Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 5

Śrīkarabhāṣya 5

Language
Sanskrit

5.1

pūrvapakṣastu - na brahmaṇo vedāntavedyatvaṃ na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā
yanmanasā na manute yenāhurmano mataṃ yato vāco nivartante | aprāpya

5.2

manasā saha | ānandaṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kutaścaneti ityādiśrutidarśanāt |
prapañcaḥ sakartṛkaḥ kāryatvāt ghaṭavadityanumānena
sarvajñatvādiṣaḍvidhadharmāvacchinnaḥ parameśvarassādhyate tasya
pramāṇāntaraviṣayatvadarśanānna vedāntaśāstraikavedyaṃ paraṃ brahma iti prāpte
brūmaḥ |

5.3

siddhāntastu - jagajjanmādikāraṇaṃ brahma upaniṣacchāstrapratipādyameva | nāveda
vinmanute taṃ bṛhantaṃ naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā ityādinā brahmaṇo
mānāntaraniṣedhadarśanāt taṃ tvaupaniṣadaṃ pṛcchāmi iti śrutyā
upaniṣanmātravedyatvasāsanācca vedāntaśāstrānukūlatvena anumānasya prāmāṇyaṃ
na tu svātantryeṇa rathamaṇṭapagopuraprāsādādinirmāṇe nānākartṛkatvadarśanāt na
cānumānena kartrekatvasiddhiḥ | brahmaniṣṭhasatyasaṅkalpasatyajñānānandādi
svarūpadharmajñānāsambhavaprasaṅgāt jagadubhayakāraṇatvāsambhavācca brahmaṇo
vedāntavedyatvaṃ niṣpratyūham | yato vāco nivartante ityādi vākyānāṃ
tanmāhātmyajñāpanārthaṃ vivakṣitam | anyathā brahmavidāpnoti param
ityādivākyānāṃ vaiyarthyaprasaṅgaḥ |

5.4

nanu -

5.5

agneśśivasya māhātmyaṃ tāmaseṣu prakalpyate |
rājaseṣu ca māhātmyamādhikaṃ brahmaṇo viduḥ ||

5.6

sāttvikeṣu ca kalpeṣu māhātmyamadhikaṃ hareḥ |
teṣveva yogasaṃsiddhā gamiṣyanti parāṃ gatim ||

5.7

iti mātsye śivapurāṇānāṃ tāmasatvapratipādanāt sattvātsaṃjāyate jñānaṃ ityārabhya
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhissā pārtha sāttvikī ityantena sāttvikabuddhereva
muktihetutvadarśanāt |

5.8

agneśśivasya māhātmyaṃ tāmasaṃ mohakārakam |
tayorupāsanādeva pratyavāyo bhaveddhruvam ||

5.9

iti pāñcarātrāgamavacanadarśanācca śivatattvapratipādakapurāṇānāṃ tāmasatvaṃ
siddham | atastatpurāṇānāmaprāmāṇyāt tatpratipādyasya parameśvarasya
vedāntavedyatvaṃ kathamupapadyate iti cenna | śivapurāṇānāṃ tāmasatve
prātyakṣikaśrutyabhāvāt kalpitapracchannabauddhavākyānāṃ prāmāṇyābhāvācca |
kiñca - tamoguṇaviśiṣṭadevatāviṣayakatvena tamoguṇaviśiṣṭavyāsakartṛkatvena
tamoguṇāvasarajanyatvena vā śivapurāṇānāṃ tāmasatvam nādyaḥ -
ṛgādisarvavedavedāntānāmapi rudrāgnipratipādakatvena teṣāmapi tāmasatvāpatyā
aprāmāṇyaprasaktisambhavāt bauddhāgamatvaprasaṅgassyāt | na dvitīyaḥ -
vyāsaproktaviṣṇupurāṇādīnāmapi tāmasatvaṃ syāt | na tṛtīyaḥ - sāttvikena
viṣṇurāṇakalpane tāmasena śivapurāṇakalpane ca mānābhāvāt
sarvavedavedāntasārasyaiva purāṇarūpeṇa vyāsena prapañcitatvācca | nanu

5.10

matsye -

5.11

mātsyaṃ kaurmaṃ tathā laiṅgaṃ śaivaṃ skāndaṃ tathaiva ca |
āgneyaṃ ca ṣaḍetāni tāmasāni nibodha me ||

5.12

agneśśivasya māhātmyaṃ tāmasaṃ mohakārakam iti |
yatra yatra jagannāthaṃ mukundaṃ viṣṇumavyayam |
vadanti tāni śāstrāṇi sāttvikāni matāni vai ||

5.13

yatra yatra hyumānāthaṃ śaṅkaraṃ bhairavaṃ yamaṃ |
durgāṃ gaṇapatiṃ kālaṃ vadanti yāni tāni ca |
tāmasāni muniśreṣṭha vividhāni phalāni vai ||

5.14

pañca pūjāṃśca devāṃśca tathā devīṃ sarasvatīm |
vadanti yāni śāstrāṇi rājasāni matāni vai ||

5.15

ityādimātsya-hārīta-pāñcarātrāgamādivacaneṣu śivapurāṇānāṃ
tāmasatvavyapadeśāt kathaṃ tatpratipādyasya parameśvarasya parabrahmatvam
saṃhārasya rudradharmatvena tāmasatvaṃ tasya

5.16

niṣpratyūhamiti cenna | agneśśivasya māhātmyaṃ tāmasaṃ mohakārakaṃ |
ityādivacanānāṃ mātsyapurāṇoktatvena matsyapurāṇasya
tāmasapurāṇaprakaraṇapaṭitatvena tadvākyānāmaprāmāṇyāt |
brahmendrasūryacandrāgniparā rājasasambhavāḥ ityādinā pāñcarātrāgame agneḥ
rājasatvanirūpaṇāt mātsyapāñcarātrāgamavacanānāṃ parasparavirodhadarśanācca
dvayorapyaprāmāṇyaṃ siddham |

5.17

kiñca - brāhmaṇānāṃ agniragre prathamo devatānāṃ yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti
arcata prārcata tryambakaṃ yajāmahe antaricchanti taṃ jane rudraṃ paro manīṣayā
gṛbhṇantī jihvayā yo vai svāṃ devatāmatiyajate ityādinā rudravaiśvānaropāsanameva
kartavyamiti codanādarśanāt akaraṇe pratyavāyadarśanāt tvaṃ devānāṃ
brāhmaṇānāmadhipatirviṣṇuḥ kṣatriyāṇāmadhipatiḥ ityādinā
svadevatopāsanātikrameṇa narakaprāptyupadeśāt rudravai"ṣvānaropāsanāparityāge
varṇacatuṣṭayātītatvaprasaṅgācca | etatkalpitavākyānāṃ vedaviruddhatvena
vedavādibhistāni nāṅgīkaraṇīyāni | yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ attā
carācaragrahaṇāt ityādiśrutisūtreṣu saṃhārasya parabrahmadharmatvena nirdeśāt
tadanaṅgīkāre viṣṇorabrahmatvaprasaṅgācca | rudro vā eṣa yadagniḥ tasyaite tanuvau
ghorā'nthā śivānyā aghorebhyo'tha ghorebhyaḥ ityādinā tasyaivāghoramukhena
sṛṣṭisthitikartṛtvasya ghoramukhena saṃhārakartṛtvasya copadeśāt tasyaiva
jagajjanmādikāraṇatvena parabrahmatvaṃ siddham |

5.18

kiñca - yā te rudra śivā tanūraghorā'pāpakāśinī ityādinā parameśvarasya
śuddhasāttvikaśivaśarīraprārthanādarśanāt prapañcopaśamaṃ śāntaṃ
śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ
nīlakaṇṭhaṃ praśāntaṃ ityādinā śivasyaiva paramaśāntatvopadeśācca
kevalatāmasatvapratipādakavākyānāṃ kālarudraparatvameva | kālarudrasyāpi
śivāṃśatvena viṣṇoradhikatvaṃ vedaśāstreṣu prasiddham | tathā ca śrutiḥ -

5.19

parātparataro brahma yatparātparato hariḥ |
tatparātparato'dhīśastanme manaśśivasaṅkalpamastu || iti |

5.20

ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ vahvīṃ ityādiśrutau
parameśvaraprākṛtaśakterguṇatrayātmakatvaṃ nirdiṣṭaṃ | atassattvaguṇāvalambanena
nārāyaṇasya brahmatve ayuktatvaprasaṅgāt

5.21

aprākṛtabrahmatvavidhāyakasarvavaidikaśāstrabhaṅgaprasaṅgaḥ syāt |
śukladhyānaparāyaṇaḥ iti jābālopaniṣadi śuklaśarīrarudradhyānasyaiva mumukṣūṇāṃ
vidheyatvena darśanāt | sūtasaṃhitāyāṃ sūtagītāsu -

5.22

asti rudrasya viprendrā antassatvaṃ bahistamaḥ |
viṣṇorantastamassatvaṃ bahirasti rajoguṇaḥ ||

5.23

antarbahiśca viprendrā asti tasya prajāpateḥ |
rajasā tamasā''krāntau brahmanārāyaṇau khalu || 3-41 ||

5.24

śivadharmaśāstre -

5.25

antassatvaguṇopeto bahistāmasasaṃyutaḥ |
śuddhasāttvika ityuktaśśaṅkaro lokaśaṅkaraḥ ||

5.26

antastāmasasaṃyukto bahissattvaguṇānvitaḥ |
śuddhatāmasa ityukto viṣṇussākṣācchriyaḥpatiḥ ||

5.27

iti nirdeśāttasyaiva brahmaviṣṇvāderapyadhikatvam |

5.28

śaṅkarasaṃhitāyāṃ śivarahasyakhaṇḍe -

5.29

daśa śaivapurāṇāni sāttvikāni vidurbudhāḥ |
śraddheyāni dvijavaraisteṣāṃ dharmāstu tatra yat ||

5.30

sattvaṃ śuddhaṃ samādiṣṭaṃ sukhajñānāspadaṃ tu yat |
vidyopadeṣṭā yogibhyaḥ śuddhaḥ sphaṭikasannibhaḥ ||

5.31

na nidrāti śivaḥ kvāpi brāhmaṇādhipatiḥ śivaḥ |
bruvantyevaṃ purāṇāni brāhmaṇānāṃ kathāḥ śubhāḥ ||

5.32

daśa śaivapurāṇāni hiṃsādoṣaparāṇi ca |
vaiṣṇavāni ca catvāri tāmasāni munīśvarāḥ ||

5.33

kṣattriyāṇāṃ śrutā dharmāsteṣu taddevatā hariḥ |
tamaḥ kṛṣṇa udāsīnaḥ kūṭakarmaviśāradaḥ ||

5.34

nidrālasyapramādādyāstadguṇāḥ parikīrtitāḥ |
kṛṣṇo viṣṇuḥ smṛtaḥ śeṣaśāyī bhaktavimohakaḥ ||

5.35

brāhme tu rājase vaiśyadharmaissarvatra sammate |
duḥkhāspadaṃ raktavarṇaṃ cañcalaṃ ca rajaḥ smṛtam ||

5.36

guṇatrayasamāyuktamāgneyaṃ saurameva ca |
tasmācchaivāni viprāṇāṃ purāṇāni hitāni vai ||

5.37

iti śivapurāṇāmeva sāttvikatvokteḥ |

5.38

kiñca - śivapurāṇāṃ kalpāntaraprasaktiriti cet tadasaṅgatameva | mātsye -

5.39

purāṇaṃ sarvaśāstrāṇāṃ prathamaṃ brahmaṇā kṛtam |
anantarantu vaktrebhyo vedāstasya vinirgatāḥ |
purāṇamekamevāsīcchatakoṭipravistaram ||

5.40

ityādinā brahmakṛtabrāhmapurāṇameva dvāparānte vedavyāsena saṅkocya
caturlakṣātmanā saṃkṣepitamiti pratipādanāt |

5.41

dharmasaṃhitāyām -

5.42

brāhmameva kṛte cādye purāṇaṃ śrutisammatam |
aṣṭādaśavidhaṃ tasya kṛtaṃ koṭiprabhedataḥ ||

5.43

df 186, p. 78)

5.44

iti darśanācca | ata eva śaivapurāṇānāṃ kalpāntaraviṣayatvamityasaṅgatam |

5.45

nanu nārāyaṇasyaiva matsyakūrmavarāhādirūpeṇa
sakalabhūbhāranivartakatvadarśanātparamasāttvikatvaṃ tasyaivopapannamiti cenna |
kaurme -

5.46

ekādaśyāṃ tu madhyāhne māghamāse mahānaṭaḥ |
sarvalokahitārthāya viṣaṃ bhuktvā tataḥ śivaḥ ||

5.47

śivayogena tadrātrau sthitvā candrakalādharaḥ |
pariveṣṭitaviṣṇvādīn dṛṣṭvā tatpādasevakān ||

5.48

upoṣitamahābhaktān dvādaśyāṃ nīlalohitaḥ |
samudramaṃthanodbhūtasudhāpānārthamādarāt |
ājñāṃ cakre mahādevassarvalokabhayāvahaḥ ||

5.49

ityādinā parameśvarasya
ananyasādhāraṇakālakūṭabhakṣaṇāndhakāsurajalandharāsuratripurāsura##-
śaivavaiṣṇavānāmekādaśīvratāvaśyakatvaṃ dṛśyate | taduktaṃ śivadharmaśāstre
-

5.50

śaivavaiṣṇavayorgrāhyamekādaśyāmupoṣaṇam |
nandīśaviṣṇupramukhā yato vratamathācaran ||

5.51

śeṣaṃ pradhānaṃ smārtānāmekādaśyāmupoṣaṇam |
sāyaṃ pradhānaṃ śaivānāṃ vedamārgaikavartinām || iti |

5.52

tathā siddhāntāgame -

5.53

pradoṣavyāpinī śaivī samyagekādaśī smṛtā |
nānyā śaivaiḥ parigrāhyā śaivaśāstraikaśāsanāt || iti |

5.54

vīrāgame ca -

5.55

sarveṣāṃ vīraśaivānāṃ śrautasmārtānuvartinām |
pradoṣavyāpinī grāhyā samyagekādaśī śive ||

5.56

śaivavratānāṃ sarveṣāṃ sāyaṃ prādhānyameva hi |
anyathācaraṇe devi pratyavāyo mahān bhavet || iti |

5.57

kiñca - padmapurāṇādīnāṃ viṣṇupradhānatve'pi tatrāpi
śivāmāhātmyakathanātteṣāmai tāmasatvaṃ kiṃ na syāt | traiguṇyaviṣayā vedā
nistraiguṇyo bhavārjuna iti gītāvākyena vedānāmapi
triguṇātmakatvadarśanānmūrtitrayapratipādakaśrutīnāṃ
guṇatrayātmakatvamupapannamiti cenna | vācā virūpanityayā iti
śrutidarśanānnityarūpasya vedasya guṇatrayātmakatvamayuktaṃ śrautavidherbalavatvāt |
śivaṃ praśāntamamṛtaṃ brahmayoniṃ ityādinā śivasya vedeṣu
paramasāttvikatvopadeśāt | vedānāṃ guṇatrayātmakatvakathanamadhikāribhedena
sthūlasūkṣmakāraṇātmakaparameśvaropāsanāparatvena sāṃkhyayogaśāstreṣu
vivakṣitatvādanyārtho na yuktaḥ |

5.58

kiñca - kimidaṃ tāmasatvaṃ (1) tamoguṇajanyatvaṃ (2)
svetaraguṇāsaṃsṛṣṭatamoguṇajanyatvaṃ vā (3)
itarānabhibhūtatamoguṇajanyatvaṃ (4) tamoguṇajanyatvaviśiṣṭatvaṃ
(5) tamoviśiṣṭakartṛkatvaṃ (6) tamoguṇaviśiṣṭapratipādyatvaṃ
(7) tamoguṇapradhānapratipādakatvaṃ anyadvā

5.59

nādyaḥ - guṇatrayātītaparameśvaraniśvasitarūpāṇāṃ vedānāṃ
anityatvamohakatvapauruṣeyatvādiprasaṅgāt | sarvacidacitprapañcasya
guṇatrayātmakapradhānajanyatvena viṣṇupurāṇādīnāmapi tāmasatvaprasaṅgāt | na ca
tamomātrajanyatvaṃ | ekasya anārambhakatvenāsiddheḥ |

5.60

na dvitīyaḥ - sarvasya guṇasya guṇāntarayuktasyaiva janakatvena
itarāsaṃsṛṣṭatamoguṇajanyatvasyāprasiddhatvāt |

5.61

na tṛtīyaḥ - yadā tamastanna divā na patrirna sanna casacchiva eva kevalaḥ
ityādiśrutisiddhasya śivasya nityaśuddhatvena prakṛterasiddheḥ |

5.62

na caturthaḥ -

5.63

aṣṭādaśapurāṇānāṃ kartā satyavatīsutaḥ |
ākhyānaiścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kalpaśuddhibhiḥ ||

5.64

purāṇasaṃhitāṃ cakre purāṇārthaviśāradaḥ |

5.65

iti viṣṇupurāṇavacanādvyāsakṛtānāṃ sarveṣāṃ purāṇānāmapi tāmasatvābhāvāt
anyathā tvadabhimatānāmapi tāmasatvaprasaṅgāt tulyanyāyatvācca |

5.66

na pañcamaḥ - rudrasya saṃhārakartṛtvena saṃhārasya tamoguṇakāryatvena
sarvaśāstraprasiddhatvāditi cenmaivam | viṣṇoḥ
saṃhārakatvābhāvenānīśvaratvaprasaṅgāt yā te rudra śivā tanūḥ iti śrutyā
śivaśarīrasya tāmasatvaniṣedhācca | traiguṇyaviṣayā vedāḥ ityanena
triguṇātmakapravṛttidharmapratipādakatvena guṇavaiśiṣṭyaṃ na yuktam |

5.67

nanu - tamoguṇapracureṣu kalpeṣu tadviśiṣṭatvena brahmakṛtapurāṇāni tāmasāni
tatpratipādyatvācchivasyāpi tāmasatvaṃ iti cenna | tāmaseṣu kalpeṣu
caturmukhakṛtānāṃ purāṇānāmasmin vartamāne śvetavarāhakalpe anuvartamānatve
pramāṇābhāvāt asminnapi kalpe aṣṭāviṃśatitamena vyāsena idānīṃ purāṇakaraṇasya
śrūyamāṇatvācca | taduktaṃ viṣṇupurāṇe -

5.68

vaivasvatāntare tasmin dvāpareṣu punaḥ punaḥ |
vedavyāso'vatīrṇo'bhūdaṣṭāviṃśatisattamaḥ || iti |

5.69

vartamānasya parāśarātmajasya vyāsasya pravartamānasarvapurāṇakartṛtvaṃ ca tatraiva
śrutaṃ purāṇasaṃhitāṃ cakre purāṇārthaviśāradaḥ iti |

5.70

tānyaṣṭādaśapurāṇāni tatraiva gamayitvā utpattikramāpekṣayā kramaḥ uktaḥ -
etadvaiṣṇavasaṃjñaṃ vai pādmasya samanantaraṃ iti | eaṃ samastā api
vartamānakalpasthā rāmakṛṣṇādyavatārā raghuvaṃśādisambhavatvāt
dakṣādhvaradhvaṃsādīnāmetatkalpamadhyasthatvāt
etatkalpasyaśaivavaiśṇavapratipādakānāmetatkalpajātenāṣṭāviṃśatitamena
vedavyāsena kṛtānāṃ purāṇānāṃ parasparaṃ balābalacintāyāṃ
bahukālavyavahitānāṃ tāmasādibrahmakalpanopanyāso nirarthakaḥ |

5.71

nanu - purāṇakarāṇāṃ purāṇakartṛtvaṃ
brahmaṇassakāśātpuruṣārthānadhigamyaiva ityuktaṃ satyam | tatrātītakalpasthāḥ
purāṇārthā brahmaṇā purāṇakāraśca tathaiva pratipādyante yathā padmakalpe
mārkaṇḍeyasya parameśvarānugrahaḥ | ye tu vartamānakalpasthāḥ purāṇārthā
rāmakṛṣṇavarāhāvatāraprabhṛtayaḥ tathā
kālakūṭabhakṣaṇadakṣādhvaradhvaṃsādayaḥ te'pi etatkalpasthatvenaiva
brahmaṇopadiśyante purāṇakārairapi tathaiva pratipādyante | teṣāṃ parasparavirodhe
svābhimatapurāṇādhikyanirṇayahetutvaṃ nirarthakam |
bahukālavyavahitānāmatītakalpānāṃ sātvikatāmasatvadyupanyāsaḥ kutra kena saṅgata
iti na jānīmaḥ |

5.72

nāpi ṣaṣṭhaḥ - rudrasambandhino ghoraśarīrasya saṃhārakatvena tamoviśiṣṭatve'pi
taccharīriṇaḥ parameśvarasya tamo'tītatvāt | tathā ca kaivalye -

5.73

umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam | dhyātvā
munirgacchati bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt iti |

5.74

yadyapi devadattādau tamoguṇapradhānaśarīrādiviśiṣṭe tāmasatvavyavahāro dṛṣṭaḥ
tathāpi tatra tanmātraviśiṣṭatvena tathā vyavahāraḥ | prakṛte tu
parameśvarasambandhināṃ tamo'tītānāmalaukikaprakāśasvarūpāṇāmanekeṣāṃ
vigrahāṇām pramāṇasiddhatvānna tathā | sthirebhiraṅgaiḥ pururūpa ugro babhruḥ
śuklebhiḥ pipiśe hiraṇyaiḥ ityatra śuklebhiriti śuklaśabdena satvamayatvamucyate
lohitaśuklakṛṣṇāṃ ityādivat | anyathā viṣṇvādhikyavādināṃ mate
tamoviśiṣṭaviṣṇupratipādakatvena vaiṣṇavādipurānānāmapi tāmasatvaprasaṅgaḥ |
kathamanyathā viṣṇorbhūbhāraharaṇāya

5.75

yādavakauravadaityādisaṃhārakatvam kathaṃ vā daityavyāmohanāya
mahāmohāravyapuruṣarūpeṇa daityavyāmohakabuddha-jinādiśāstrapraṇetṛtvam
taduktaṃ viṣṇupurāṇe -

5.76

ityuktvā bhagavāṃstebhyo mahāmohaśarīrataḥ |
samutpādya dadau viṣṇuḥ prāha cedaṃ surottamāḥ ||

5.77

māyāmoho'yamakhilān daityāṃstān mohayiṣyati |
tato badhyā bhaviṣyanti vedamārgabahiṣkṛtāḥ || iti |

5.78

na hi svasya tāmasatvābhāve mahāmohākhyaṃ prati upādānatvamupapadyate svasya
mohinīśarīrasya tāmasatvāt |

5.79

nanu - viṣṇoḥ kāryārthaṃ tamoguṇasāhitye'pi tasya sattvenābhibhūtatvānna
prādhānyam | rudrasya tu tamasābhibhūtatvāttadviśiṣṭatayā saṃhārakartṛtvena
pratipādyatvamiti | saptamaḥ pakṣaḥ kakṣīkriyatāṃ - iti cenmaivam -
śatrusaṃhāramātraprayojanapravṛtteṣu nṛsiṃhādyavatāreṣu tatprādhānyena
tāmasatvaprasaṅgāt śivasya nirastatamaskatvādvipakṣe bādhakasatvācca |

5.80

nāntyaḥ - yassaṃhārakartā sa tāmasaḥ - tasyāpi kaścitsaṃhārako'sti na vā asti
cettāmasatve'pi sa eva sarvādhikaḥ sarvasaṃhārakaḥ svatantratvāt | nāsti cedayameva
tāmasassarvādhika iti tāmasatvaṃ sarvasaṃhārakartṛtvaṃ sarvādhikatvena vyāptamiti
viruddho hetuḥ | tasmāt rudraḥ sarvādhikaḥ sarvasaṃhartṛtvāt | vyatirekeṇa jīvavat | na
cāprayojako hetuḥ | prabaladurbalabhāvaṃ vinā bādhyabādhakabhāvasyaivāsambhavāt |
sāttvikasya bādhyatve prāpte saṃhāraṃ prati viruddhatvāt | mṛduḥ sarvatra bādhyate iti
nyāyena ca sādhyāprasiddhiḥ viśvādhiko rudraḥ iti pakṣe prasiddheḥ |
tadanugrāhakatvādanumānasya na siddhasādhanatvam |

5.81

evaṃ sāttvikatvamuktaprakāreṇa vikalpya dūṣaṇīyam | kiñca -
viṣṇvādhikyapratipādakānāṃ mārkaṇḍeyādipurāṇānāṃ sāttvikatvaprasaṅgaḥ syāt
rudrādhikyapratipādakānāṃ padmapurāṇādīnāṃ tāmasatvaprasaṅgaḥ syāt |
padmapurāṇe pūrvottarakhaṇḍābhyāṃ hariharayorādhikyavarṇanāt

5.82

tadaṃśe tāmasatvamiṣṭamiti ced rāmāyaṇabhāgavatādāvapi tadaṃśe
tāmasatvaprasaṅgāt | rāmāyaṇabālakāṇḍe - tvāṃ vai dhārayituṃ vīra nānyaṃ
paśyāmi śūlinaḥ iti umāpatiḥ paśupatiḥ sarvalokanamaskṛtaḥ iti yuddhakaṇḍe
etadastrabalaṃ ghoraṃ mama vā tryambakasya vā ityuttarakaṇḍe ca |
kailāsayātrārāvaṇanigrahendrajidanugrahādivarṇanasya bahutaratvāt
rāvaṇavināśārthasya rudrāgninimittatvavarnanāttasyāpi tāmasatvapratīteḥ |
tasmācchivapurāṇānāṃ tāmasatvakalpane vedabāhyabauddhaprasaṅgaḥ
syādityalamativistareṇa |

5.83

atra prathamādhikaraṇe śaivadīkṣitānāṃ paramaikāntinā bhaktānāṃ jijñāseti padena
jīvabrahmaṇorbhedābhedo nirūpitaḥ | brahma veda brahmaiva bhavati īśaṃ jñātvā
tatraikībhavanti ityādiśrutāvupāsyopāsakayorabhedasiddhivyapadeśāt | dvitīyādhikaraṇe
- brahmaṇassaviśeṣatvaṃ jagadbrahmaṇoḥ sṛṣṭisthityavasare bhinnatvaṃ layāvasare
nadīsamudravadabhinnatvaṃ nirūpitam | tṛtīyādhikaraṇe -
parameśvarāvirbhūtabhedābhedabodhakavedavedāntāgamaśāstrameva brahmasatve
pramāṇamiti darśitam |

5.84

iti tṛtīyaṃ śāstrayonitvādhikaraṇam |

5.85

samanvayādhikaraṇam

5.86

ṣaṭsthalaparaśivabrahmāvirbhūtavedavedāntānāmindropendracandrādinānādevatā##-
tadativyāptinivāraṇāya sarvasya tatraiva sindhupravāhanyāyena samanvayādavyabhicāra iti
caturthādhikaraṇamārabhyate -

5.87

tattu samanvayāt || 4 ||

5.88

tacchabdena - sarvādhiṣṭhānaṃ sarvakāraṇaṃ vedāntavedyaṃ pūrvanirdiṣṭaṃ
ṣaṭsthalaparaśivabrahmaiva vyapadiśyate | tu śabdena pratyakṣādipramāṇāntaraṃ
nirasyate | samanvayaśabdena tadantarbhūtacandropendradinendrādipratipādakavākyānāṃ
sthūlārundhatīnyāyena upakramopasaṃhārādiṣaḍvidhatātparyaliṅgaiḥ tatraiva
tātparyamupadiśyate | tadbrahma pratyakṣādi pramāṇāntaranirākaraṇapūrvakaṃ
sarvavedāntaiḥ ṣaḍvidhatātparyaliṅgopetaiḥ pratipādyata iti sūtrārthaḥ |

5.89

atra sarvavedavedāntāgamavākyānyasya viṣayaḥ - sadeva somyedamagra
āsīdekamevādvitīyaṃ eko hi rudro na dvitīyāya tasthuḥ asaṅkhyātā sahasrāṇi smaryate na
ca dṛśyate devā ha vai svargaṃ lokamagaman te devā rudramapṛcchan ko bhavāniti
so'bravīt - ahamekaḥ prathamamāsaṃ vartāmi ca bhaviṣyāmi ca nānyaḥ kaścinmatto
vyatirikta iti sontarādantaraṃ prāviśat ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ
kṛṣṇapiṅgalaṃ | ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpāya vai namo namaḥ sarve vedā
yatpadamāmananti iti |

5.90

bhedābhedavidhāyakasarvavedāntavākyānāṃ
sarvajagadubhayakāraṇaṣaṭsthalaparaśivabrahmaparatvaṃ
karmaśeṣabhūtendropendrādinānādevatopāsanaparatvaṃ vā
tadupādānabhūtapradhānādipratipādakatvaṃ vā iti bahudhā sandihyate |

5.91

pūrvapakṣastu - na sarvathā brahmaṇaḥ paraśivasya sarvavedāntapratipādyatvaṃ
sambhavati teṣāṃ vidhiparatvāt | ubhayaparatve vākyabhedāpattiḥ | jagadbrahmaṇoḥ
kāryakāraṇatvadarśanādanumānena brahmasiddhirupapadyate | tasmānna
vedāntaikapratipādyatvam |

5.92

kiñca - nānādevatopāsanāparatvamapi yuktam | agniragre prathamo devatānāṃ
asāvādityo brahma nārāyaṇaparaṃ brahma ityādiśrutidarśanāt | api ca - saiṣā vicitrā
sudṛḍhā bahvaṅkurā svayaṃ guṇabhinnā aṃkureṣvapi guṇabhinnā sarvatra
brahmaviṣṇuśivarūpiṇī ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ vahnīṃ prajāṃ janayantīṃ
sarūpām ityādinā sarvadevatāmayatvasya sarvakāraṇatvasya ca pradhānasyaiva
nirdeśāttatparatvamapi yuktam |

5.93

kiñca - ayaṃ ghaṭaḥ ayaṃ 'ṭaḥ ityādilokavyavahārasya
paramparāvṛddhavyavahārajñānasāpekṣatvāt
nirastasamastopadravasarvamaṅgalādhārasiddhabrahmaparatve
niṣprayojanatvasāpekṣatvayoḥ prasaṅgāttadubhayadoṣavāraṇāya vedāntānāṃ
vidhyupāsanaparatvaṃ vidhīyate | athavā kartṛdevatāpratipādanadvārā karmaparatvaṃ
siddham | iti prāpte brūmaḥ -

5.94

siddhāntastu - vedāntānāṃ brahmaparatvaṃ brahmanyānavidhiparatvaṃ copapadyate |
ato na vākyabhedadoṣaprasaṅgaḥ | tadubhayavidherdarśanāt | tathā hi -
upakramādiṣaḍvidhatātparyaliṅgena brahmaparatvam ātmā vā are draṣṭavyaḥ ityādiṣu
tadhyānavidhiparatvaṃ ca dṛśyate |

5.95

upakramopasaṃhārāvabhyāso'pūrṇatā phalam |
arthavādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaye ||

5.96

iti smṛtāvupakramopasaṃhārādibhirvedāntatātparyanirṇayaśravaṇamityabhidhīyate |

Linked texts (1)