Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 43

Śrīkarabhāṣya 43

Language
Sanskrit

43.1

nanu teṣāṃ pūrvajanmani pravṛttirasti
sakṛtprapannasyāpyabhayaprāptyavagamavacanāt na virodhaḥ | taduktam -

43.2

sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadvrataṃ mama ||

43.3

iti cenna | prapannānāmapi daityādijanmaprāptau prapattivaiyarthyāt | taduktam -

43.4

sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja |
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ||

43.5

iti pūrvajanmani prapattisandehena pravṛttau pravṛttiḥ kasyāpi na syāt |

43.6

kiñca - jaya-vijayādīnāṃ vaikuṇṭhaprāpteḥ prapattiṃ vinā durlabhatvāt
tādṛśānāmapi unardaityajanmaprāptau satyāmanyeṣāmapi prapannānāṃ
punassaṃsāro na bhaviṣyatītyatra kā pratyāśā śraddhābhaktijñānayogādaveti arcata
prārcata triyambakaṃ yajāmahe sarvaliṅgaṃ sthāpayati pāṇimantraṃ pavitram ityādinā
śivabhakti-pūjā-dhyāna-dhāraṇa-vidhāyakatvaśrutivat viṣṇubhakti##-

43.7

nanu parañjyotirupasampadya iti vākye jyotiśśabdena ādityamaṇḍalamucyate |
tasmānniravayavaparaśivajñānaniṣṭhānāṃ mūrtaśivopāsakānāmiva
prabhākaramaṇḍaladvārā śvalokaprāptireva na tvatraiva
liṅgaśarīravilayapūrvakavyāpakāmūrtaparaśivabrahmaprāptirna ghaṭata
ityāśaṅkāyāmāha -

43.8

|| 354 || ātmā prakaraṇāt || 3 ||

43.9

jyotiśśabdenātra paramātmmaivocyate na tvādityamaṇḍalam | kutaḥ || prakaraṇāt || ya
ātmā apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsassatyakāmassatyasaṃkalpaḥ
iti hi prajāpativākyaprakramaḥ | idañca prakaraṇaṃ paramātmaviṣayamiti
uttarāccedāvirbhūtasvarūpastvityatra pratipāditam | no cet anādipāśabaddhasya jīvasya
apahatapāpmatvādikaṃ kathamupapadyate jñājñau dvāvajāvīśānīśau ityatra
jīveśvarayora-

43.10

nādisiddhasarvajñatva-kiñcijjñatva##-
nadīsamudravatparañjyotirupasampadya āvirbhūtaparañjyotirmayaparaśivo bhavati yathā
nadyaḥ brahmavidāpnoti paraṃ ityādi śrutiśateṣu jīva-brahmaṇorbhedābhedaḥ
spaṣṭamupadiṣṭaḥ |

43.11

avibhāgādhikaraṇam || 2 ||

43.12

amūrtaparaśivopāsakānāṃ brahmā'bhinnatvasthitivicāraḥ

43.13

nanu - so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā ityatra muktajīvasya
brahmaṇā saha sarvakāmāvāptidarśanāt paraṃjyotirupasampadya iti vākye
śivajñānināṃ śivasambandha eva vidhīyate na tu śivaikyaṃ
ityākāṅkṣāyāmadhikaraṇāntaraṃ darśayati -

43.14

|| 355 || avibhāgena dṛṣṭatvāt || 4 ||

43.15

nadīsamudravanmuktajīvaḥ paraśivabrahmabhinnābhinnatvena tiṣṭhati na tu
brahmasambandhitayā yadā hyevaiṣa etasmin adṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ
pratiṣṭhāṃ vindate atha so'bhayaṃ gato bhavati ityādiṣu muktadaśāyāṃ
jīvabrahmaṇorabhedasya dṛṣṭatvāt - darśanāditi sūkṣmārthaḥ |

43.16

paraṃ jyotirupasampadya tattvamasi ityādiśrutyarthajñānaniṣṭhānāṃ
śivatattvaprāptajīvānāṃ kusūladhānya-paśupiṣṭa-svarṇareṇu##-
nadīsamudravadapṛthaksthitirveti saṃśayaḥ |

43.17

yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim |
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti ||

43.18

ityādiśrutiṣu -

43.19

idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||

43.20

anekajanmaśuddhānāṃ śrautasmārtānuvartinām |
viraktānāṃ prabuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ ||
prasanne sati mukto'bhūnmuktaḥ śivasamo bhavet ||

43.21

ityādismṛtiṣu ca muktānāṃ jīvānāṃ brahmaprāptyanantaramapi tilataṇḍulavat
kusūladhānyavat pṛthagbhāvena sthiteḥ brahmavatsarvakāmāvāpteśca śravaṇāt
muktajīvānāṃ brahmasādṛśyabhāvena sthitirniścīyate iti prāpte tatrocyate - ||
avibhāgeneti ||

43.22

śivatvaprāptānāṃ jīvānāṃ brahmābhinnatvena sthitirupadiśyate | kutaḥ dṛṣṭatvāt |
hiraṇmayo'haṃ śivarūpamasmi tatvamasi sarvo vai rudraḥ sarvaṃ khalvidaṃ brahma
ityādiśrutiṣu muktajīvasya brahmābhinnatvena dṛṣṭatvāt
baddhāvasthāvanmuktāvasthāyāṃ jīvabrahmaṇorbhedo nāṅgīkaraṇīyaḥ | nirañjanaḥ
paramaṃ sāmyamupaiti so'śnute sarvān kāmān ityādiśrutīnāṃ jīvanmuktadaśāyāṃ
daharādyupāsanamahimnā
svahṛdayakarṇikāntarabhāsamānaparaṃjyotirliṅgānubhavadaśāviśeṣabodhakatvaṃ iti
veditavyam | tatpūrve satyaṃ jñānamanantaṃ brahma yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame
vyoman iti daharākāśe paramātmavedanopadeśāt |

43.23

paśantavṛttikaṃ citraṃ paramānandadīpakam |
asaṃprajñātanāmāyaṃ samādhiryogināṃ priyaḥ ||

43.24

tatsamādhau mahāyogī śivaṃ satyādilakṣaṇam |
hṛdākāśe paraṃ labdhvā tadrūpeṇānumodate ||

43.25

ityādinā smṛtyāgameṣvapi śivānubhavo bahudhā prapañcitaḥ | tasmāt samādhikāle
prārabdhāvasānavidehakaivalyamuktau ca brahmāvibhāgena sthitimatvamaviruddham |

43.26

nanu namo hiraṇyabāhave hiraṇyavarṇāya ityādiṣu brahmaṇaḥ sāvayatvaṃ aśarīraṃ vā
vasantaṃ na priyāpriye spṛśataḥ ityādiṣu nirdehatvanirviśeṣatvādikasya sākṣī ceto
kevalo nirguṇaśca niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ ityādiṣu nirguṇatvasya ānandamayo
hyānandabhuk satyakāmassatyasaṅkalpaḥ ityādiṣu saguṇatvasya ca

43.27

dṛṣṭatvāt sarveṣāṃ vedāntānāṃ parasparavirodhavatvamanivāryam |
sarvaśrutisamanvayasthāpanārthaṃ brahmadvayasvīkāre - ekamevādvitīyaṃ brahma
eka eva rudro na dvitīyāya tasthe ityādiśrutivirodhaḥ |

43.28

kiñca - tattvamasi ityādiśrutīnāṃ jahadajahallakṣaṇayā
śivajīvopādhibhedakalpakamāyāvidyopādhityāgena bimbapratibimbavadekatvaṃ
ghaṭapaṭopādhityāgenākāśaikatvavat śivajīvaikyamiti kecit - brahmaṇaḥ
śarīrendriyādyabhāve jagajjanmādikāraṇatvāyogāt niṣprayojakena prayojanābhāvāt
nirviśeṣavastusatve mānābhāvācca muktadaśāyāṃ tadupāsakaḥ
tadvaddivyamaṅgalavigrahassan śeṣatvakaiṅkaryapāratantryādibhāvena sthita
ityādinānārūpeṇa tatpūrvācāryamatānusāriṇo vadanti |

43.29

tasmādvedāntapūrvācāryamateṣvavyavasthā kathaṃ vāryata ityāśaṅkayā
śrutyaikadeśaprāmāṇya-viśiṣṭācāryāntaramataṃ
sarvaśrutiprāmāṇyasvamatañca bhagavān vādarāyaṇo darśayati -

43.30

|| 356 || brāhmeṇa jaiminirupanyāsādibhyaḥ || 5 ||

43.31

brāhmaṇo'sya mukhamāsīt bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |
ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro'jāyata ||

43.32

ityādau śivasya parabrahmaṇaḥ mukhādyavayaveṣu brāhmaṇādyutpatyavagamāt
nirdehasya nirindriyasya jagatkalpanāyogācca - aprāṇohyamāśśubhraḥ
ityādiśrutibhiḥ aprākṛtāsadṛśaśarīrendriyamanaḥprāṇasadbhāvo vidhīyata iti
jaiminyācāryo manyate | kutaḥ || upanyāsādibhyaḥ || ya ātmā'pahatapāpmā ityādinā
prajāpativākye muktānāṃ parabrahmavatsatyasaṅkalpādidharmapratipādanena
śarīravatvaṃ gamyate | jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ ityādiśrutiṣu muktānāṃ
brahmabhāvamāpannānāṃ vyavahārā dṛśyante | ata ebhyaḥ upanyāsādibhyaḥ
brahmaśarīravatvavādaḥ eva yuktaḥ iti jaiminyācāryamatam |

43.33

evaṃ sāvayavamātrabrahmavādimatamupanyasya
niravayavaniṣkriyanirviśeṣabrahmavādimatamāha -

43.34

|| 357 || citi tanmātreṇa tadātmakatvādityauḍulomiḥ || 6 ||

43.35

sadeva saumyedamagra āsīt ekamevādvitīyaṃ brahma ātmā vā idamagra āsīt brahma vā
idamagra āsīt satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ityādiṣu brahmātiriktavastuniṣedhasya
brahmaṇaścaitanyamātratvasya copadeśāt caitanyarūpasya jaḍaprapañcakāraṇatvāyogāt
citi tanmātreṇa caitanyamātrasvarūpatvena kālatrayeṣu brahmaikameva tiṣṭhatīti
auḍulomyācāryo manyate | kutaḥ || tadātmakatvāt ||

43.36

adṛśyamavyavahāryamagra##-
śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ iti
yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam nityaṃ vibhuṃ
sarvagataṃ susūkṣmaṃ ityādiśrutiṣu śivasya parabrahmaṇaḥ
śarīrendriyādinirākaraṇapūrvakacaitanyamātrātmakattvopadeśāt paramātmasvarūpasya
nityaniravayātmakatvameva yuktam | jīveśvarādiprapañcaḥ rajjusarpavattatra bhrāntyā
prasakta eveti auḍulomimatam |

43.37

evaṃ śrutyaikadeśaprāmāṇyasāvayavavādimataṃ niravayavādimatañca nirūpya
sarvavedāntasārabhūtaṃ svamatamapyāha -

43.38

|| 358 || evamapyupanyāsātpūrvabhāvādavirodhaṃ vādarāyaṇaḥ || 7 ||

43.39

dvai vāva brahmaṇo rūpe mūrtañcāmūrtameva ca |

43.40

evamupanyāsāt - tadādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamadbhutam |
umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam ||

43.41

ityādiśrutiśateṣu śivasya parabrahmaṇaḥ pavanādivanmūrtā'mūrtopanyāsāt -
pratipādanāt ekasya brahmaṇaḥ mūrtā'mūrtātmakatvamaviruddhamiti
sarvavedāntasiddhāntanipuṇo vādarāyaṇācāryo manyate kutaḥ || pūrvabhāvāt ||

43.42

bhāvāt - vidyamānatvāt ubhayavidhibalādubhavasiddhiḥ
mūrtāmūrtobhayavidhāyakaśrutibalāt ubhayamaṅgīkartavyam | brāhmaṇosya
mukhamāsīt ityādimūrtabrahmaśrutimātrapramāṇatve ca ākāśavatsarvagataśca nityaḥ

43.43

antaḥ pūrṇo bahiḥ pūrṇaḥ ūrṇakumbha ivārṇave |
antaḥśśūnyo bahiśśūnyaḥ śūnyakumbha ivāmbare ||

43.44

khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī |
yatparaṃ brahma sarvātmā viśvasyāyatanaṃ mahat ||

43.45

ityādinā vyāpakatvavihāyaka-bahuśrutivirodhāt sāvayavasya ca
ghaṭādivatparicchinnatvāt tasmādvā etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ
ityādiśrutinirdiṣṭavyāpakāmūrtākāśādikāraṇatvaṃ kathamupapadyate

43.46

uta - sarvāntaryāmitvamapyasaṅgatam jagadadhiṣṭhānatvañca nopapannam | satyaṃ
jñānamanantaṃ brahma sa yathā saindhavaghano'nantaro bāhyakṛtsno rasaghana eva |
evaṃ vāre'yamātmānantaro bāhyakṛtsnaḥ prajñānaghana eva aprāṇo
hyamāśśubhraḥ aśarīraṃ vā vasantaṃ na spṛśat priyāpriye ityādiśrutyanusāreṇa
śivasya parabrahmaṇaḥ niravayava-nirviśeṣa-cinmātratvāṅgīkāre so'kāmayata
bahusyāṃ prajāyeya tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat yato vā imāni bhūtāni jāyante yena
jātāni jīvanti yatprayantyabhisaṃviśanti ityādibahuśrutivirodhaśca durnivāraḥ |
tasmāttasya mūrtāmūrtobhayatvaṃ yuktan | no cet
mūrtaparaśivopāsanaphalavidhāyakānāṃ jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ
ityādivākyānāmamūrtaparaśivopāsanaphalapradarśakānāṃ -

43.47

ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ |
kimicchan kasya kāmāya śarīramanusañcaret ||

43.48

yatra tvasya sarvamātmyaivābhūtkena kaṃ paśyet kena kiṃ vadet ityādivākyānāñca
parasparavirodhaḥ prasajyeta | mūrtabrahmaṇaḥ svarūpasyānityatvavyapadeśe
sthirebhiraṅgaiḥ pururūpa ugra
ityādimūrtabrahmaśarīrasthiratvavyavasthāpakaśrutivirodhaḥ prasajyate |
apāṇipādo'yamacintyaśaktiḥ | paśyāmyacakṣussa śṛṇomyakarṇaḥ ityādau
śarīrendriyanipekṣatayā tasya sarvakartṛtvāvagamāt svatantrasya tasya
sarvamupapannamiti siddham |

43.49

saṅkalpādhikaraṇam || 3 ||

43.50

mūrtaparaśivabrahmopāsakānāṃ niratiśayānandavaibhavaprakāśaḥ

43.51

evamamūraparaśivabrahmopāsakānāṃ tadabhedaphalaṃ prasādhya
mūrtaparaśivabrahmopāsakānāṃ phalaṃ kimityākāṅkṣāyāmadhikaraṇāntareṇa
tatphalaṃ darśayati -

43.52

|| 359 || saṃkalpādeva tacchruteḥ || 8 ||

43.53

pūrvatra vyāpakāmūrtaparaśivabrahmadhyānajñānaniṣṭhānāṃ sarvakāmanirmuktatayā
tadātmakatvaṃ tasya mūrtāmūrtatvañca prasādhya idānīṃ
mūrtaparaśivabrahmopāsakānāṃ niratiśayānandavaibhavaṃ prapañcayati |
upāsakānāṃ saṅkalpādeva srakcandanavanitādisarvaviṣayaprāptirbhavati | kutaḥ ||
tacchruteḥ || saṅkalpādevāsya pitarassamuttiṣṭhanti iti śrutau mūrtaparaśivopāsakānāṃ
devapitṛgandharvādayo bhṛtyavatparicārakā bhavantīti sūkṣmārthaḥ |

43.54

sa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā yuvairvā jñātibhirvā iti śrutau
mūrtabrahmopāsakasya satyasaṅkalpatvaprayuktavyavahārāḥ śrūyante | atra muktajīvasya
dehendriyāṇi santi na santi vā ūta saṅkalpādīni santi vā tasya saṅkalaparigrahaḥ
svātantryeṇa sambhavati uta parameśvarasaṅkalpādeva sambhavati iti sandihyate |

43.55

ātmānañcedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ |
kimicchan kasya kāmāya śarīramanusañcaret ||

43.56

na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirasti |
aśarīraṃ vā vasantaṃ na priyāpriye spṛśataḥ ||

43.57

iti śarīrasambandhe duḥkhasya avarjanīyatvamabhidhāya asmāccharīrātsamutthāya
parañjyoti rupasampadya iti muktasyāśarīratvaṃ hyāha śrutiḥ | tasmāt saṅkalpavatvaṃ
na sambhavati |

43.58

kiñca - saṃkalpasatve loke rājādīnāṃ satyasaṃkalpādeva vyavahriyamāṇānāṃ
kāryaniṣpādane prayatnāntarasāpekṣatvadarśanādasyāpi tatsāpekṣā iti prāpte ucyate ##-

43.59

saṃṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti iti hi saṅkalpādeva pitrādīnāṃ samutthānaṃ
śrūyate | na ca prayatnāntarasya vyapekṣatvābhidhāyi śrutyantaraṃ śrūyate yenāsya
svasaṅkalpādevetyavadhāraṇasya vijñānaghana evetivadvyavasthāpanaṃ kriyate |

43.60

sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā saptadhā ityādiśrutau ātmana
ekasyācchedyasyānekadhā bhāvavyapadeśāt tridhā bhāvādayaḥ śarīrasambandhinaḥ
ityavagamyante | śarīrābhāvavacanasya niravayavabrahmopāsakaviṣayatvam | kiñca -
aśarīratvavacanaṃ tu karmanimittaśarīrābhāvaparam | tadeva hi śarīraṃ priyāpriyahetuḥ |
kailāsapadaprāptabhaktaśarīraṃ aprākṛtajyotirmayatvena parameśvaraśarīravat na
duḥkhahetutiri siddham |

43.61

nanu mahākailāsapadaprāptānāṃ bhaktānāṃ
parameśvaraśeṣatvapāratantryakaiṅkaryādividhīnāṃ sattvena rājabhṛtyanyāyavat
bhayahetutvamasti | tasmāt ānandaṃ brahmaṇo vidvān na bibheti kutaśca na
ityādiśrutivirodhaprasaṅgaḥ syādityāśaṅkyāha -

43.62

|| 360 || ata eva cānanyādhipatiḥ || 9 ||

43.63

yato muktaḥ satyasaṅkalpaḥ ata evānanyādhipatiśca bhavati | anyādhipatitvaṃ hi
vidhiniṣedhayogyatvam | vidhiniṣedhayogyatve hi pratihatasatyasaṅkalpatvaṃ bhavet | ataḥ
satya saṅkalpatvaśrutyaiva ananyādhipatitvañca siddham | ata eva sa svarāṭ
bhavatītyuktam | ata eva sarvaśaktiviśiṣṭaśivopāsanādeva tadupāsakaḥ
satyasaṅkalpādhīnasarvakāmāvāptisattvādanyādhipatiḥ | śiva eko dhyeyaḥ iti
śrutiśravaṇāt śivetaro na vidyate'nyaḥ adhipatiḥ yasya so'nanyādhipatiḥ | anyaḥ niyāmyo
bhavati | tasmāt śivavat svatantra eva | taduktaṃ skānde -

43.64

śivaikaniṣṭhāprathitakṣamāṇāṃ śivetaradhyānaniṣedhakānām |
tṛṇīkṛtabrahmapurandarāṇāṃ kiṃ duṣkṛtaṃ śaṅkarakiṅkarāṇām || iti |

43.65

ananyādhipatitvavyapadeśena muktasya svātantryamupadiṣṭam | tena na kadācidapi
karmādhīnatvaṃ sūcitam | karmaṇāṃ vinaṣṭasvabhāvāt nānyaḥ parameśvaro niyāmakaḥ
janmamaraṇapravāhalabdhaśivājñārūpavidhiniṣedhaśāstrapathātītatvāt | kutaḥ
paśutvavyāvṛtteḥ | anādyajñānavāsanābaddheṣaṇātrayadoṣaviśiṣṭānāṃ
śivājñārūpakarmādhīnatvaṃ yuktam |
nityaniratiśayamaṅgalākāraśivasārūpyadhāriṣu śivavatsarvajñatvādīnāṃ sattvena
jarāmaraṇaśokabhayavilakṣaṇatvena niratiśayānandānubhavaikasyātmārāmatvena ca
svātantryamavirodham |

43.66

nanu

43.67

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||

43.68

baddho hi vāpanābaddhaḥ mokṣaḥ syādvāsanākṣayaḥ |
vāsanātānavaṃ brahmana mokṣa ityābhidhīyate ||

43.69

na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtaye |
sarvāśāsaṅkṣaye cetaḥkṣayo mokṣa itīryate ||

43.70

ityādiśrutiṣu muktasya sarvakāmanivṛtyavagamāt | muktyanubhavaśrutau -

43.71

kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim |
yanmayā pūritaṃ viśvaṃ mahatkalpāmbunā yathā ||

43.72

iti deśāntaraniṣedhādikaṃ tasya nirdiśyate | tasmāt sa tatra paryeti jakṣan krīḍan
ramamāṇastrībhirvā jñātibhirveti ityādiśrutinirdiṣṭamuktasya vyavahāravatvaṃ
kathamupapadyate |

43.73

vādareḥ kevalādvaitamatopanyāsaḥ

43.74

kiñca - nānyatkiñcana miṣat vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva
satyam ato'nyadārtaṃ na tu dvitīyamasti ityādiṣu brahmetaravastunirāso dṛśyate |

43.75

tathānyatra ya ātmāni tiṣṭhannātmano'ntaro'yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya
ātmānamantaro yamayati sa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ antaḥ praviṣṭaśśāstā janānāṃ
dvāsuparṇā jñā'jñau dvāvajau ityādibhiḥ śrutibhirjīvabrahmaṇorbhedo'vagamyate
tattvamasyādivākyeṣu abhedāvagamena vedāntānāṃ niścayārthakatvāyogāt
avyavasthāprasaṅgena brahmajijñāsāśāstramevāyuktamityāśaṅkāyāṃ matatrayaṃ
darśayati -

43.76

|| 361 || abhāvaṃ bādarirāha hyevam || 10 ||

43.77

ekamevādvitīyaṃ brahma yatra nānyatpaśyati nānyat śṛṇoti nānyadvaijānāti sa
bhūmā neha nānāsti kiñcana ityādāvevaṃ kālatrayeṣu bhedaniṣedhāvagamāt madhye
rajjusarpavat jagadavabhāsamānatve'pi jagajjīveśvarādikasya sarvasya apāramārthikatvena
śaśaśṛṅgādivadabhāvaṃ mithyātvameva bādarirācāryo manyate |

43.78

tasmāt śiṣyabodhārthaṃ adhyāropāpavādābhyāṃ niṣprapañcaṃ prapañcyate iti
nyāyānusaraṇena śrutiyuktyanubhavamārgeṇa jagatkalpanādikasya upadeśe'pi
bandhyāputrarājyavibhavavarṇanavat mithyātvameva niścīyata iti vādarermatam |

43.79

jaimineḥ jagatsatyatva-jīveśvaraparasparabhedavatvayoḥ upanyāsaḥ

43.80

evaṃ śrutyābhāsaprādhānya-śrutyekadeśaprāmāṇya-jaganmithyātmaka##-
darśayati -

43.81

|| 362 || bhāvaṃ jaiminirvikalpāmananāt || 11 ||

43.82

jyotiṣtomena svargakāmo yajeta bhūtikāmo vāyavyaṃ śvetamālabheta pāpenāndho mūko
badhiro śvāno bhavati puṇyena kulavān dhanavān bhogavān bhavati ityādiśrutiṣu
bhagavadājñārūpapuṇyakarmanirākaraṇapūrvaka-brahmahatyā
surāpānādiduritakarmānuṣṭhānena narakādikasya
bhagavadājñārūpapuṇyakarmānuṣṭhānena svargādilokasukhānubhavasya ca
śrutāvasandigdhatvena darśanāt yajñena dānena tapasā nā'śakena ityādiśrutiṣu
niṣkāmānuṣṭhānena parameśvarārpitajyotiṣṭomādīnāṃ
jīvāntaḥkaraṇasiddhapāpapaṅkanivṛttiddvārā brahmajñānasādhakatvāvagamācca

43.83

jīveśvaranigamāgamadiprapañcasya bhāvaṃ satyatvaṃ jaiminirācāryo manyate kutaḥ ||
vikalpāmananāt ||

43.84

vividhaḥ kalpo vikalpaḥ āsamantānmananaṃ vicāraḥ āmananaṃ vikalpasyāmananaṃ
tasmāt vikalpāmananāt - jagato mithyātve boddhādivat jyotiṣṭomādinā
svargādihalabhogavatvaṃ brahmahatyādinā niravayavatvañca na syāt | ataḥ
kṛtanāśākṛtābhyāgamadoṣaḥ sambhavet | tathā cet sa ekadhā bhavati tridhā
pañcadhā saptadhā ityādiśrutiviruddhaprasaṅgāt sarvadā jīveśvarādiprapañcasya
nityatvaṃ jīveśvarayoḥ parasparabhedavatvañca viduṣāmaṅgīkartavyamiti bhedavādino
jaiminermatam |

43.85

vādarāyaṇānumata##-

43.86

evaṃ śrutyekadeśaprāmāṇyamatadvaye parasparāprāmāṇyasya prasaktatvena
tadubhayamatanirākaraṇārthaṃ
sarvavedavedāntāgamasiddhadvaitādvaitātmakasvamatamasaṅkocenāha -

43.87

|| 363 || dvādaśāhavadubhayavidhaṃ vādārāyaṇo'taḥ || 12 ||

43.88

yataḥ kāraṇāt śrutyekadeśabhūtajñānamātraprādhānyakevalādvaitamatasya
karmabhaktiyogamātrasādhakadvaitamatasya ca parasparavirodhaḥ ato hetoḥ
sarvavedavedāntamukhyābhipretaṃ yathā nadyaḥ ityādiśrutisiddhaṃ
jñānakarmobhayātmakaṃ ubhayavidhaṃ dvaitādvaitamataṃ vādarāyaṇo manyate |

43.89

ubhayavidhaṃ nāma saṃsāradaśāyāṃ jīvabrahmaṇorupāsyopāsakayoḥ
pāramārthikasatyatvaṃ mokṣadaśāyāṃ nadīsamudravat bhramarakīṭanyāyavat
svābhāvikajīvabhāvanivṛttipūrvakavyāpakākhaṇḍa##-
jīvasyeti nirṇīyate |

43.90

dvādaśāhavat - yathā ṛddhikāmā upeyuḥ dvādaśāhena prajākāmaṃ yājayet
ityupaiti - yajati - codanābhyāṃ saṅkalpabhedena satratvamahīnatvañca
prayogabhedena pramāṇadvayabalādaṅgīkriyate

43.91

tathā dvāsuparṇā ityādimantreṣu jīvabrahmaṇoḥ parasparavailakṣaṇyasya
tattvamasyādivākyeṣu tayorekatvasya ca vyavasthāpanāt jīvabrahmaṇoḥ
pāramārthikabhedā'bhedo hyaṅgīkartavyaḥ |

43.92

śrutissatyārthavādinī iti bahuśrutipurāṇapūrvācāryavākyeṣu darśanāt śrutisaṅkoce
mānābhāvāt vaidiketaratvaprasaṅgācca pūrvatra adhikantu bhedanirdeśāt ityādau
jīvabrahmaṇoḥ parasparabhedavyavasthāpanena dvaitasya satyatvam | tadananyatvaṃ ityatra
tathā advaitasya satyatvañca sūcitam | lokavattu līlākaivalyam ityatra parameśvarasya
līlāvyapadeśena bhedatvaṃ dvaitaśrutīnāṃ sarvāsāṃ tatkālaparatvaṃ cābhihitam |
kaivalyapadena tasya kevalāvasthāvyapadeśāt neha nānāsti kiñcana
ityādyabhedaśrutīnāṃ tatpariśeṣāvasthāparatvamiti spaṣṭamupadiṣṭam |

43.93

vyāpakasya sarvajñasya śivasya parabrahmaṇaḥ mūrtatvena kiṃ kāryamiti cet
bhaktataraṇalīlaiva prayojanam | tasmāt śiva eva
ghṛtakāṭhiṇyavallīlāmaṅgalavigrahassan svatattvāvabhāsakavedarāśisutpādya
tadanantaraṃ hiraṇyagarbhadvārā sarvalokeṣu vedavedārthapracāraṃ kṛtavān | ato
mumukṣuḥ vedamārgeṇa mūrtāmūrtaparaśivatattvamupāsya
sālokyādidehavidehakalyāṇakaivalyamuktiṃ prāpnoti no cet śivatattvajñānaṃ kena
labhyate ato na sandehakalaṅkaḥ |

43.94

sāṃkhyayogau pṛthagvālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ iti dvaitādvaitamatameva
svamatamiti kṛṣṇenāpi darśitam | tasmāt pakṣaikadeśamatamasamañjasam |

43.95

sandhyādhikaraṇam || 4 ||

43.96

bhedābhedadṛṣṭānntena śivasya jagatkāraṇatvapratipādanam

43.97

nanu bhedābhedamatasya sarvaśrutisamanvayavatve'pi tamaḥprakāśavat bhedābhedayoḥ
parasparaviruddhatvena yuktibādhaḥ sambhavatītyāśaṅkāyāṃ bhedābhedadṛṣṭāntena
jagatkāraṇatvaṃ adhikaraṇāntareṇa darśayati -

43.98

|| 364 || tasya bhāve sandhyāvadupapatteḥ || 13 ||

43.99

yathā samanvayādhikaraṇe sarveṣāṃ vedāntānāṃ brahmapratipādakatvaṃ
brahmajñānavidhāyakatvañcopadiṣṭaṃ tadvat dvādaśāhayajñadṛṣṭāntena
ubhayavidhibalādubhayasiddhiḥ iti nyāyavat sarveṣāṃ vedāntānāṃ śrutissatyārthavādinī
iti nyāyamanusṛtya jīvabrahmaṇorbhedābhedavatvameva svamatamiti sādhitam |

43.100

etena sāvayavabrahmopāsanasya viduṣāṃ sarvakāmāvāptidvārā
niravayavabrahmaprāpakatvaṃ sūcitam | prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ
caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ śivo'dvaitaḥ eka eva rudro ekamevādvitīyaṃ
ityādiśrutiṣvadvitīyasya parabrahmaṇaḥ satyasaṅkalpatvādisattve'pi etattado bhavati
tasmādvā etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ ityādiśrutiṣu tasya bhāve
guṇatrayātmakā'cicchaktyabhidhānapradhānabhāvakāle līlāyā
bhūtabhautikajagajjālasraṣṭṭatvaṃ tacchaktisaṃṅkocakāle svayaṃ satyasaṅkalpenāpi
jagajjālaṃ na sṛjati |

43.101

tasmāt advitīya-sadvitīya-brahmapradhāna-samāveśena
jagatsṛṣṭiraviruddhā | kutaḥ sandhyāvadupapatteḥ |
prabodhasuptisāmyāvasthārūpasvapnāvasthāyābhiva upapatteḥ -
jagatkāraṇatvopapatteḥ |

43.102

yathā svapno atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate ityārabhya atha veśāntān
puṣkariṇyaḥ samprasṛjate sa hi kartā iti

43.103

eṣu supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ nirbhimāṇaḥ |
tadeva śuklaṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |
tasmin lokāḥ śritāssarve tadu nānyeti kaścana ||

43.104

iti śrutau ca jīvādṛṣṭasahāyena svapne'pi parameśvarasya rathādisṛṣṭirupadiśyate |
ataḥ kālabhedena yathā na viruddhaḥ tadvadekakāle'pi
bhedābhedayoraviruddhatvamupadiṣṭam | etadupadeśena muktasyāpi
prārabdhavāsanāvāsitaprakṛtirevāsti | yathā śivaloke niratiśayānandānubhavatvaṃ
yadā sarvavāsanānirmuktistadā kevalaśivaikyakaivalyānubhavo bhavatīti darśitam |

43.105

atra advitīyasya śivasya parabrahmaṇaḥ saccidānandātmakasya jaḍasya sadvitīyasya
pradhānasya ca jagatsṛṣṭau samāveśassambhavati na veti sandihyate |

43.106

pradhānaśivayoścetanācetanayostamaḥprakāśavat
parasparaviruddhasvabhāvatvenā'dvitīyasya śivasya sadvitīyapradhānasāpekṣā nāstyeva |
muktasyāpyevamupalakṣaṇam | evaṃ sāpekṣatve satyakāmassatyasaṅkalpaḥ
ityādiśrutisiddhasatyakāmatvādiprāptasvātantryabhaṅgaprasaṅgaḥ | apāṇipādo javano
gṛhītā ityādiśrutiṣu svatantrasya tasya sādhanāntaranirapekṣatayā svamahimātiśayena
sarvakartṛtvaṃ darśitam | ataśśivasya tadupāsakasya muktasya ca kadācit
prakṛtisāpekṣatā sannihitaiva iti prāpte tatrocyate -

43.107

advitīya-sadvitīyayoḥ śivapradhānayoḥ na tamaḥprakāśayoriva parasparavirodhaḥ
tasmādvā etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ ityatra tasmāt - pradhānāt etasmāt ##-
samuccayārthakatvam |

43.108

māyāntu prakṛtiṃ vindyānmāyinaṃ tu maheśvaram |
tasyāvayavabhūthotthaṃ vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat ||

43.109

parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate syābhāvikī jñānabalakriyā ca ityādiśrutiṣu māyāyāḥ
śivādhīnatvasya tasyā eva jagatkāraṇatvasya tasyāḥ śakteḥ svābhāvikatvasyopadeśāt
tasya bhāve śivādhīnapradhānavikāsasadbhāve sandhyāvadityatra sandhyāśabdena
tanutrayamadhyāvagataliṅgaśarīraṃ svapnāvasthā ca vyavahriyate | yathā
mūḍhamumukṣudaśā hi sarvavedāntavicāro vāsanāhetuḥ saṃśayastu
pūrvapakṣasiddhāntayorbījaṃ tathā liṅgaśarīrameva sthūlaśarīravyāpārasya
kāraṇaśarīrāvidyāvicchedakaśivajñānasya ca hetuḥ | tasmāt taddṛṣṭāntena śivasya
parabrahmaṇo jagatsṛṣṭirabhihitā |

43.110

kiñca - jīvanmuktadaśāviśeṣasamādhikāle bāhyendriyādinirapekṣayā kevalabudhyā
śivānandaḥ śivayogibhiranubhūyate | ātmakrīḍa ātmaratirātmānandaṃ svarāḍbhavati |
so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaściteti etena
kāraṇakailāsaprāptisārūpyadhāraṇamapyupalakṣaṇam |

43.111

ettado bhavati | ākāśaśarīraṃ brahma | satyātmaprāṇārāmaṃ mana ānandam |
mahākailāsavāsasadāśivasyāpi bāhyendriyanirapekṣatayā paramānandānubhavaḥ mana
ānandaṃ ityatra manasi ānando yasya saḥ mana ānandaḥ prāṇeṣu āsamantāt ramata iti
vyutpatyā niścīyate | śāntisamṛddhamamṛtam ityādinā taccharīrasya satyatvaṃ
śāntikaratvaṃ amṛtatvaṃ copadiṣṭam | atrāpi tadupāsakasyāpyevaṃ
lakṣaṇamupadiṣṭam |

43.112

asminnarthe hetvantaramāha -

43.113

|| 365 || bhāve jāgradvat || 14 ||

43.114

bhāve yathā sthūlaśarīrasya sūkṣmaśarīravadbhāvakāle
puṇyāpuṇyahetukajāgradavasthā jāyate tadvacchivasya parabrahmaṇaḥ
svaśaktiprakṛtivikāsasadbhāve jagatsṛṣṭi-sthiti-laya-tirodhāna##-

43.115

etena pāśamuktasyāpi ihalokaparalokeṣu liṅgaśarīrasadbhāve
tattallokocitaphalānubhūtistadabhāve sarvakarmāvāptirna sambhavati iti phalārthaḥ sūcitaḥ
| phalārthaṃ paramapuruṣo

43.116

mahādevo'pi vyāghrāsura-gajāsura-tripurāsurādisaṃhāraṃ viṣāpaharaṇa##-
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ | atra brahma samaśnute
ityādivākyānāṃ
niravayavavyāpakaśivatattvaniṣṭhāgariṣṭhadṛḍhavairāgyayuktavidvadviṣayakatvamiti
veditavyam |

43.117

parameśvaravat muktasyāpi nānālokanirmātṛtva##-

43.118

nanu muktaśśivasamo bhavet iti | so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā
ityādau mūrtaśivopāsakasya śivasāmyasya samānabhogasyopadeśe'pi
maheśvaravadekakāle yugapadanekaśarīreṣu deśeṣu ca gamanaṃ na sambhavati
āgantukaśivaśarīrasadbhāvāt ityāśaṅkāyāmāha -

43.119

|| 366 || pradīpavadāveśastathā hi darśayati || 15 ||

43.120

yathā pradīpasyaikasmin deśo vartamānasya svaprabhayā deśāntarāveśastathā
ātmanopyekadeśasthitasyaiva svabhāvarūpeṇa caitanyena sarvaśarīrāveśo nānupapannaḥ
yathā caikasminnapi dehe hṛdayāddekadeśavartino'pi caitanyavyāptyā sarvasmin dehe
ātmābhimānaḥ tadvat |

43.121

iyānatra viśeṣaḥ - amuktasya karmaṇā saṅkucitajñānasya
dehāntareṣvātmānuguṇā - vyāptirna sambhavati muktasya tvasaṅkucitajñānasya
yathāsaṅkalpamātmābhimānānuguṇā vyāptiḥ idamiti grahaṇānuguṇā ca anupapattiḥ |
tathā hi darśayati -

43.122

bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca |
bhāgo jīvassa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate ||

43.123

iti | amuktasya karma niyāmakam muktasya tu parameśvaravat svecchayā
brahmalokaśarīrādinirmāṇakartṛtvaṃ anekaśarīreṣu yugapadeva praveśaśca
sambhavati | sa ekadhā bhavati

43.124

tridhā bhavati sahasradhā bhavati ityādiśrutiṣu parameśvaropāsakānāṃ
tadupāsanamahimnā saṅkalpamātreṇaivānekaśarīranirmāṇatvadarśanāt
jīvāṇutvādividhāyakaśāstraṃ baddhajīvaviṣayamiti niścīyate |

43.125

nanu muktasya saṃsārivat śarīrendriyādisiddheḥ prapañcadarśanasya ca vyapadeśe
baddhamuktayorna vaiṣamyamiti cenna muktasyātmapuruṣārtharūpeṇa
prapañcadarśanābhāvāt muktasya brahmakāryarūpasya prapañcasya brahmatvena
bhāsamānatvācca | yatra nānyatpaśyati nānyat śṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā
ityādiśrutau muktānubhava upadiṣṭaḥ |

43.126

kiñca - etattado bhavati ākāśaśarīraṃ brahma śāntisamṛddhamamṛtam iti
pūrvatra āpnoti svārājyaṃ āpnoti manasaspatiṃ iti svārājyasukhaikarasaṃ śivasya
parabrahmaṇaḥ padaṃ manasampatiṃ jñānaśaktyā'dhiṣṭhātṛbhūtamāpnoti
yogītyuktam | tadā sa kiṃ viśiṣṭa ityākāṅkṣāyāṃ vākpatiścakṣuṣpatiḥ
śrotrapatirvijñānapatiḥ iti vāgādīnāṃ svecchādhīnatve tadādhipatyamuktam |

43.127

evaṃvidhasya mahākailāsābhidhānaśivapadārūḍhasya
svecchādhīnaviśuddhavāgādikaraṇasya tataḥ tatpadaprāptyanantarametadviśvajālaṃ
bhavati | kiṃ bhavati ākāśaśarīraṃ brahmaiva |
paraprakṛtirūpaparamasattāprakāśānandasamarasā paramaśaktirhi
parabrahmaśarīratayā paramākāśa ucyate | yā muktānāṃ śivasya ca
sākṣādarthakriyāhetuḥ sā paramparayā tadbhinnānam | tathā hi - ko hyevānyāt kaḥ
prāṇyāt yadeṣa ākāśa ānando na syāt | eṣa hyevānanda yāti raso vai saḥ rasaṃ
hyevāyaṃ labdhvā'nandi bhavati iti sarvānubhavaviṣayatvamasyāḥ śrūyate | tadā ca sa eko
mānuṣa ānandaḥ ityārabhya sa eko brahmaṇa ānandaḥ iti brahmaparyantaṃ
upādhitirodhānāt ānandāvirbhāvastāratamyena śrūyate | nirupādhikatayā brahmaṇi mukte
ca paripūrṇo vartate sa eko brahmaṇa ānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasya iti mantravarṇāt
brahmārpaṇabudhyā niṣkāmānuṣṭhitāgnihotrādikarmā paravidyāvānakāmahataḥ
śrotriyaḥ tasya jīvata eva muktasya brahmaṇaśca tulya evānandaḥ |

43.128

tasya yogātiśayena tattadbhūmyārūḍhasya pūrvatra bhūmyābhyāsaḥ svalpaḥ |
etadanusāreṇa tattadbhūmau tadīyānandāvirbhāvasya mānuṣyānandāsāmyaśrutiriti na
virodhaḥ |

43.129

ato'yameva paramānandaḥ parā prakṛtiḥ parābhedānando brahmeti vyajānāt iti
brahmatvena jagatkāraṇatvena ca śrūyate | tasyābhivyaktiḥ saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā
parame vyoman pratiṣṭhitā iti | ato muktānāṃ paramānandarūpaparamākāśarūpaśarīraṃ
brahma jagadbhavati iti paramānandānupaviṣṭānāmeṣāṃ brahmaṇa iti
duḥkhānuṣaṅgābhāvo darśitaḥ |

43.130

nanu paraśivabrahmasārūpyaprāptyanantaraṃ bāhyajñānalopaṃ darśayati śrutiḥ -
prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaraṃ iti | tatkathaṃ muktasya
sārvajñatvamucyate tatrottaraṃ -

43.131

|| 367 || svāpyayasampatyoranyatarāpekṣamāviṣkṛtaṃ hi || 16 ||

43.132

nedaṃ vacanaṃ muktaviṣayam api tu svāpyayasampatyoranyatarāpekṣam | svāpyayaḥ
suṣuptiḥ sampattiśca maraṇaṃ vāṅmanasi sampadyate ityārabhya tejaḥ parasyāṃ
devatāyāṃ iti vacanāt | tayoścāvasthayoḥ prājñāprāptinissambodhatvaṃ ca vidyate |
atastayoranyatarāpekṣamidaṃ vacanam | suṣuptimaraṇayoniḥsambodhatvaṃ muktasya ca
sarvajñatvamāviṣkṛtaṃ hi śrutyā - nāhaṃ khalvayamevaṃ sampratyātmānaṃ
jānāmyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ
paśyāmi iti suṣuptivelāyāṃ nissambodhatvamuktvā tasminneva vākye muktamadhikṛtya
sa vā eṣa divyena cakṣuṣā manasaitān kāmān paśyan ramate ya ete brahmaloke iti
sarvajñatvamucyate | tathā sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti iti ca spaṣṭameva
sarvajñatvamucyate | tathā maraṇe ca nissambodhatvam | etebhyo bhūtebhyassamutthāya
tānyevānuvinaśyati ityuktam | vinaśyati - na paśyatītyarthaḥ | ataḥ prājñenātmanā
iti vacanaṃ svāpyayasampatyoranyatarāpekṣam |

43.133

nanu - sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati imān lokān kāmānnīkāmarūpyanusañcaran
ityādiśrutiṣu mūrtaparaśivabrahmopāsakasya paricchinnatvena sarvalokasañcārāvagamāt
na vyāpakatvam |

43.134

tasmāt nānāśarīrasamāveśasaṅkrameṇaiva parameśvaravanna yugapaditi cenna -

43.135

sa no bandhurjanitā sa vidhātā dhāmāni veda bhuvanāni viśvā |
yatra devā amṛtamānaśustṛtīye dhāmānyabhyairayanta ||

43.136

paridyāvā pṛthivī yanti sadyaḥ parilokān paridiśaḥ parisuvaḥ |
ṛtasya tantuṃ vitataṃ vidhṛtya tadapaśyattadabhavatprajāsu ||

43.137

iti śrutau avidyāpāśamocane tadupāsakasya tadvadviśvavyāptirāveśo bhavatīti darśitam
|

43.138

tatprakaraṇaṃ - eṣa hi deva iti jagatkarturviśvarūpasya mahādevasya | sa -
mahādevaḥ naḥ - asmākaṃ bandhuḥ janitā - pitā sa vidhātā -
sakalaśreyasāṃ kartā dhāmāni - tejorūpāṇyaprākṛtāni bhuvanāni -
viśvānyapi jānāti tatra bandhutvādiyogasya dhāmavettṛtvasya ca prayojanamucyate -
yatra - yasminniha deve amṛtaṃ kaivalyalakṣmīmānasāśāḥ prāpyānubhavantaḥ
devāḥ - tadbhāvāt - devanaśīlāḥ tṛtīye - dyusaṃjñike tatpade māyātītre
dhāmāni - tejaḥ pradhānāni svābhimatāni sthānāni abhyairayantasvīkṛtavantaḥ |

43.139

etaduktaṃ bhavati - bandhuvajjanakavat sakalahitakāriṇā mahādevena prasannena
dalitapāśabandhāḥ amṛtabhāvaṃ gatāḥ muktāḥ tṛtīye paramavyomalakṣaṇe svapade
kalpitāni dhāmāni padāni prāptavanta iti tasmātparameṣāṃ vyāptirucyate -

43.140

paridyāvāpṛthivī yanti - muktātmānaḥ svaśaktimarīcibhiḥ dyāvāpṛthivī pariyanti
- prāpnuvanti parilokān - hiraṇyagarbhādilokānapi prāpnuvanti diśaśca
vyāpnuvanti | evaṃ sakalajagadvyāpino vartante | tathā hi -

43.141

te sarvajñāḥ ṛtasya - karmaṇo vistīrṇaṃ bhogatantuṃ vidhṛtya - bhitvā
puṇyapāpavinirmuktāḥ santaḥ sarvaprāṇeṣu tadeva mahādevākhyaṃ vastu apaśyan |
sarvātmakatayā tadabhavat - tatsvabhāvāścābhavan | tasmānmuktānāṃ
śivaikarasānāṃ vyāpakatvamastyeva

43.142

ete mahādevasadharmāṇo muktajīvāḥ devaśabdavācyāḥ dyuprabhṛtivyāpino
devavratākhye sāmāni śrūyante - ye devāḥ diviṣadaḥ ityādinā | purāṇe ca -

43.143

te hi sākṣāddiviṣadastvantarikṣasadastathā |
pṛthivīṣada ityete devā devavrate stutāḥ ||

43.144

iti | pṛthivīti brahmāṇḍarūpaṃ antarikṣamiti dvitīyaṃ māyāpadaṃ tṛtīyaṃ
paramākāśaparyāyaṃ śuddhaśaktirūpaṃ śivapadamucyate | ato muktānāṃ
vibhutvamaviruddham |

43.145

kiñca - prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaraṃ iti śrutau
muktānāṃ śivetarajagadjñānādiśaktisaṅkoca iti yaduktaṃ tanna | idantu
baddhajīvasuṣuptyādiviṣayam | athavā śivetarajagadjñānādiniṣedhaparaṃ vā syāt |

43.146

jagadvyāpārādhikaraṇam || 5 ||

43.147

muktaprāpyajagatsṛṣṭyādipañcakṛtyavarjanirvyājabrahmānubhavaiśvarya##-

43.148

nanu paraśivabrahmopāsakānāṃ tadvatsatyasaṅkalpatvavyāpakatva##-
syādityāśaṅkāyāṃ syādityāśaṅkāyāṃ
muktajīvaparameśvarayorvailakṣaṇyamadhikaraṇāntareṇāha -

43.149

|| 368 || jagadvyāpāravarjaṃ prakaraṇādasannihitatvācca || 17 ||

43.150

pūrvatra niravayavasya parabrahmaṇaḥ śivasyaivākāśādivatpūrṇatvaṃ vyāpakatvaṃ
tadupāsakānāṃ tatprāptikatvaṃ mūrtabrahmaṇaḥ dīpādivadvyāpakatvaṃ
tadupāsakānāṃ tadvatsvatantratvaṃ sarvalokasañcārakatvaṃ
sarvakāmāvāptimatvādikañcopadiśya idānīṃ upāsyopāsakayoḥ vai lakṣaṇyaṃ
darśayati - || jagadvyāpāravarjaṃ iti ||

43.151

devagandharvamanuṣyādibhūtabhautikasṛṣṭivyāpāraṃ varjayitvā
svabhogasādhanībhūtakāyavyūhādinirdhāraṇasāmarthyamātrameva upāsakānām |
devagandharvādisṛṣṭivyāparastu śivasyaiva | kutaḥ || prakaraṇāt || tasmādvā
etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ | ākāśādvāyuḥ | vāyoragniḥ | agnerāpaḥ | adbhyaḥ
pṛthivī | pṛthivyā oṣadhayaḥ | oṣadhībhyo'nnam | annātpuruṣaḥ | yato vā imāni
bhūtāni jāyante brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante ityādinā
cetanācetanadevādiśarīrasraṣṭṭatvapratipādanāt tadupāsakānāṃ
svaśarīrātiriktadevādisarvaśrīrasraṣṭṭatvasya śrutismṛtipurāṇeṣvadarśanāñca |

43.152

kiñca - asannihitatvācca - viśvādhiko rudro maharṣiḥ yo brahmāṇaṃ vidadhāti
pūrvam yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai ityādau
devagandharvādisakalajīvaprāgavasthāyāṃ hiraṇyagarbhasya
sākṣātparaśivabrahmajanyatvapratipādanena paraśivaṃ prati sannihitatvāt antaraṅgatvāt
tatkāle tadvyatiriktajīvasya sṛṣṭyabhāvena muktajīvānāṃ asannihitatvācca teṣāṃ
parameśvaravajjagajjanmādikāraṇatvaṃ na sambhavatīti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |

43.153

yato vā imāni bhūtāni jāyante ityādiśrutinirdiṣṭajagajjanmādihetutvaṃ
upāsyopāsakayośśivajīvayossambhavati uta śivasyaiva sambhavati iti saṃśayaḥ |

Linked texts (1)