Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 44

Śrīkarabhāṣya 44

Language
Sanskrit

44.1

yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ paramaṃ sāmyamupaiti ityādau paramapuruṣeṇa
śivena muktānāṃ sāmyāpattiśravaṇāt ya ātmā apahatapāpmā ityādinā muktasya
parameśvaravatsatyasaṅkalpatvādidharmopadeśāt sa yadi pitṛlokakāmo bhavati
ityādiṣu saṅkalpamātrāt pitṛlokādisṛṣṭisāmarthyaśravaṇāt imān lokān
kāmānnīkāmarūpyanusañcaran iti sarvatra vyāpāradyotanāt parameśvarasāmye
saṅkocāyogācca muktasyāpi parameśvaravat jagajjanmādikāraṇatvaṃ sambhavatīti
prāpte pracakṣmahe - || jagadvayāpāravarjamiti ||

44.2

jagadvyāpāraḥ - nikhilacetanasvarūpasthitipravṛttibhedaniyamanam | tadvarjaṃ -
nirastanikhilatirodhānasya nirvyājabrahmānubhavarūpaṃ mukhyaiśvaryam | kutaḥ ||
prakaraṇāt || nikhilajaganniyamanaṃ hi paraśivabrahmaprakṛtirityāmnāyate | yato vā
imāni bhūtāni jāyante dyāvāpṛthivī janayan deva ekaḥ somaḥ pavate janitā matīnāṃ
ityādiśrutinirdiṣṭajagajjanmādikāraṇatvasya muktānāṃ sādhāraṇye brahmalakṣaṇaṃ na
saṅgacchate | āsādhāraṇadharmasyaiva hi lakṣaṇatvam | tathā sadeva saumyedamagra āsīt
ekamevādvitīyaṃ tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeya tadakṣaraṃ tatsaviturvareṇyaṃ yadā
tamastanna divā na rātriḥ tadekaṃ sannapyabhavat tacchreyorūpamatyasṛjata kṣatraṃ
yānyetāni devanakṣatrāṇi indro varuṇassomo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśānaḥ
nānyatkiñcana miṣat ityādiṣu śivasya parabrahmaṇaḥ nikhilajaganniyāmakatvaṃ śrūyate
| nikhilajaganniyamanādiprasaṅgeṣu muktasya na sannidhānamasti yena jagadvyāpāraḥ
tasyāpi syāt |

44.3

nanu hiraṇyagarbhassamavartatāgre dhātā yathāpūrvamakalpayat eka eva nārāyaṇa āsīt
nārāyaṇādbrahmā jāyate | nārāyaṇādrudro jāyate | eko ha vai nārāyaṇa āsīt ityādiṣu
hiravyagarbhanārāyaṇādīnāṃ prātyakṣikaśrutiṣu jagatkāraṇatvāvagamāt
kathamekasyaiva śivasya parabrahmaṇah jagajjanmādikāraṇatvaṃ sambhavati
tasmānmuktāāmapi jagajjanmādikāraṇatvamavirodhamityāśaṅkāyāmāha -

44.4

|| 369 || pratyakṣopadeśānneti cennādhikārikamaṇḍalasthokteḥ || 18 ||

44.5

hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre ityādiṣu prātyakṣikaśrutiṣu hiraṇgarbhādīnāṃ
jagatkāraṇatvopadeśāt parabrahmaṇaśśivasyaiva jagatkāraṇatvaṃ na sambhavatīti cet ##-
ityādibahuśrutiṣu śivahiraṇyagarbhanārāyaṇādīnāṃ kāraṇakāraṇatvāyogāt teṣāṃ
tattulyatvaṃ na sambhavati | kutaḥ || ādhikārikamaṇḍalasthokteḥ || ādhikārikamaṇḍaleṣu
- śivānugrahadatteṣu paricchinneṣu satyavaikuṇṭhādilokeṣu
indrahiraṇyagarbhādīnāṃ cokteḥ sthityupadeśāt tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca
ye ityādiśrutiṣu paraśivasyaiva devādisakalasraṣṭṭatvasya sākṣādupadiṣṭatvāt
avāntarasṛṣṭau hiraṇyagarbhādīnāṃ jagatkāraṇatvāvagame'pi tadantaryāmitayā
tatkāraṇatvaṃ parameśvarasyaiva siddham |

44.6

nanu - saḥ svarāḍbhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati ityādiśrutiṣu
parameśvaravanmuktasyāpi jagadvyāpāra upadiśyate iti cenna | akarmapratihatajāno mukto
vikṛtalokān brahmaṇaḥ śivasya vibhūtibhūtānanubhūya yathākāmaṃ tṛpya bhogān
tallokāṃśca yathākāmaṃ prāpnuvantītyupadiśyate | tasmānna jagadvyāpāraḥ |

44.7

yadi saṃsārivanmukto'pi vikārāntarvartino bhogān bhuṅkte tarhi baddhasyeva muktasyāpi
antavadeva bhogyajātaṃ alpañca syādityāśaṅkya tatrāha -

44.8

|| 369 || vikārāvarti ca tathā hi sthitimāha || 19 ||

44.9

vikāre janmādike na vartata iti vikārāvarti nirdhūtanikhilavikāraṃ
nikhilaheyapratyanīkakalyāṇaikatānaṃ niratiśayānandaṃ paraśivabrahma savibhūtikaṃ
sakalakalyāṇaguṇamanubhavati muktaḥ | tadvadvibhūtyantargatatvena vikāravartināṃ
lokānāmapi bhuktabhogyatvam | tathā hi - parasmin brahmaṇi nirvikāre
anavadhikātiśayānande muktasyānubhavitṛtvena sthitimāha śrutiḥ - yadā hyevaiṣa
etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhyaṃ pratiṣṭhāṃ vindate atha so'bhayaṃ gato
bhavati || raso vai saḥ | rasaṃ hyevāyaṃ labdhvāṅandī bhavati ityādikā | tadvibhūtibhūtaṃ
ca jagat tatraiva vartate | tasmillokāḥ śritāssarve tadu nānyeti kaścana |

44.10

iti śruteḥ | ataḥ savibhūtikaṃ brahmānubhavan vikārāntarvartina
ādhikārikamaṇḍalasthānapi bhogān bhuṅkte iti sarveṣu lokeṣu kāmacāraḥ ityādinocyate
|

44.11

śivasāmarasyasamarthanam

44.12

kiñca - kailāsavāsināṃ nityamuktānāṃ sūriṇāṃ svecchayā saṃcaratāṃ
kāmānnīkāmarūpyanusañcaran ityādau
kāmānnikāmarūpamanuṣyādiśarīrābhimānarahitecchāśakti##-
nityavaibhavaparamānandakandasvaprakāśavibhūtimayaśivasāmarasya-sārūpya##-
śrutirdarśayati - ahamannamahamannamahamannaṃ
ahamannādo'hamannādo'hamannādaḥ ityādinā | tathā śrutyantare'pi muktānubhavaḥ
spaṣṭamupadiṣṭaḥ -

44.13

triṣu dhāmasu yadbhogyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet |
tebhyo vilakṣaṇassākṣī cinmātro'haṃ sadāśivaḥ ||

44.14

mayyeva sakalaṃ jātaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
mayi sarvaṃ layaṃ yāti tadbrahmādvayamasvyaham ||

44.15

aṇoraṇīyanahameva tadvat mahānahaṃ viśvamidaṃ vicitram |
purātano'haṃ puruṣo'hamīśo hiraṇmayo'haṃ śivarūpamasmi ||

44.16

ityādinā | iyaṃ śrutiḥ
ākāśavatsarvavyāpakaśivatvānandānubhavaśivayogasamādhiniṣṭhānāṃ
jīvanmuktānāṃ śivajñānināṃ vāmadevādivadupalakṣaṇam | śivasārūpyadhāriṇāṃ
jīvanmuktānāmapi dṛḍhaśivaikajñānaniṣṭhāsattve'pi śivavatteṣāṃ na
jagajjanmādihetutvam |

44.17

atra muktasyāhaṅkāro na sāṃsārikaḥ
devamanuṣyādivarṇāśramāvacchinnaparicchinnasāṃsārikāhaṅkarādvilakṣaṇatvāt
sakalacidacitprapañcāvagāhitvena paripūrṇatvācca | atra ahampadena śiva evābhidhīyate |

44.18

asminnarthe hetvantaramāha -

44.19

|| 371 || darśayataścaivaṃ pratyakṣānumāne || 20 ||

44.20

asya pratyagātmano muktasya niyāmyabhūtasya niyantṛbhūtaparamapuruṣāsādhāraṇaṃ
jagadvyāpārarūpaṃ niyamanaṃ na sambhavatītyuktam | nikhilajaganniyamanarūpo
vyāparaḥ paramapuruṣaparaśivāsādhāraṇa iti darśayataḥ śrutismṛtī -

44.21

bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ |
bhīṣā'smādagniścedraśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ||

44.22

iti | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ ityādi ca |
tathā eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ
lokānāmasambhedāya iti ca śrutiḥ | manusmṛtau -

44.23

apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat |
śivenotpāditaṃ sarvaṃ śivena parirakṣyate |
punaśśive mahādeve līyate sacarācaram ||

44.24

iti | śātātape ca - śivasyaikasyaiva jagajjanmādihetutvopadeśāt nirañjanaḥ paramaṃ
sāmyamupaiti muktaḥ śivasamo bhavet ityādiṣu muktānāṃ śivasāmyamātropadeśe'pi
jagatkāraṇatvādarśanāt śivavatteṣāṃ jagadvayāpāravarjanaṃ yuktameva |

44.25

eko viṣṇurmahadbhūtaṃ pṛthagbhūtānyanekaśaḥ | iti śravaṇāt pādo'sya
viśvābhūtāni ityatra viśvābhūtānīti viśvapadena anantakoṭibrahmāṇḍāni
bhūtaśabdena nārāyaṇa hiraṇyagarbhendrādibhūtāni bhūtapateśśivasyaikapādarūpāṇi
tripādasyāmṛtaṃ divīti saccidānandalakṣaṇalakṣita##-
niścīyate |

44.26

tasmāt - śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ iti māṇḍakye

44.27

yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ |
tasya prakṛtilīnasya yaḥ parassa maheśvaraḥ ||

44.28

iti taittirīye jīvanmuktānāṃ akārokāra-makārātmakabrahma-viṣṇu##-
satyasaṅkalpatvādiparamapuruṣamaheśvarasāmyasatve'pi
jagadvyāpāravarjanamaviruddham |

44.29

nanu muktānāṃ parameśvaravajjagajjanmādikāraṇatvāyoge nirañjanaḥ paramaṃ
sāmyamupaiti muktaśśivasamo bhavet ityādiśrutinirdiṣṭaparamasāmyavirodho durnivāra
ityāśaṅkya tatrāha -

44.30

|| 372 || bhogamātrasāmyaliṅgācca || 21 ||

44.31

bhogamātre muktasya brahmasāmyapratipādanāt liṅgācca sarvajagatkāraṇa##-
jagadvyāpārarahitatvamavirodham | so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā
ityādau muktasya paraśivabhogasāmyaṃ darśitam |

44.32

atra kecit - liṅgāt jagajjanmādikāraṇabhūtaparipūrṇaniravayavaśivatattvāt
mūrtaparaśivasya tadupāsakamuktasya ca bhogamātrasāmyaṃ yata upadiṣṭaṃ ataḥ
nityamuktamūrtaparamaśivavadavāntaramuktajīvānāṃ jagatkāraṇatvaṃ
devamanuṣyādinānāśarīrakalpanañca na sambhavati | eṣa hyevānandayāti ityādau
upāsyopāsakayoḥ prāpyatva-prāpakatvāditāratamyadarśanācceti vadanti |
tadapyaviruddham | tathā skānde śrūyate -

44.33

yadyapi bhogāpagame sāmba tavāhaṃ na māmakīnastvam |
sāmudro hi taraṅgaḥ kvacana samudro na tāraṅgaḥ ||

44.34

yadā sarve pramucyante atra brahma samaśnute
na tasya prāṇā utkrāmante tatraiva samavalīyante ||

44.35

ityādau niravayavaśivatattvopāsakajñānaniṣṭhānāṃ

44.36

sarvakāmanirmuktatayā liṅgaśarīravilayapūrvakaśivatattvaprāpterupadeśāt | na sa
punarāvartate na sa punarāvartate ityādiśrutinirdiṣṭa muktapunarāvṛttiniṣedhasya
tatparatvameveti nirdiśyate |

44.37

vyāpakasya brahmaṇo mūrtatvasya upāsanārthaṃ rajjusarpavatkalpitatvena mithyātvāt
mithyābhūtasya vastuna upāsanena muktyayogāt śrutipramāṇasiddharyaṃ
mūrtabrahmopāsakānāṃ punarāvṛttidvārā
nirguṇanirviśeṣaparaśivabrahmajñānenaiva ihaiva muktiḥ |

44.38

anāvṛttiśśabdādhikaraṇam || 6 ||

44.39

mūrtabrahmopāsakānāṃ amūrtabrahmopāsakānāṃ ca apunarāvṛttiniścayaḥ

44.40

kiñca - so'śnute ityādau baddhajīvavat sālokyādipadaprāptānāṃ upāsakānāṃ
kāmāvāptidarśanāt teṣāṃ punarāvṛttirahitatvamasaṅgatamityāśaṅkāyāṃ
sarvavedāntasiddhāntaṃ svābhipretaṃ asaṅkucitatvena śāstrānte darśayati -

44.41

|| 373 || anāvṛttiśśabdādanāvṛttiśśabdāt || 22 ||

44.42

pūrvatra nikhilakalyāṇaguṇākara-nityatṛpta-niratiśayānandasvabhāva##-
jagatkāraṇatvādyananyasādhāraṇadharmasaṅkucitatvasupadiṣṭam |

44.43

iha tu - brahmavit brahmaiva bhavati brahmavidāpnoti paraṃ tarati śokamātmavit
jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti tattvamasi ityādiśabdāt śrutau
niravayavabrahmopāsakānāṃ brahmātmakatvavyapadeśāt loharasādinyāyavat
tadupāsanamahimnā svābhāvikajīvabhāvanivṛttipūrvaka-śivatatvaprāptisambhavāt
pāśabaddhajīvavanna punarāvṛttiḥ | umāsahāyaṃ dhyātvā munirgachati bhūtayoniṃ
samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt iti śrutau mūrtaparaśivabrahmopāsakānāṃ viduṣāṃ
tamaśśabdavācyaguṇatrayasāmyāvasthārūpaprakṛtivilakṣaṇa##-
yāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate na ca punarāvartate na ca punarāvartate
ityādiśrutiṣu mūrtamaheśvaropāsakānāṃ talloke tena saha sarvakāmān avāpyalabdhā
tadanantaraṃ tallokādeva bhramarakīṭanyāyavat śivajñānapurṇabhāvena
sarvaparipūrṇaśivasāyujyasiddhidarśanācca mūrtaparaśivopāsakānāmapi
baddhajīvavatpunarāvṛttirna sambhavati iti sūtrasūcitasūkṣmārthaḥ |

44.44

umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ ityādau mūrtabrahmopāsakānāṃ
śivatattvaprāptyupadeśāt tarati śokamātmavit ityādāvamūrtabrahmopāsakānāṃ
janana-maraṇa-pravāhātmaka-saṃsāraduḥkhanivṛtyavagamācca
mūrtopāsakānāmamūrtopāsakānāṃ vā punarāvṛtirahitatvamiti sandihyate |

44.45

so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā ityādau mūrtopāsakānāṃ
baddhajīvavatkāmāvāptiśravaṇāt |

44.46

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ |
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||

44.47

atmānaṃ codvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ |
kimicchan kasya kāmāya śarīramanusañcaret ||

44.48

ityādau brahmavidāṃ sarvakāmanivṛttinirdeśācca
mūrtabrahmopāsakānāṃpunarāvṛtirna sambhavati |

44.49

kiñca - kāmānnīkāmarūpyanusañcaran ityādau mūrtabrahmopāsakānāṃ
svecchākalpitanānāśarīrapraveśāvagamāt sarvabhogadarśanācca
puṇyāpuṇyakartutvamarthātsiddhyati | kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti puṇyacito lokaḥ
kṣīyate karmacito kṣīyate jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta ityādiśrutiṣu
puṇyaphalaprāptasvargādipadaniṣṭhānāṃ punarāvṛtivyapadeśavat
śivapadamahākailāsapadārūḍhabhaktānāmapi punarāvṛtirdurvārā karmasādhyatvāt
svakartṛhetutvācca | parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo nirvedamāyāt nāsttyakṛtaḥ
kṛtena isyatra kṛtakarmaṇāṃ mumukṣūṇāṃ akṛtamokṣanirāsadarśanāt |

44.50

uta - te brahmaloke tu parāntakāle ityādo brahmaśabdasya caturmukhe rūḍhatvāt
tadupāsakasya tallokaprāptirabhihitā | nārāyaṇaṃ paraṃ brahma ityādau nārāyaṇasya
parabrahmatvavyavasthāpanāt bhagavacchabdasya tatraiva rūḍhatvāt brahma##-
brahmaśabdavācyatvaṃ tasyaiva yuktam | tacchrutimārganirvāhārthaṃ
mūrtacaturmukhanārāyaṇādyupāsakānāṃ bahujanmasiddhānāṃ
sarvapāpaṅkanivṛttipūrvakacittaśuddhidvārā

44.51

nitya niravayava-niṣprapañca-svasvarūpajñānena apunarāvṛttissiddhā | rajju##-
sambhavatīti prāpte pracakṣmahe - || anāvṛttiśśabdādanāvṛttiśśabdāt ||

44.52

dvai vāva brahmaṇo rūpe mūrtañcāmūrtameva ca |
tadādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamadbhutam |
umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam ||

44.53

ityādiśrutiṣu śivasya parabrahmaṇaḥ niravayavatvaṃ sāvayavatvaṃ ca yathopapannaṃ
tathā virūpebhyoviśvarūpebhyaśca vo namo namaḥ ityādinā śatarudrīye
bhaktānāmubhayavidhatvadarśanāt mūrtabrahmopāsakānāma
mūrtabrahmopāsakānāñca anāvṛttiḥ śabdāt vedāt dhyātvā munirgacchati
bhūtayoniṃ ityādinā mūrtabrahmopāsakānāṃ yathā nadyaḥ eṣa saṃprasādo'smāt
śarīrātsa mutthāya paraṃñjyotirupasampadya svena rūpeṇa rūpeṇābhiniṣpadyate
ityādiśabdāt amūrtopāsakānāñca anāvṛttiḥ - apunarāvṛttirniścīyate |

44.54

so'śnute ityatra brahmaṇā saha sarvakāmāvāptiśravaṇāt baddhajīvavailakṣaṇyaṃ
darśitam | āptakāmo pūrṇakāmo niṣkāmo jīrṇakāmo bhavati ityādiṣu muktātmanāṃ
brahmavatsvādhīnasakalakāmatvaṃ brahmalakṣaṇamupadiṣṭam | viduṣāṃ
kāmanāmātreṇa baddhatvāṅgīkāre so'kāmayata bahusyāṃ prajāyeyeti ityādiṣu
brahmaṇo'pi kāmavatvaśravaṇādativyāptiḥ | yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi
sthitāḥ ityādi niṣkāmaśrutīnāṃ viduṣāṃ prārabdhasyāvasāne
nirastaliṅgaśarīrapūrvakaparaśivatprāptikālaparatvāt no cet vāmadeva-śuka##-
ityādivākyānāṃ
liṅgaśarīragataśivasālokyādinityaniratiśayavaibhavakalyāṇamuktiparatvena
svīkṛtatvāt śraddhābhaktidhyāna ātmānamaraṇiṃ kṛtvā
kṣaraṃpradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ tasyābhidhyānāt amṛtasya devadhāraṇo
triyambakaṃ yajāmahe ātmā vā are ityādibrahmaprakaraṇapaṭhita-paraśivabakti##-
sākṣātparaśivaprāptyupāyatvopadeśāt
dharmaprakaraṇapaṭhitājyotiṣṭomādikarmaṇāmeva punarāvṛttirabhihitā | yāvadāyuṣaṃ
brahmalokamabhisampadyate

44.55

na ca punarāvartate ityādau brahmalokaśabdaḥ na caturmukhaparaḥ loke śrutipurāṇādiṣu
caturmukhopāsanavacanācārādarśanāt tadupāsanaṃ vinā tallokasidhyabhāvācca
brāhmaṇānāṃ śivo devaḥ kṣatriyāṇāntu mādhavaḥ ityādismṛtiṣu viṣṇoḥ
kṣatriyadevatātvavyapadeśāt kāraṇakāraṇatva##-
na yuktam | nārāyaṇaparaṃ brahma ityādau nārāyaṇasya yaḥ paraḥ śivaḥ sa eva brahmeti
niścīyate |

44.56

taduttaratra brahmā śivo me astu sadā śivom ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma ityādiṣu
śiva-brahmaśabdayoḥ ghaṭa-kalaśādivat paryāyatvaṃ spaṣṭamupadiṣṭam |

44.57

prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ iti
māṇḍūkye umāsahāyaṃ ityārabhya sa brahmā sa śivassa hirassendrassokṣaraḥ
paramassvarāṭ iti kaivalye śivasyaiva mūrtitrayātītatvopadeśāt tathaiva atharvaśirasi -
dhyāyīteśānaṃ ityārabhya śiva eko dhyeyaḥ ityantena mumukṣūṇāṃ
śivetaradevatopāsananiṣedhāvagamāt śivaṅkara ityatra bhramarakīṭanyāyena śivaṃ
karotīti śivaṃkaraḥ iti vyutpatyā bhaktānāṃ svasvarūpapradāyakatvaṃ darśitam |

44.58

bhagavacchabdasya indrādiṣu laukikaprayogadaśaṃne'pi pitṛmeghe -

44.59

īśānaḥ pitṛrūpeṇa mahādevo maheśvaraḥ |
prīyatāṃ bhagavānīśaḥ paramātmā sadāśivaḥ ||

44.60

iti brahmakāṇḍe śvetāśvatare - sarvānanaśirogrīvaḥ sarvavyāpī ca bhagavān
tasmātsarvagataśśivaḥ iti atharvaśirasi - yo vai rudraḥ sa bhagavān yaśca brahmā
yaśca viṣṇuḥ ityādinā bhūyo bhūyaḥ bhagavacchabdaḥ śive bahudhā prapañcitaḥ |
śatarudrīye - namaste astu bhagavan viśveśvarāya mahādevāya iti tadvadupadiṣṭam |
laukikaprayogāt śrautavidherbalīyastvāt bhagavacchabdo netarasyamukhyaḥ |

44.61

athāto brahmajijñāsā iti śāstrārambhe brahmaṇaḥ mumukṣujijñāsyatvopadeśāt
nirviśeṣabrahmavādastatraiva nirastaḥ | lakṣaṇapramāṇādhīnā hi vastusiddhiḥ iti

44.62

nyāyena brahmātmakavastusiddhau janmādyasya yataḥ śāstrayonitvāt iti
lakṣaṇapramāṇavidhāyakasūtreṣu tadarthaprakāśakeṣu yato vā imāni tasmādvā
etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ yasya niḥśvasitaṃ vedāḥ tantvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ
pṛcchāmi ityādiṣu brahma-prapañcayoḥ kārya##-
asatpadārthasya śaśaśṛṅgādeḥ utpattyasambhavāt satpadārthasyaivotpattiḥ nirdiṣṭā |

44.63

asaditi cet na pratiṣedhamātratvāt paṭavacca ityādiṣu prapañcasya pralaye'pi
bījāṅkuranyāyena paṭasaṃkocavat sūkṣmarūpeṇāvasthānaṃ sṛṣṭikāle
paṭhavistāravat prapañcavijṛmbhitatvaṃ prapañcitam | tasmāt satpadārthasya
prapañcasya pralaye kāraṇarūpeṇāvasthānaṃ jīvānāṃ cetanatvena svarūpato nityatvaṃ
ca paramātmavadupadiṣṭaṃ nityonityānāṃ iti śrutau | tathā smṛtyantare -

44.64

pravāhavatprapañcasya satyatvamupadiśyate |
svarūpato hi satyatvaṃ cetanānāṃ vidhīyate ||
atirodhānasatyatvaṃ svataḥ siddhaṃ śivasya hi ||

44.65

iti darśanāt nirviśeṣacinmātrabrahmavādo na vidvadramaṇīyaḥ | rajjusarpavat
bhagavaccharīrasya mithyātmakatvavyapadeśe bhīṣāsmādvātaḥ pavate mṛtyurdhāvati
pañcamaḥ iti śrutinirdiṣṭasūryādīnāṃ viduṣāṃ bhayāviṣṭatvaṃ kathamupapadyate
indro māyābhiḥ pururūpa ugraḥ iti pāramaiśvaryaviśiṣṭaśivasyā'pi
māyāśaktibhirnīlakaṇṭhatvādilakṣaṇabahuśarīragrahaṇavastudarśane'pi
sthirebhiraṅgaiḥ pururūpa ugraḥ iti
parameśvaraparigṛhītadivyamaṅgalavigrahaṇāmaprākṛtānāṃ śuddhavidyā##-
|

44.66

kiñca - yadā tamastanna divā na rātriḥ na sanna cāsacchiva eva kevalaḥ ityādau
śivasya mahāpralayasākṣitvaṃ ajāta ityevaṃ kaścidbhīruḥ prapadyate | rudra dakṣiṇaṃ
mukhaṃ tena māṃ pāhi nityam | ityādau parameśvarasya ajātatvaṃ viśvādhiko rudro
mahīrṣiḥ parā'sya śaktirvividyaiva śrūyate māyāntu prakṛtiṃ

44.67

vindyāt ityādinā viśvādhikatva-sarvaśaktatva-sarvakāraṇatvādikaṃ eka eva
rudro na dvitīyāya tasthuḥ na tasya kāryaṃ karaṇañca vidyate na tatsamaścābhyayikaśca
dṛśyate ityādau tasyādvitīyatvaṃ puruṣo vai rudrassa nmahonamo namaḥ viśvaṃ
bhūtaṃ bhuvanaṃ citraṃ sarvo hyeṣa rudrastasmai rudrāya namo astu viśvarūpāya vai namo
namaḥ ityādiṣu viśvātmakatvaṃ namo hiraṇyavāhave ityādiṣu tasya jyotirmayatvaṃ ca
upadiśyate | kathaṃ hiraṇyaśabdasya jyotirvācyatvamiti cet - śāstre'p hiraṇyasya
vahnyātmakatvaṃ sarvatra prasiddham | hiraṇyaśabdena hematvāṅgīkāre
sūryamaṇḍalāntarvartino hiraṇmayaśivaśarīrasya vahnimadhyasthasuvarṇavat
dravatvaprasaktyā asatyatvaprasaṅgaḥ durnivāraḥ | atharvaśirasi bhagavadvacanaṃ -

44.68

puṣkaramahaṃ pavitramahaṃ agryañca madhyañca bahiśca purastāt |
jyotirahamekassarve cāhameva māṃ yo veda sa sarvān veda || iti |

44.69

tathā śaivapurāṇe -

44.70

dinakṛtkoṭisaṅkāśaṃ sthānamādyamumāpateḥ |
sarvakāmasamāyuktaṃ viśuddhaṃ nityamavyayam ||

44.71

samprāpyatatpadaṃ divyaṃ ataḥ kleśavivarjitāḥ |
sarvajñāssarvadā śuddhāḥ paripūrṇā bhavanti ca ||

44.72

viśuddhakāryakaraṇāḥ paramaiśvaryasaṃyutāḥ |
sadehāśca videhāśca bhavantyātmecchayā punaḥ ||

44.73

ye samprāptāḥ parasthānaṃ jñānayogaratā narāḥ |
na teṣāṃ punarāvṛttirghore saṃsāramaṇḍale ||

44.74

ityādinā paramaśivasthānasya mahākailāsasya dinakṛtkoṭisaṃkāśatvavyavasthāpanāt
tasya jyotirmayatve na sandehakalaṅkaḥ | so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ
padam ityatra viṣṇupadasyāpi paramapadatvamavagamyata iti cet -

44.75

parātparataraṃ brahma tatparātparato hariḥ |
yatparātparato'dhīśastanme manaśśivasaṅkalpamastu ||

44.76

iti bodhāyanasūtre śivasaṅkalpe ca viṣṇvādyadhikatvasya maheśvare mananāt atra
viṣṇoḥ paramaṃ nārāyaṇādadhikaṃ śivasthānaṃ tadvidhasyādhvanaḥ paraṃ
tadatītamucyate |

44.77

tasmāt brahmalokamabhisampadyate | na ca punarāvartata ityatra anāvṛttilakṣaṇaṃ
brahmalokaśabdena śivapadamevābhidhīyate | virūpebhyo viśvarūpebhyaśca vo namaḥ
ityādau śivabhaktānāṃ niravayaveśvaraprāptānāṃ vigatarūpatvaṃ
mūrtaparaśivasvarūpopāsakānāṃ viśvarūpaśabdena bahurūpatvaṃ ca darśitam |
nīlagrīvāḥ śitikaṇṭhāśśarvā adhaḥ kṣamācarāḥ ityādiṣu bhaktānāṃ śarīraparigrahe
yādṛśanīlakaṇṭhatvādilakṣaṇeśvaraśarīrāṇi tādṛśāni
tatsadṛśabhaktānāmupapadyante |

44.78

anāvṛttiśśabdāt ityatra adhyāyaparisamāptidyotanārthaṃ dvirāvṛttiriti kecidāhuḥ |
tadasamañjasam - ubhayavyapadeśādahikuṇḍalavat ubhayathā ca doṣāt na sthānato'pi
parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi adhikantu bhedanirdeśāt
tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ ityādisūtreṣu sarvavedāntasaṅkocaṃ yathā
tathā dvaitādvaitamatasya svābhipretatvena sūcitatve'pi
evamupanyāsātpūrvabhāvādavirodhaṃ vādarāyaṇaḥ dvādaśāhavadubhayavidhaṃ
vādarāyaṇo'taḥ iti vedamārganiṣṭhānāṃ svābhipretamubhayavidhaṃ
jīvabrahmaṇossaṃsāradaśāyāṃ svābhāvikabhinnatvaṃ mokṣadaśāyāṃ
tadvadabhinnatvaṃ ca brahmaṇo mūrtā'mūrtatvaṃ tadupāsakānāṃ bhaktānāṃ
tadvadubhayavidhatvasya ca kaṇṭhoktyā pūrvoktasūtreṣu upanyāsat anāvṛttiḥ
śabdādanāvṛttiśśabdāt ityatra mūrtā'mūrtobayavidhopāsaka bhaktaparaiveti niścīyate
| atassūtrakāramataṃ dvaitādvaitameveti ghaṇṭāghoṣaḥ ||

44.79

iti śrīmadyativrajaparivṛḍha-śrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryasvāmikṛta##-

44.80

śrīkarabhāṣye phalādhyāyasaṃjñikacaturthādhyāyasya
sampadyāvirbhūtādhikaraṇādiṣaḍadhikaraṇāvacchinna##-
samāptaḥ ||

44.81

śrīśivāyagurave namaḥ

44.82

caturthādhyāyasamāptaḥ

44.83

########### END OF FILE #######

Linked texts (1)