratasya hi pāśanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirūpaṃ
nityaphalakatvamiti niścīyate |
39.32
nirābhāravīraśaivalakṣaṇam
39.33
atyāśramī nirābhāraḥ ṣaṭsthalī jaṅgamaścaraḥ |
śivayogayatirvīro nānyeṣu na kadācana ||
39.34
iti vīrāgame darśanāt | atyāśramaśabdasya
śaivadīkṣāvacchinnacaturvidhāśamaparasādhāraṇye'pi saḥ
tyakteṣaṇatrayanirābhāravīraśaive rūḍhaḥ |
39.35
brahmacāriṇāṃ yatheṣṭabhojanapūrvakatvādhyāyādhyayanatvaṃ asādhāraṇadharmaḥ |
gṛhiṇāṃ yathocitabhojanapūrvakanityāgnihotrādikarmānuṣṭhānaṃ vānaprasthānāṃ
upavāsādipradhānakāyaśoṣaṇahetubhūtapañcāgnimadhyādistrhānarūpa##-
yamādyaṣṭāṅgapūrvakayogābhyāsānukūlaśravaṇa-manana##-
brahmavidyādhikāritvaṃ sarvāśramiṇāṃ yuktam | brahmavitpāśupatayoḥ
muktyupadeśavidhāyakavākyānāṃ parasparavirodhaḥ | eṣāmīśe paśupatiḥ
ityādiśrutiṣu śivasya brahmaṇaḥ sarvajīvādhipatitvaṃ tadbandhamokṣahetutvāgamāt
tadanugrahābhāve tatprāptyasaṃbhavāt brahmavettṛtvavidhāyakavākyānāṃ
taddīkṣānusaraṇe tadupāsakānāṃ tatsākṣātkāraḥ arthādupadiśyate |
39.36
anāviṣkārādhikaraṇam || 15 ||
39.37
śivayogināṃ bālādivadguptaśivajñānavaibhavatvaṃ svābhāvikam
39.38
nanu sarveṣāmāśramiṇāṃ brahmavidyādhikāro'stu tathāpi tadvṛttiḥ
kimityākāṅkṣāyāṃ tallakṣaṇamadhikaraṇāntareṇa darśayati -
39.39
|| 294 || anāviṣkurvannanvayāt || 50 ||
39.40
anāviṣkurvan bālakavat svaniṣṭhabhakti-jñāna-vairāgya-śama##-
sadā śravaṇa-manana-nididhyāsana-dhyāna-dhāraṇāvadhāna##-
kurvastiṣṭhet | kutaḥ anvayāt śivayoginaḥ
śarīrendriyādyabhimānanirākaraṇapūrvakasvamanovṛtteḥ śive sadā samanvayāt
bālādivat jñaptiśivajñānavaibhavatvaṃ svābhāvikamiti sūtrārthaḥ | tasmāt brāhmaṇaḥ
pāṇḍityaṃnividya bālyena na tiṣṭhāset iti
39.41
jyotirliṅgaṃ bhruvormadhye nityaṃ dhyāyetsadā yatiḥ |
ātmānamātmanā sākṣāt brahmabudhyā suniścitam ||
39.42
deha bālyādisaṃbandhāt varṇāśramasamanvitān |
vedaśāstrapurāṇāni padapāṃsumiva tyajet ||
39.43
etāni nispṛhaḥ tiṣṭhet na hi tena sahāvaset
muniḥ kaupinavāsosvānnagno vā dhyānatatparaḥ |
adhyātmabuddhirāsīno nirapekṣo nirāśiṣaḥ ||
39.44
ātmanaiva sahāyena sukhārthī vicarediha |
sandigdhassarvabhūtānāṃ varṇāśramavivarjitaḥ ||
39.45
andhavajjaḍavaccāpi mūkavacca mahīṃ caret |
gacchaṃstiṣṭhannupaviśan śayāno vānyathāpi vā ||
39.46
yathecchayā vasedvidvān svātmārāmassadā muniḥ |
bālonmattapiśācavat jaḍavṛttyā lokamācaret ||
39.47
brāhmaṇassamāhito bhūtvā tattvaṃpadaikyameva savā kuryāt | āśāmbaro na namaskāro
na svāhākāro na svadhākāro na nindāstutiryādṛcchko bhavet ityādinā
śivajñānavatāṃ bālādivadupādeyatayā śrutam | atra bālavat kāmakarmacārādikaṃ
sarvaṃ viduṣopādeyaṃ uta ḍambhādirahitatvameveti viśayaḥ |
39.48
vālonmattapiśācavajjaḍavṛttitvasya brahmavidāmupadeśāt
tadvadyuktāyuktaśūnyatayā puṇyāpuṇyakarmānuṣṭhānamupādeyam | tasmāt ātmā
vā're draṣṭavyaḥ ityādiśrutivihitavedāntaśravaṇamananādi##-
39.49
anāviṣkurvanniti bālasya yat svabhāvānāviṣkārarūpaṃ karma tadupādāno varteta vidvān |
kutaḥ || anvayāt || sadāśivasyaikaniṣṭhāgariṣṭhacittasamanvayāt yuktam | bālyena
tiṣṭhāset ityasmin vidhau tasyaiva viduṣo'nvayasambhavo yuktaḥ | itareṣāṃ
vidyāvirodhitvaśravaṇāt |
39.50
nā'virato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ |
nāśāntamānaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt ||
39.51
āhāraśuddhau satvaśuddhiḥ sattvaśudhyā dhruvā smṛtiḥ | ityādiṣu
brahmaniṣṭhaniyamāḥ śrūyante | dṛṣṭāntena hi sarvasambhavaḥ iti nyāyena
bāladivaddambharahitatvamātramuktam | pūrṇaśivajñānināṃ
sarvaśivātmakatvanirantarabhāvānāṃ vedāntaśravaṇādikaṃ
39.52
aprayojanam | mandaśivajñānināṃ sarvaśivātmakatvajñānadārḍhyārthaṃ śravaṇa##-
39.53
samādhimagnaḥ karmāṇi mā karotu karotu vā |
hṛdaye nāsti sandehaḥ sa jīvanmukta ucyate ||
39.54
ityādivedānteṣvaviduṣāmeva vidhivihitakarmānuṣṭhātṛtvaṃ viduṣāṃ
svecchādhīnapravartakatvaṃ copadiṣṭam |
39.55
aihikādhikaraṇam || 16 ||
39.56
jagadvāsanāyuktānāṃ jaḍabharatādivat kālāntareṇa muktiḥ nirvāsanayukta
śivaikaniṣṭhānāṃ vāmadevādivat ihajanmanyeva mokṣaḥ
39.57
nanu śravaṇamananādisahakṛtaśivatattvasākṣātkāravatāṃ puruṣāṇāṃ
pūrṇādhikāriṇāmihaiva janmani jīvabhāvanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirvā
sālokyādikrameṇa kramamuktiruta janmāntarevetyāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntareṇāha ##-
39.58
|| 295 || aihikamaprastutapratibandhe taddarśanāt || 51 ||
39.59
aprastutapratibandhe - prastutānāṃ bhakti-vairāgya-śama##-
aihikaṃ jñānamutpadyate | asminneva janmani paraśivabrahmasākṣātkāra utpadyate |
dṛḍhadehādyabhimānarūpapratibandhake sati tu janmāntare punarapi śravaṇamanana##-
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim ityādinā smṛtipurāṇeṣu jaḍabharatasya
janmatrayeṇa janmāntaraphalena vāmadevasyaikajanmani
pāśanivṛttipūrvakaśivatvaprāptyupagamāt prabaladehādyabhimānavatāṃ
anekajanmakṛtadhyāna-dhāraṇa-pūjā-namaskāra-śravaṇa##-
svalpadehābhimānavatāṃ īśvarānugrahavatāṃ ekajanmānuṣṭhita-śivabhakti##-
39.60
muṇḍakopaniṣadi - kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati tasmai
sahovāca - dve vidye veditavye iti ha sma yat brahmavido vadanti ityupakramya sa yo ha
vai paramaṃ brahma veda brahmaiva bhavati ityantaṃ abhyudaya##-
phalābhilāṣāsaktapuṇyakarmotpādakaphalaṃ abhyudayasaṃjñikaṃ śama-dama##-
niḥśreyasasaṃjñikam | tatra śivajñānaniṣṭhāvatāṃ iha janmani janmāntare vā muktiriti
sandihyate |
39.61
atra brahma samaśnute iti viduṣāmihaiva brahmaprāptyupadeśāt kālavilambaphalasvīkāre
vidyāyā māhātmyocchedaprasaṅgāt | tathā cet jyotiṣṭomādivat
mukhyasādhanatvāyogāccā brahmavidyāvatāmihaiva janmani muktiphalaṃ ucitamiti prāpte
tatra vakṣyāmaḥ |
39.62
aihikaṃ abhyudayaphalaṃ upāsanaṃ aprastute prabalakarmāntarapratibandhe asati anantaraṃ
pratibandhe sati taduttarakālaṃ ityaniyamaḥ | kutaḥ || taddarśanāt || dṛśyate hi
prabalakarmāntareṇa karmaphalapratibandhābhyupagamaḥ śrutau yadeva vidyayā karoti
śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati ityudgīthavidyāyuktasya karmaṇaḥ
phalāpratibandhaśravaṇāt bhūtapratibandha-vartamānapratibandha##-
śruti smṛti-purāṇeṣu tāraṇopāyāvagamāt
bhāvipratibandhanivṛtyupāyadarśanāt bharatasya trijanmasu jaḍabharatādīnāmiva
janmāntaramuktihalaṃ na virudhyata | iha janmani muktividhāyakavākyānāṃ
vāmadevādivadbhāvipratibandhanirmuktavidvadviṣayatvam |
39.63
vāsanātānavaṃ brahman mokṣa ityabhidhīyate |
na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale ||
39.64
sarvāṃśāsaṅkṣaye cetaḥkṣayo mokṣa itīryate |
baddho hi vāsanābaddho mokṣasyādvāsanākṣayaḥ ||
39.65
ityādau nirvāsanāyuktasya brahmavidyāpūrṇasyaivāsmin janmani muktyupadeśādato na
virodhaḥ |
39.66
muktiphalādhikaraṇam || 17 ||
39.67
brahmavidyopāsakānāṃ svecchānusāreṇa
saśarīrāśarīramuktidvayaprāptinirūpaṇam
39.68
nanu jagadvāsanāyuktabrahmavidyāvatāṃ jaḍabharatādivat kālāntareṇa muktiḥ
nirvāsanāmaunaniṣṭhānāṃ śivaikacetasāṃ vāmadevādivadihajanmanyeva
mokṣaphalamastu tathāpi daharādi brahmavidyāvatāṃ
saśarīramuktiraśarīramuktirvetyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -
39.69
|| 296 || evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ || 52 ||
39.70
pūrvaṃ jagadvāsanāyuktānāṃ janmāntareṇa nirvāsanaśivajñānaniṣṭhānāmihaiva
janmani śivaprāptirūpamuktiphalamabhihitam | tathāpyevaṃ śivatattvasākṣātkāravatāṃ
sarveṣāṃ muktiphalamekamevetyaniyamaḥ | so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā iti
śrutau brahmavidāṃ brahmaṇā saha sarvakāmāvāptidarśanāt sarveṣāṃ brahmavidāṃ
aśarīramuktisaṃjñikakaivalyamuktireveti niyamo nāsti |
39.71
kintu śivānugrahavatāṃ śama##-
paralokavāsanānirmuktānāṃ ihaiva daharākāśajyotirliṅge suṣuptisukhavadaśarīreṇa
prārabdhanāśaparyantaṃ jīvanmuktadaśāyāṃ nityaniratiśayānandamanubhūya
tatsamādhikāle pracaṇḍātapamadhyanikṣiptanirvātakarpūradīpavat sthitvā
videhamuktyavasare nadīsamudranyāyavadekatvaṃ paramākāśe paramaśive sambhavati |
tadbhinnānāṃ mūrtapara"ṣivabrahmalokabhogavāsanāyuktānāṃ prāṇāvasāne
śivalokanivāsocitadivyamaṅgalavigraheṇa sālokya-sāmīpya-sārūpyātmaka##-
aśarīramuktissaśarīramuktirityaniyamaḥ kutaḥ || tadavasthāvadhṛteḥ || yadeva
jñānaphalaṃ tadeva karmaphalaṃ
39.72
yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajatyante kalevaram |
taṃ tamevaiti tattvajñaḥ sadā tadbhāvabhāvitaḥ ||
39.73
antyakāle prabuddho yaḥ suhṛdā buddhito'pi vā |
śivamekamanudhyāyan sa yāti paramāṃ gatim ||
39.74
sadāśivātmakaṃ rūpaṃ dhyāyan prāṇānvimuñcati |
tadāsau śivatāṃ yāti nānyā gatiriti śrutiḥ ||
39.75
ityādiśrutismṛtyāgamādiṣu tadvadupadeśāt mūrtaparaśivabrahmopāsanāvasthāyāṃ
taccittasya mūrtabrahmadhṛteḥ mūrtabrahmākārākāritatvāt
amūrtaparaśivatattvopāsanāyāṃ bhaktacittasyāmūrtaśivatattvadhṛteḥ muktibhedo na
virudhyata iti sūtrārthaḥ |
39.76
na tatra prāṇā ūtkrāmante tatraiva samavalīyante ityata sadyomuktayavagamāt te
brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtātparimucyanti ityatra kramamuktyupadeśāt
paraśivabrahmopāsakānāṃ sadyomuktisaṃjñika aśarīramuktiḥ kramamuktisaṃjñika##-
39.77
jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta vājapeyena svārājyakāmo yajet
ityādidharmaprakaraṇapaṭhitābhyudayaphalavat brahmavidyāphalasyāpi
sātiśayatvamanavadyam | daharaśāṇḍilya##-
śrutau kṛtasya karmaṇo'kṛtamokṣahetutvanirāsāvagamāt ātmā vā are draṣṭavyaḥ
ityādau śravaṇajanitatadjñānasyaiva mokṣāṅgatvavyavasthāpanācca upāsanena
brahmaprāptirna sambhavatīti prāpte pracakṣmahe -
39.78
dharmaprakaraṇapaṭhitajyotiṣṭomādyupāsakānāmiva
brahmaprakaraṇadaharādividyopāsakānāṃ anitvaphalamaśrāvaṇīyaṃ
tadvidhāyakaśrutyadarśanāt | taittirīye - so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā
ityatra sālokyāditrividhavibhūtyātmakakalpāyaṇavibhūtiḥvāsanāyuktadaharopāsakānāṃ
dṛśyate | daharaṃ vipāpaṃ parameśmabhūtam ityādinā taittirīye hṛtpuṇḍarīkaṃ
virajaṃ viśuddhaṃ ityārabhya umāsahāyaṃ parameśvaraṃ dhyātvā munirgacchati
bhūtayonim iti kaivalye daharopāsakānāṃ nirvāsanaparaśivadhyānaniṣṭhānāṃ
aśarīrakaivalyavibhūtirupapadyate |
39.79
śraddhābhaktidhyānayogādavehi tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvādbhūyaścānte
viśvamāyānivṛttiḥ ityādiśrutiśateṣu brahmavidyopāsakānāṃ
nityanirūpamaśarīrāśarīramuktidvayaprāptyupadeśāt brahmavidyāyāḥ
sarvādhikatvamanivāryam | dhyānādyupāsanānāṃ karmatvavyapadeśe
śravaṇādīnāmapi karmatvaṃ prasajyet | ātmā vāre draṣṭavyaḥ ityatra
paraśivasākṣātkāraphalamanūdya tatsādhanatvena śravaṇādikamupadiṣṭam | tatra
śravaṇa-mananādisahakṛtanididhyāsanārūpopāsanasyaiva
mukhyasākṣātkārahetutvamupadiṣṭam na vaidyaśākhādivatkevalavākyārthajñānasya |
39.80
nanu loke vyomasthitanakṣatrāṇāṃ sarvānubhavadarśanāt tatpuṇyakṣaye
bhūpatanadyotanāt saśarīra muktiḥ kailāse sambhavati ityūhya upamanyu-dadhīci##-
puruṣāṇāṃ dṛṣṭatvāt tatrāpi pūjyapūjakabhāvasadbhāvāt bhallāṇa-cirutuṇḍa##-
saha śivalokaprāptidarśanācca nānubhavaviṣayā aśarīramuktiriti cenna saśarīramuktivat
aśarīramukterapi śruti-yuktyanubhavasiddhatvāt suṣuptisamādhiṣu sthūla##-
aśarīrānubhavamanubhūya punastadanubhavopadeśācca | na ca
svargaprāptatejaśśarīranakṣatrādivat śivalokaprāptamahāpuruṣāṇāmapi
punaḥpunarāvṛttiḥ | te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtātparimucyanti sarve iti
śrutau tallokādeva kaivalyamuktyupadeśāt brahmavidyopāsakānāṃ
nityaniratiśayānandasvabhāvādvitīyasaśarīrāśarīramuktidvayaṃ svecchānusāreṇa
labhyate | tasmānna caikamuktiriti niyamassambhavatīti niścīyate |
39.81
iti śrīmadyativrajaparivṛḍha-śrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryasvāmikṛta##-
39.82
śrīkarabhāṣye
39.83
upāanādhyāyasaṃjñikatṛtīyādhyayasya
puruṣārthādhikaraṇādisaptadaśādhikaraṇāvacchinna
puruṣārtho'taśabdāditivādarāyaṇa-ityādi-dvipañcāśatsūtrātmakaḥ
39.84
caturthaḥ pādaḥ samāptaḥ
39.85
atha śrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryaviracite
39.86
brahmamīmāṃsāsūtrārthaprakāśake
39.87
śrīkarabhāṣye
39.88
caturthādhyāyasya
39.89
prathamaḥ pādaḥ
39.90
āvṛtyadhikaraṇam || 1 ||
39.91
sarvavidyāphalanirūpaṇam
39.92
nirantaramananyabhāvānugataśravaṇamananādisādhakatadupāsanakartavyatā##-
39.93
tṛtīyādhyāye
tattvaṃpadavākyārthasiddhopāsyopāsakaśivajīvapratipādakadaharādividyācintā kṛtā |
idānīṃ caturthādhyāyasya prathamapāde sarvāsāṃ vidyānāṃ phalaṃ dvitīye
tvampadārthabhūtajīvotkrāntidaśāviśeṣaphalaṃ tṛtīye arcirādigatiphalaṃ caturthe
svābhāvikajīvabhāvanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirūpaparamapuruṣārthaphalañca
darśayati | tasmādetadadhyāyasya phalābhidhānam |
39.94
pūrvādhyāye daharaśāṇḍilyādividyāvidhānasya
pāśanivṛttipūrvakaśivatvaprāptisidhyarthaṃ sādhamaiḥ saha nirūpaṇe sakṛdeva
prapannānāṃ -
39.95
sakṛtsmaraṇamātreṇa sarvasiddhikaraṃ bhavet |
sakṛdaupāsanaṃ kuryānmāyāpāśanivṛttaye ||
39.96
ityādismṛtipurāṇeṣu sakṛdupāsanāmātreṇa jīvabhāvanivṛttipūrvakaśivatvaprāptiḥ
asakṛdupāane mānābhāvāt | brahmavidāpnoti paraṃ
ityādibrahmopāsanavidhāyakavākyānāṃ sakṛtkālaparatvamityāśaṅkāyāṃ
tannirākaraṇārthamadhikaraṇāntaramāha -
39.97
|| 297 || āvṛttirasakṛdupadeśāt || 1 ||
39.98
ātmā vā're draṣṭavyaḥ tasyābhidhyānāt yojanāt ityādiśrutiṣu
sakṛdasakṛnniyamādrśane'pi asakṛt anekavāraṃ avismaraṇena āvṛttiḥ
paraśivadhyāna-smaraṇa-mananādyabhyāsaḥ kartavyaḥ | kutaḥ upadeśāt |
39.99
āsupterāmṛteḥ kālaṃ nayet vedāntacintayā |
dadyānnāvasaraṃ kiñcit kāmādīnāṃ manāgapi ||
39.100
supterutthāya suptyantaṃ brahmaikyaṃ pravicintyatām |
gacchaṃstiṣṭannupaviśan śayānopyanyathāpi vā ||
39.101
yathecchayā vasedvidvān svātmārāmaḥ sadā muniḥ |
39.102
iti smṛtyā sarvataḥ svarūpameva paśyan saḥ jīvanmuktimavāpya
prārabdhapratibhāsanāśaparyantaṃ svarūpānusandhānena vaset | svarūpānusandhānaṃ
vinā anyathācāraparo na bhavet sa vidvān
39.103
vedāntaśravaṇaṃ kurvan yogaṃ samārabhet ityādiśrutiṣu
taccintanaṃ tanmananaṃ anyodantaprabodhanam |
etadekaparatvaṃ ca brahmābhyāsaṃ vidurbudhāḥ ||
39.104
tadbuddhayastadātmānaḥ tanniṣṭhāstatparāyāṇāḥ |
dine dine ca vedāntaśravaṇāt bhaktisaṃyutāt ||
gurubhaktiṃ sadā labdhvā bhajante śivamavyayam ||
39.105
ityādismṛtiṣvapi nirantaraṃ śivasmaraṇa-manana-dhyāna-dhāraṇa##-
buddhestadātmakatvābhāvācca avismaraṇena sadā tadupāsanamāvaśyakamiti
sūtrasūkṣmārthaḥ |
39.106
brahmavidāpnoti paraṃ brahma veda brahmaiva bhavati jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti
ityādiśrutiṣu brahmavedanarūpopāsanasya sakṛdasakṛditi vinigamakābhāvāt
bhaktānāṃ sakṛdupāsanamutāsakṛdupāsanameveti sandihyate |
39.107
brahma veda brahmaiva bhavati iti vedanamātrasyaiva vidhānāt asakṛdāvṛttau
pramāṇābhāvāt | na ca avaghātādivat vedanasya brahmāparokṣyaṃ prati dṛṣṭopāyatvāt
yāvatkāryamāvṛttiriti śakyaṃ vaktuṃ vedanasya dṛṣṭopāyatvābhāvāt |
jyotiṣṭomādikarmavat
39.108
vedāntavihitañca vedanaṃ śivārādhanarūpam | ārādhitācca paramapuruṣāt
dharmārthakāmamokṣākyapuruṣārdhāḥ vāptiriti hi phalamata upapatteḥ ityatra
pratipāditam | ato jyotiṣṭomādivat yathāśabdaṃ sakṛtkṛtameva śāstratātparyamiti
niścīyate |
39.109
sakṛtkṛteḥ kṛtaśāstrārthaḥ iti nyāyadarśanāt prayājādivat
sakṛdanuṣṭheyameveti prāpte pracakṣmahe -
39.110
|| āvṛttirasakṛditi || asakṛdāvṛttameva vedanaṃ śāstrārthaḥ | kutaḥ upadeśāt ##-
sadā paraśivabrahmopāsanasya
pāśanivṛttipūrvakaśivatvaprāptimūlamityupadeśādvyapadeśāt |
39.111
yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyati mānavaḥ |
tadā śivamavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati ||
39.112
ādimadhyāvasāneṣu duḥkhaṃ sarvamidaṃ yataḥ |
tasmātsarvaṃ parityajya tattvaniṣṭho bhavānagha ||
39.113
nidrāyā lokavārtāyāśśabdāderātmavismṛteḥ |
kvacinnāvasaraṃ datvā cintayātmānamātmani ||
39.114
ityādismṛtiṣu
39.115
īśvaraṃ tamahaṃ vande yasya liṅgamaharniśam |
yajante saha bhāryābhiḥ indrajyeṣṭhā marudgaṇāḥ ||
39.116
iti jaiminyācāryakṛtavedapādastave'pi ca asakṛdupāsanāvidhyavagamāt sakṛdeva
prapannānāṃ sadymuktirvidhīyate ityādismṛtīnāṃ
tanmāhātmyasmaraṇamātraparatvamiti vivakṣitam | mano brahmetyupāsīta bhāti ca tapati ca
kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda yatsa veda sa mayaitaduktaḥ anuma enāṃ
bhagavo devatāṃ śādhi yāṃ devatā mupāse ityādiśrutiṣu upakramopasaṃhārayoḥ
vidhyupāsyayoḥ vyatikaropadeśena mokṣasādhanarūpasya vedanasya
upāsanarūpatvāvagamāt | upāsanaśabdasya ca smṛtisantānavācitvāt yaduktaṃ
39.117
prayājādivaditi tanna - tasyādṛṣṭaphalatvāt yuktaṃ sakṛdanuṣṭhānam | tathā
brahmavidāpnoti paraṃ ityādivākyasamānārtheṣu vākyeṣu ātmā vāre draṣṭavyaḥ tatastu
taṃ paśyati niṣkalaṃ vyāyamānaḥ ityādiṣu dhyāyatinā vedanamabhidhīyate | dhyānañca
cintanaṃ tacca smṛtisantatirūpaṃ na smṛtimātram | upāstirapi tadekārthaḥ
ekāgracittavṛttinairantarye prayogadarśanāt | tayubhyaikārthyāt
asakṛdāvṛttasantatasmṛtiriha brahma veda brahmaiva bhavati jñātvā devaṃ mucyate
sarvapāśaiḥ ityādiṣu vedanādiśabdairupāsanamevābhidhīyate |
39.118
asminnarthe hetvantaramāha -
39.119
|| 298 || liṅgācca || 2 ||
39.120
ūrdhvāya namaḥ ūrdhvaliṅgāya namaḥ ityārabhya liṅgasya sarvātmakavaṃ prasādhya
etatsomasya sūryasya sarvaliṅgagṁ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitraṃ ityatra sthāpayatīti
vākyena yathā sarvathā bhū-śarīrasādhāraṇyena liṅgasthāpanavidhānadarśanāt
tathā sarvadā bāhyābhyantareṣu japa-pūjā-namaskāra-śravaṇa##-
39.121
gacchaṃstiṣṭhaṃtsadā vidvān śivaliṅgaṃ yathā mudā |
bāhyābhyantaradeheṣu dhṛtvā bhaktyā cidātmakam ||
39.122
loke pravartate bhaktau tadvat śravaṇakīrtanāt |
śravaṇātpūjanāt dhyānāt sāmbaṃ saṃsārabheṣajam ||
cintayetsatataṃ dhīmān nānyathā mokṣamāpnuyāt ||
39.123
iti darśanāt nirantaramananyabhāvena śravaṇamananādisādhanatvena tadupāsanaṃ
kartavyamiti niścīyate |
39.124
ātmādhikaraṇam || 2 ||
39.125
santataśivabhāvanājanyaśivatattvasākṣātkāraḥ tatprāptivicāraśca
39.126
nanu asakṛta śivopāsanaṃ mumukṣūṇāmastu tathāpi kena mārgeṇa tadupāsanaṃ
kartavyaṃ tatra bhedabhāvenotābhedena vetyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇa darśayati
-
39.127
|| 299 || ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca || 3 ||
39.128
ātmā - jīvaḥ nirantarānusandhānena paraśivabrahmasākṣātkāraṃ tatprāptiñca
labhata iti | mumukṣavo bhaktāḥ vedāntādibhirjñātvā dahara-śāṇḍilyādyupāsanena
paramātmānaṃ grāhayanti-jānanti upagacchanti prāpnuvanti ceti sūkṣmārthaḥ | tu
śabdo'tra niścayārthaḥ |
39.129
yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim |
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaṃ paramaṃ sāmyamupaiti ||
39.130
yathā nadyaḥ spandamānāssamudre astaṃ gacchanti nāmarūpe vihāya |
tathā vidvān nāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam ||
39.131
iti munḍake brahmopāsakānāṃ brahmasākṣātkāravatvaṃ brahmaprāptimatvañca
darśitam | hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ ityārabhya umāsahāyaṃ parameśvaraṃ
prabhuṃ dhyātvā munirgacchati bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt ityantena
kaivalye daharopāsakānāṃ mumukṣūṇāṃ śivatattvaprāptiḥ śrūyate |
39.132
upāsanātraividhyapradarśanam
39.133
upāsanāni trividhāni - ahaṃgrahopāsanāni pratīkopāsanāni aṅgārabaddhopāsanāni
ceti |
39.134
tatra ahaṃgrahopāsanāni - dahara-śāṇḍilya-vaiśvānara-upakosala##-
paramātmopāsanamupadiṣṭam | kāsucidvidyāsu adhikantu bhedanirdeśāt viśvādhiko
rudro maharṣiḥ ityādi-śāstrānusaraṇena brahmaṇo jīvādadhikatvepi jīvasya
svābhinnatayā brahmopāsanaṃ darśitam | tadevāhaṃgrahopāsanam |
39.135
kaṃ brahma khaṃ brahma ityādiśrutiṣu tāmra-mṛṇmaya-śilādivigraheṣu
śiva-keśavādivat nāya brahmetyupāsīta ityādinā nāmādijaḍapadārtheṣu
brahmadṛṣṭayā brahmopāsanaṃ pratīkopāsanamityucyate |
39.136
udgītādipadārtheṣu karmāṅgayajñādiṣu brahmadṛṣṭiḥ
aṅgāvabaddhopāsanamityucyate |
39.137
tasmādatra upāsakasya jīvasya cetanarūpasya syātmānameva śivatvenopāsanaṃ uta
svabhinnajaḍapadārtheṣu brahmadṛṣṭyā brahmopāsanaṃ uta daharādiṣu
kevalaśivopāsanaṃ kartavyaṃ veti sandihyate -
39.138
ayamātmā brahma ahaṃ brahmāsmi ityādiṣu jīvasyaiva brahmatvavyavasthāpanāt svasya
svātmānameva brahmopāsanamanivāryam |
39.139
vācaṃ brahmetyupāsīta nāma brahmetyupāsīta mano brahmetyupāsīta prāṇo
brahmetyupāsīta ityādiṣu vāgādyacetanapadārtheṣu brahmatvopadeśāt tadātmakatvena
brahmopāsanamapyucitam | ataścetanācetanapadārthavilakṣaṇatvena daharādisthaleṣu
mumukṣūṇāṃ sadā śivopāsanamakartavyameveti prāpte'bhidhīyate -
39.140
daharaṃ vipāpaṃ parameśmabhūtam ityārabhya tasmin yadantastadupāsitavyam iti
daharāntaratvena paramātmopāsanamabhidhāya saḥ kaḥ ityākāṅkṣāyāṃ
39.141
yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ |
tasya prakṛtilīnasya yaḥ parassa maheśvaraḥ ||
39.142
ityādinā śivatattvopāsanaṃ taittirīye mumukṣūṇāṃ cetanācetanavilakṣaṇatvena bahudhā
prapañcitam | kaivalye - hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddha ityārabhya umāsahāyaṃ
parameśvaraṃ prabhuṃ
39.143
trilocanam nīlakaṇṭhaṃ praśāntam ityādinā
citprakṛtyātmakalīlāmaṅgalavigrahopāsanakatvaṃdaharapuṇḍarīke
mumukṣūṇāmupadiṣṭam |
39.144
ākāśaśarīraṃ brahma satyātmaprāṇārāmaṃ mā ānandam |
śāntisamṛddhamamṛtam | ityādinā tathā darśitam | tasmāt
cetanācetanavilakṣaṇatvena paraśivopāsanaṃ mumukṣūṇāṃ kartavyamiti niścīyate |
sarva khalvidaṃ brahma sarvo vai rudraḥ ṛtaṁ satyaṃ ityādiṣu śivasya parabrahmaṇaḥ
sarvātmakatvaṃ ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaraḥ yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya
ātmānamantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ iti yo rudro'gnau viveśa tasmai
rudrāya namo astu ityādiṣu tasya sarvāntaryāmitvanirdeśāt cetanācetanādiṣu
brahmopāsanaṃ na virudhyate |
39.145
kiñca - adhikantu bhedanirdeśāt bhedavyapadeśāccānyaḥ eṣāmīśe paśupatiḥ
paśūnām viśvādhiko rudro maharṣiḥ ityādiprātyakṣikaśāstradarśanāt śivākhyaṃ
parabrahma jīvādadhikameva | tathāpi tattvamasi ityādibhedābhedavidhāyakavākyeṣu
upāsyopāsakānāṃ caramāvasthāyāmabhedavyapadeśāt ahaṃ brahmāsmi
ityādimahāvākyena śivo'hamityupāsanamavirodham | ātmānamaraṇiṃ kṛtvā
praṇavañcottarāraṇim dhyānanirmathanābhyāsāt pāśaṃ dahati paṇḍitaḥ ityādau
niratiśayaparamānandacidacitprapañcavilakṣaṇasivatvaprāptireva mokṣa iti
sarvavedāntasiddhāntopadeśe'pi tadupāsanarūpadhyānābhāvena paśutvanivṛttiḥ
pāśavicchedaśca na sambhavati | tadasambhave śivatattvaprāptyayogāt
nirantaramanavacchinnaśivopāsanaṃ kartavyam |
39.146
dhyāyīteśānaṃ pradhyāyitavyaṃ ityārabhya śambhurākāśamadhye śiva eko dhyeyaḥ
śivaṃkaraḥ sarvamanyat parityajya ityantena mumukṣūṇā.
anyadevatopāsananiṣedhāvagamāt cetanācetanātmakajīve vā jaḍaprapañce
santataśivabhāvanā-śivatvaprāptiheturiti niścīyate |
tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ ityatra śivopādānaprapañcasya śivātmakatvaṃ
asaṅkucitatvena nirdiṣṭam | atra kecit - prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ
caturthaṃ manyante sa ātmā ityādiśrutiśateṣu parabrahmaṇaḥ
śivasyātmaśabdaprayogadarśanāt ātmā tu śiva eva mumukṣūṇāṃ
39.147
dahara-śāṇḍilyādisarvabrahmavidyāsu nirantaramupāsyaḥ ityupamanyu##-
śravaṇa-manana-kīrtana-smaraṇādyupāsanena grāhayanti jānanti##-
śabdena devatāntaradhyānanirāso niścīyata iti gamyate | tadapi yuktameva |
39.148
pratīkādhikaraṇam || 3 ||
39.149
śivotpannacetaneṣu śivadṛṣṭdyupāsanasya śivasākṣātkārahetutvam
39.150
nanu pradhānakṣetrajñapatirguṇeśassaṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ pṛthagātmānaṃ
preritāraṃ ca matvā ityādiśrituṣu jīvabrahmaṇoḥ
pṛthaktvānusandhānavidhānāvagamāt kathaṃ brahmabhāvena jīvoopāsanaṃ
kartavyamityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -
39.151
|| 300 || na pratīke na hi saḥ || 4 ||
39.152
pratīkopāsanaṃ taittirīye śrūyate - bhṛgurvai vāruṇiḥ varuṇaṃ pitaramupasasāra |
adhīhi bhagavo brahmeti | tasmai etatprovāca - annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano
vācamiti tadbrahmetyupāsīta ityādinā annādipratīkopāsane brahmabhāvena
annādīnāmupāsanaṃ kurtavyamiti cenna | kutaḥ sa hi sarvavyāpakaḥ śiva eva
annādiṣvantaryāmitvena sthitaḥ | atastadupāsanena mumukṣūṇāṃ sthūlārundhatīnyāyavat
parasparāmuktihetutvaṃ sambhavatīti sūtrasūcitabhāvārthaḥ |
39.153
annādīnāṃ jagajjanmādihetutvena brahmatvopadeśāt
ghaṭapaṭādivatparicchinnajaḍātmakānnādiṣu brahmabhāvenopāsanaṃ kartavyaṃ na veti
saṃśayaḥ |
39.154
pitā varuṇo'pi putraṃ bhṛguṃ pratyannādīnāṃ brahmatvenopāsanaṃ
yadyapyabhihitatavān athāpi tanna vidheyaṃ jaḍatvāt | loke kṛtrimagajāśvādiṣu
gajādibhāvabhāvitānāṃ tatphalādarśanāt naśvarānnādiṣu satyaśivopāsanaṃ sarvathā
na sambhavatīti prāpte pracakṣmahe -
39.155
sādhanābhāve sādhyaniṣpatteḥ iti nyāyena loke saudhārohaṇakāmānāṃ sopānārohaṇaṃ
dṛṣṭam | tadvaddaharādyupāsanā'samarthānāṃ mandaprajñānāṃ annādiṣvapi
paraśivabrahmatvenopāsanasya
39.156
samakṣajalanyāyena sthūlārundhatīnyāyena ca paramparayā brahmasākṣātkārahetutvamiti
niścīyate | loke bhṛtyādiṣu prabhubhāvanayā sanmānasya prabhukaṭākṣahetutvaṃ
rājñi bhṛtyabhāvasya daṇḍanahetutvaṃ dṛṣṭam | tadvat śivotpannacetanācetaneṣu
śāstrāniściteṣvannādiṣu śivadṛṣṭyopāsanasya śivasākṣātkārahetutvamiti niścīyate
| tasmāt yo'nyāṃ devatāmupāste anyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda kṛtsno hyeṣa
ātmetyevopāsīta | tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devatā devatā ahaṃ vai tvamasi bhagavo
devatā iti vyatikareṇokta-sarveṣāmupāsanānāṃ sāmañjasyameva | tadvat
chāndogye - sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalānīti śānta upāsīta iti
cetanā'cetanaprapañcasya sarvasya brahmatvenopāsanamupadiśati |
tajjatvāttallatvāttadanatvāttanniyāmakatvāttadantaryāmitvātsarvaṃ brahmetyupadiṣṭam |
39.157
atra hetvantaramāha -
39.158
|| 301 || brahmadṛṣṭirutkarṣāt || 5 ||
39.159
utkarṣāt eka eva rudro na dvitīyāya tasthe viśvādhiko rudro puruṣo vai rudrassanmahaḥ
viśvaṃ bhūtaṃ bhuvanaṃ citraṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ ca yat sarvo hyeṣa rudraḥ
ityādiśrutiśateṣu śivasya parabrahmaṇaḥ ciacidviśvotkarṣatvavyapadeśāt
sarvādhikyaṃ niṣpratyūham | tathāpi sarvo vai rudraḥ ityādiṣu tasyaiva
sarvātmakatvakathanāt annādiṣu brahmadṛṣṭiryuktā | nidhanapataye namaḥ ityārabhya
etatsomasya sūryasya ityatra sūryasya sūryamaṇḍalāntarvartinaḥ somasya umāsahitasya
bhaktatāraṇārthaṃ paricchinnapāṇyadhikaraṇakaliṅgapūjāvidhimuktvā
sadyojātādipañcabrahmamantraiḥ tadutkarṣatvavyapadeśāt vyāpakasya
śivasyānnādiparicchinneṣūpāsanamaviruddham |
39.160
nanu vācaṃ brahmetyupāsīta mano brahmetyupāsīta ādityaṃ brahmetyupāsīta
ityādivāgādīnāṃ brahmatvanirdeśāt brahmaṇi vāgādidṛṣṭyā brahmopāsanaṃ
kartavyamiti cenna tadvidhāyakaśrutiyuktyanubhavādarśanāt | yasmai namastacchiro
dharmaḥ mūrdhānaṃ brahma uttarā hanuryajño'dharā hanurviṣṇurhṛdayaṃ saṃvatsaraḥ
prajatānaṃ ityādinā śiśumārātmanirūpaṇe
39.161
hṛdayādirūpebhyaḥ viṣṇvādibhyaḥ pārthakyena sarvotkṛṣṭatvādeva hi
parabrahmaṇaḥ śivasya pradhānaśirorūpatvaṃ yasmai namaḥ tacchira iti
namaskāraviṣayatvena lakṣaṇenaivānūdyābhihitam |
39.162
avasāne ca tvaṃ bhūtānāmadhipatirasi tvaṃ bhūtānāṃ śreṣṭho'pi iti tasyaiva
sarvabhūtaviṣayamādhipatyaṃ śreṣṭhatvaṃ coktvā namaste namassarvaṃ te namaḥ iti
sarvabhūto tkṛṣṭatvāt siddhaṃ nikhilanamaskāraparyavasānabhūmitvamuktam | sarvatra
ca namaste rudramanyava ityādiṣu sarvotkṛṣṭatayaiva punaḥ punaḥ tasmai namaḥ
prayujyate | aiśvaryādinā hi loke'dhikaṃ namanti tatassarvanamaskāraviṣayatayā
sarvotkṛṣṭamumāsahitaṃ virūpākṣaṃ īśvaraśabdaviṣayībhūtaṃ paraṃ brahma asya
sarvotkṛṣṭasya sarvanamaskāryasya vyāptidṛṣṭyā sarveṣāṃ mana ādityādīnāṃ
pratīkānāmupāsyatvam | ata eva śvabhyaḥ śvapatibhyaśca vo namaḥ ityādiṣu
atyantanikṛṣṭeṣvapi sarvotkṛṣṭabrahmavyāptidṛṣṭyā śrutiḥ namaḥ prayuṅkte |
tasmādutkṛṣṭasambandhāt nikṛṣṭeṣūpacāradarśanāt viśvādhikabrahmadṛṣṭyā
manaḥprabhṛtīnāmupāsyatvaṃ siddham | prabhu-bhṛtyavadbrahmaṇi
vāgādidṛṣṭiḥ pratyavāyakārī |
39.163
ādityādimatyadhikaraṇam || 4 ||
39.164
chāndogye ādityaṃ yūpamupāsīta samutkṛṣṭasyāpakṛṣṭāropaṇopāsanādarśanāt
utkṛṣṭe rājani bhṛtyadṛṣṭiḥ pratyavāyakarī bhṛtyeṣu
rājadṛṣṭirabhyudayaphalāyeti yaduktaṃ tadayuktaṃ
ityāśaṅkāyāmadhikaraṇāntareṇāha -
39.165
|| 302 || ādityādimatayaścāṅga upapatteḥ || 6 ||
39.166
ādityo brahmetyupāsīta ityādiṣvaṅgāvabaddhopāsaneṣu ādityādīnāṃ
brahmatvopadeśe'pi ādityādimatayaśca ādityaṃ yūpamupāsīta
ityādiśrautavidhyanusāreṇa ādityādiṣu yūpādibuddhayaḥ sarve ca aṅgāḥ
brahmavidyāyā aṅgā eva | kutaḥ upapatteḥ udgīthaṃ brahmetyupāsīta ityādinā
udgīthavidyāyāḥ sākṣāt brahmasākṣātkāratvāvagamāt tadaṅgabhūtayūpasya
brahmaprakaraṇapaṭhitatvena ādityādessamutkṛṣṭatvena ādityaṃ yūpamupāsīta iti
vākyopapatteravirodhaḥ |
39.167
vidyāñcāvidyāñca yastadvedobhayaṃ saḥ ityādiṣu
karmapratipādakavedasyāvidyātmakatvasya brahmapratipādakavedasya vidyātmakatvasya
copadeśāt | brahmavidāpnoti paraṃ ityādiṣu brahmavidyāyāḥ
pāśanivṛttipūrvakaparaśivaprāptirūpaparamapuruṣārthaphalatvācca
samutkṛṣṭatvamanivāryam | tasmāt brahmaprakaraṇapaṭitodgīthavidyāntargatayūpasya
avidyāprapañcāvacchinna sūryāderutkṛṣṭatvāt prabhubhṛtyādivat
utkṛṣṭakaniṣṭhatvavādo hyayuktaḥ iti sūkṣmārthaḥ |
39.168
asāvādityo brahma ityādau sūryasya brahmātmakatvaśravaṇāt ādityaṃ yūpamupāsīta
ityādau ādityasya yūpatvavyapadeśācca ādityādau yūpādibuddhayaḥ sambhavanti naveti
sandihyate |
39.169
ādityo vā eṣa etanmaṇḍalaṃ tapati asau yo'vasarpati nīlagrīvo vilohitaḥ ityādiṣu ādityasya
sākṣāt śivatvavyavasthāpanāt eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣaḥ ityādiśrutiṣu
sauramaṇḍalamadhyasthaṃ sāmbaṃ saṃsārabheṣajaṃ ityādismṛtiṣu ca śivasya
parabrahmaṇaḥ sūryamaṇḍalāntarvartitvopadeśācca tasya yūpādisāmyatvamayuktamiti
prāpte pracakṣmahe -
39.170
|| ādityādimatayaśceti || ca śabdo'vadhāraṇe | ādityādimatayaḥ ādityādiṣu
mānasakratvaṅgabhūtayūpādibuddhayaḥ aṅgaḥ sākṣāt brahmavidyāṅga eva | kutaḥ
upapatteḥ brahmādityādipadārthebhyaḥ mānasikabrahmavidyāṅgayūpādeḥ
samutkṛṣṭatvopapatteḥ | tatprāṇeṣvantarmanaso liṅgamāhuḥ
39.171
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ |
deśāddeśaṃ gate citte madhye yaccetaso vapuḥ ||
ajāḍyasaṃvinmananaṃ saṃvidrūpaṃ taducyate |
39.172
ityādiśrutiṣu prapañcādibhyaḥ sthūlebhyaḥ sūkṣmarūpamānasasya
sarvādhikyatvavyavasthāpanāt mānasikabrahmavidyāṅgabhūtayūpādeḥ sūryādibhyaḥ
samutkṛṣṭatvam |
39.173
asāvādityo brahma ityādiṣu sūryasya brahmātmakatvakathanāt sarvotkṛṣṭatvamiti
yattadayuktam - kaṃ brahma khaṃ brahma annaṃ brahma prāṇo brahma ityādiṣu
śivopādānatvādupāsanārthaṃ sarvaṃ brahmetyuktam | eṣontarāditye hiraṇmayaḥ
puruṣaḥ ityādau paramātmanaḥ sūryāntarvartitvāt sūryasya sarvātiśayatvamiti yat
tadapyanupapannam - yo rudro yo'gnau yo'psu ityādiṣu śivasya
sarvāntaryāmitvavyavasthāpanāt | ato mānasikodgīthavidyākratvaṅgayūpādeḥ
samutkṛṣṭatvamaviruddham |
39.174
āsīnādhikaraṇam || 5 ||
39.175
āsanopaviṣṭasyaiva śivaikadhyānārhatānirṇayaḥ
39.176
nanu
39.177
gacchaṃstiṣṭhannupaviśaṃścchayāno'pyanyathā'pi vā |
yathecchayā vasedvidvān ātmārāmassadā muniḥ ||
39.178
ityādau brahmopāsakasya āsanakālādiniyamādarśanāt daharādividyopāsakānāṃ
āsanādyapekṣā na sambhavatītyāśaṅkāyāmadhikaraṇāntaraṃ darśayati -
39.179
|| 303 || āsīnaḥ sambhavāt || 7 ||
39.180
trirunnataṃ prāpya samaṃ śarīraṃ hṛdīndriyāṇi manasā sanniveśya |
brahmoḍupena vratareta vidvān srotāṃsi sarvāṇi bhayāvahāni ||
39.181
iti śvetāśvatare
39.182
viviktadeśe tu sukhāsanasthaḥ śucissamagrīvaśiraśśarīraḥ |
atyāśramasyaḥ sakalendriyāṇi nirudhya bhaktyā svaguruṃ praṇamya ||
39.183
iti kaivalye ca śrūyate | sukhāsane samāsīnassan daharādyupāsanārūpaśivaikadhyānaṃ
kuryāt | kutaḥ || sambhavāt || padmāsanādyāsaneṣu samāsīnasyaiva cittaikāgryasambhavāt
iti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |
39.184
atra mokṣasādhanabhūtadaharādyupāsanātmakaṃ jñānaṃ asakṛdārvanaṃ tataḥ
smṛtirūpaṃ āsanābhyāsapūrvakaṃ uta tadatiriktaṃ veti sandehaḥ |
39.185
gacchaṃstiṣṭhan svātmārāmaḥ sadā muniḥ |
jyotirliṅgaṃ bhruvormadhye nityaṃ dhyāyet sadā yatiḥ ||
39.186
ityādiṣu brahmopāsane padmāsanādiniyamādarśanāt manorūpopāsanasya
śarīrakṛtasvastikādyāsanādividhānaprayojanābhāvāt mana eva manuṣyāṇāṃ
kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ iti sarveṣāṃ karmiṇāṃ manaḥprādhānyopadeśācca
mumukṣūṇāṃ upāsane na hyāsananiyama iti prāpte vadāmaḥ -
39.187
śvetāśvatara-kaivalyādyupaniṣatsu brahmavidyākāmānāṃ āsanapūrvakatvena
tadupāsanavidhyupadeśāt ārūḍhānāṃ āsananiyamābhāve'pi
ārurukṣūṇāmāsanamudrālakṣyābhyāsaniyamo na virudhyate | sādhanaṃ vinā
sādhanā'niṣpatteḥ iti nyāyāt | sthitigatyoḥ prayatnasāpekṣatvāt śayāne ca
nidrāsambhavāt āsīnasyaiva cittaikāgratā bhavati | tasmāt āsīnassan
brahmopāsanamanutiṣṭheta iti śāstraniyamāvagamāt āsanapūrvakatvena
daharādyupāsanaṃ mumukṣubhiḥ kartavyam |
39.188
atra hetvantaramāha -
39.189
|| 304 || dhyānācca || 8 ||
39.190
tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvāt iti śvetāśvatare samāsīnasyaiva
dhyānavidherupadeśāt | kaivalye tadvat viviktadeśe tu sukhāsanasthaḥ śuciḥ
samagrīvaśiraḥ śarīraḥ ityādinā samāsīnasyaiva hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ
ityārabhya umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ - dhyātvā munirgacchati
bhūtayonim
39.191
ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavañcottarāraṇiṃ |
dhyānanirmathanābhyāsātpāśaṃ dahati paṇḍitaḥ ||
39.192
ityādinā samāsīnasyaiva brahmopāsanarūpadhvānaṃ samañjasam |
sakaletavaravastupartyāgapūrvakaśivaikaviṣayacittavṛttireva dhyānam |
39.193
punarhetvantaramāha -
39.194
|| 305 || acalatvaṃ cāpekṣya || 9 ||
39.195
te dhyānayogānugatā apaśyan devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām |
yaḥ kāraṇāni nikhilāni tāni kālātmayuktānyadhitiṣṭhatyekaḥ ||
39.196
ityādinā acalatvaṃ niścalatvaṃ cāpekṣya uddiśya āsīna eva parameśvaradhyānaṃ
kuryādityarthaḥ |
39.197
punarhetvantaramāha -
39.198
|| 306 || smaranti ca || 10 ||
39.199
na tasya rogo na jarā na mṛtyuḥ prāptasya yogāgnimayaṃ śarīraṃ |
laghutvamārogyamanolupatvaṃ varṇaprasādaṃ svarasauṣṭhavañca ||
39.200
ityādinā śvetāśvatare samāsīnasya śivadhyānayoganiṣṭhasya mahimānaṃ bahudhā
smaranti | cakāro'tra niścayārthaḥ |
First 200 of 342 passages. Read on
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit