Pramāṇa · Search · About · API

Aphorisms on Brahman 9

Śrīkarabhāṣya 9

Language
Sanskrit

9.1

nanu - brahma satyaṃ jaganmithyā iti nyāyena
sarvavedāntavicāralabdhajaganmithyātvajñānapūrvakasvasvarūpajñānameva muktiriti
cenna - sarvavedavedāntabāhyatvaprasaṅgāt | kiṃ nāma jaganmithyātvaṃ
brahmajñānabādhyatvaṃ traikālikaniṣedho vā

9.2

nādyaḥ - bādhyabādhakabhāvasyaiva tayorasambhavāt na brahmajñānena
prapañcaniṣedho vidhīyate | sarvo vai rudraḥ sarvaṃ khalvidaṃ brahma ityādinā
sarvaprapañcasya śivātmakatvopadeśāt |

9.3

kiñca - yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti ityādiśrutyā muktātmanāṃ
idantārūpaghaṭapaṭātmakaprapañcatvena vyavahṛtamāyāpāśa eva
sarvaśivātmakatājñānena tirodhīyate | śivo dātā śivo bhoktā śivassarvamidaṃ jagat
ityādiśāstroktasarvaśivātmakatāsampūrṇajñānena ghaṭapaṭādau
ghaṭatvādibuddhirnivartate na tu ghaṭādiḥ tasya śivātmakatvāt | tasmānna
brahmajñānanivartyatvaṃ prapañcasya | ato mithyātvamayuktam | tatsvīkāre
ekavijñānena sarvavijñānapratijñāśruterdattajalāñjalitvaprasaṅgaḥ |
brahmopādānakāraṇakatvātprapañcasyaikavijñānena sarvavijñānapratijñā śrūyate |
ata eva - sarvaṃ khalvidaṃ brahma aitadātmyamidaṃ sarvaṃ sarvo vai rudraḥ
ityādiśrutiḥ sarvasya śivātmakatvamupadiśati | tasmānna brahmajñānena
prapañcabādhaḥ | janakādibrahmāvidāmapi pūrvavadeva vyavahāro dṛśyate | teṣāṃ na
prapañcabādhaḥ | jīvanmuktānāṃ śarīradhāraṇādivyavahārānupapattiśca | kiñca ##-

9.4

akhaṇḍādvaitabhāve tu sarvaṃ brahmaiva nānyathā |
jñānādvikalpabuddhistu līyate na svarūpataḥ ||

9.5

bhinnatvaṃ naiva yuñjīta brahmopādānataḥ kvacit |
vācārambhaṇamātratvādbhedaḥ kenopajāyate |
tasmādavidyāmātratvakathanaṃ mohanāya hi ||

9.6

iti jaganmithyātvavādināṃ nindā śrūyate | asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram iti
gītāyāṃ ca śrūyate |

9.7

na dvitīyaḥ - amūlamanādhāramimāḥ prajāḥ prajāyante na kadācidanīdṛśaṃ jagat
ityādinā jagato nityatvapratipādanāt |

9.8

nanu - asadvā idamagra āsīt tato vai sadajāyata sadeva somyedamagra
āsīdekamevādvitīyaṃ brahma ityādiśrutiśatena sṛṣṭeḥ pūrvaṃ
prapañcasyāsatvopadeśāt kathaṃ tasya traikālikasatyatvaṃ iti cenna -

9.9

asadvā idamagra āsīt ityatra sṛṣṭeḥ pūrvaṃ prapañcasya nāmarūpavibhāgānarhatvena
brahmaṇi sūkṣmarūpeṇa sthitatvādasatvaṃ tato vai sadajāyata ityanena
nāmarūpavibhāgārhatvena prapañcasya janyatvaṃ copadiśyate |

9.10

kiñca - asatpadena gaganāravindavadabhāvatvāṅgīkāre vandhyāputrādīnāmapi
jagatkāraṇatvaṃ kiṃ na syāt sadevetyavadhāraṇena na saviśeṣatvaniṣedhaḥ | kintu asato
bhrāntiprasaktatvāttatkāraṇatvaniṣedhaḥ |

9.11

kiñca - sadeva somyedamagra āsīt iti śrutau kathaṃ saviśeṣatvaniṣedhaḥ agre iti
kālaviśeṣaḥ āsīt iti kriyāviśeṣaśca dṛśyate |
ekamevetyavadhāraṇenādhiṣṭātrantaraniṣedhaḥ

9.12

advitīya padena brahmaṇo jagadubhayakāraṇatvaṃ vidhīyate | eko hi rudro na dvitīyāya
tasthuḥ || ityādāvapyevaṃ boddhavyam | ata eva viśvādhiko rudro maharṣiḥ iti śrūyate |
tasmānna traikālikaniṣedha iti rahasyam |

9.13

jagadvyāvahārikatvakhaṇḍanam

9.14

nanu prapañcasya vyāvahārikamātrasatyatvaṃ na tu pāramārthikatvamiti cenna | kimidaṃ
vyavahārasatyatvaṃ 1) vyavahāramātragamyatvaṃ 2)
bādhitavyavahāragamyatvaṃ 3) tricaturakakṣyāsvabādhyatvaṃ vā 4)
tattvāvedakapramāṇaviruddhatvaṃ 5) arthakriyāśūnyapratītigocaratvaṃ 6)
karaṇadoṣopahitajñānaviṣayatvaṃ vā

9.15

nādyaḥ - brahmaṇo'pi vyahāragamyatvenātivyāpteḥ | anyathā
guruśiṣyayormaunamauḍhyāpatteḥ | athāto brahmajijñāsā sadeva somyedamagra āsīt
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ityādirūpeṇa pravṛttāyāḥ śrutisūtraphakkikāyā
abhitticitrakarmatāpātācca | sarvāpīyaṃ phakvikā saviśeṣaviṣayā nirviśeṣa na kasyāpi
vyavahārasya gocaraṃ iti cedavyāhatametat | na gocaraḥ iti vyavahāraṃ pratyeva gocaratvāt
| vedāntānāṃ nirviśeṣaviṣayatvābhāvasamarthanena asmadanukūlaṃ ca teṣāmapi
vyavahārarūpatvāt |

9.16

nāpi bādhitavyavahāragamyatvamiti dvitīyaḥ - brahmaṇyatiyāpterdurvāratvāt | sarvo'pi
vyavahāro bādhita eva prapañcāntargatatvāt | na ca bādhitvaṃ vyavahāragamyatvasya
viśeṣaṇamiti śaṅkyam | tarhi bādhitatvasyaiva lakṣaṇatve śeṣavaiyarthyāt | na
ceṣṭāpattiḥ | prātibhāsike'tivyāpteḥ | na ca brahmātiriktaviṣayakajñānābādhitatve sati
bādhitatvamiti pariṣkārassādhuḥ jñānābādhitatvasya
jñānajanyadhvaṃsāpratiyogitvarūpatve uttarajñānajanyadhvaṃsapratiyogiṣu
pūrvajñāneṣu lakṣaṇāvyāpteḥ | jñānānapahṛtadhīviṣayatvarūpatve tu ghaṭo nāsti
paṭo nāsti iti jñānāpahṛtadhīviṣayeṣu ghaṭapaṭādiṣvavyāptiḥ | teṣāṃ jñānānāṃ
brahmātiriktaviṣayakatvāt | vistareṇa copariṣṭānnirākariṣyāmaḥ |

9.17

kiñca - nīlapṛṣṭhatvādisattāyā api brahmarūpatayā tadviṣayakajñānabādhyeṣu
rajatādiṣvativyāptirdurvāraiva | teṣāmapi jñānānāṃ brahmātiriktaviṣayatvābhāvāt | na
ca nīlapṛṣṭhatvādīnāmabrahmarūpāṇāṃ tadjñānaviṣayatvānnātiprasaṅgaḥ iti
vācyam | tarhi nirviśeṣatvaprapañcamithyātvādibrahmātiriktaviṣayakajñānasyaiva
prapañcanivartakatayā vyāvahārikamātre lakṣaṇāsambhavaprasaṅgāt |
nirviśeṣatvādīnāṃ sapratiyogikānāṃ niṣpratiyogikabrahmasvarūpamātratvaṃ
dussādhyam | svarūpamātrajñānasyādhyāsasahasvaprakāśānatiriktaviṣayatayā
nivartakatvāsambhavenāsambhavāpādakaṃ ca | anatiriktaviṣyavijñāne vṛttitvaṃ
nivartakatāvacchedakamityabhyupagame jaḍāyā vṛtternirvatyatve
jñānabādhyatvasiddhāntavyāhatiḥ | kathaṃcit jñānatvāṅgīkāre'pi
svasvarūpajñānasādhāraṇasya
jñānanivartakatānavacchedakatvādapasiddhāntaścetyāstāṃ vistaraḥ |

9.18

nāpi tricaturakakṣyā svabādhyatvamiti tṛtīyaḥ - brahmaṇyevātivyāpteḥ | abādhyaṃ
hi brahma tricaturakakṣyā'bādhyameva | na ca tricaturakakṣyāsvabādhyatvaṃ tathā sati
prātibhāsikaviśeṣe'tivyāpteḥ | sambhavanti hi dīrghakālānuvṛttabhramaviṣayāṇi
prātibhāsikāni vastūnyalātacakragandharvanagarādīni |

9.19

kiñca - kakṣyāśabdo'yaṃ yuktiparaḥ kālaparaḥ viparītapramāparo vā

9.20

nādyaḥ - prapañco mithyā dṛśyatvāt ityekayaiva | kakṣyayā prapañcasya
bādhenāsambhavāt | tatparatvāparatvācca nirdoṣatvācca vaidikam | pūrvasya bādhakam
ityekayuktyanusandhānenāpi bādhena tadāpatteśca |

9.21

na dvitīyaḥ - dīrghakālabhramaviṣaye prātibhāsike'tivyāpteḥ |

9.22

na tṛtīyaḥ - viparītapramāviṣayaśca bhavatyabādhitaśceti | vyāghātāt | na ca
bādhaḥ padārthanivṛttiriti yuktam | mudgarādinivartyeṣu ghaṭādiṣu
tricaturaviparītajñānānivartyatve sati viparītajñānanivartyatvasvabhāvenāvyāpteḥ | api ca
- tricaturayuktyabādhyatve

9.23

sati bādhyatvamiti prathamakalpaṃ brahmaṇyativyāptiḥ tasyāpi yuktipādhitatvāt |
jñānājñānayorekaviṣayatvena yadviṣayakamajñānaṃ tadviṣayakameva jñānaṃ
tādṛśajñānanivartakam | prakṛte brahmaviṣayakājñānasya
brahmaviṣayakajñānenaiva nivṛttiḥ | tathā hi - brahma dṛśyamadṛśyaṃ vā
dṛśyatve mithyātvamavarjanīyam | adṛśyatve brahmavyavahāramātrocchedaḥ tasya
dṛgekasādhyatvāt | avidyānivṛttiśca na syāt samānaviṣayakadṛgabhāvāt | na ca
jñānatvāropamātreṇa vṛttiḥ jñānakāryāṇi kartumarhati | guñjādhiṣṭhānavahnerapi
dāhakatvaprasaṅgāt | na ca jñānāvacchedakatayā mukhyameva jñānatvamiti śaṅkyam
| avacchedyāvacchedakabhāvena jñānabhedasyaiva samarthanena vyāghātāt
ghaṭe'pyavacchedakatāpatteśca | ghaṭavadjñānaṃ ityatra ghaṭo'pyavacchedakaḥ |

9.24

kiñca - vṛtterjñānapadamukhyārthatve brahmaṇo jñānabhinnataiva syāt | na ca
brahmavṛtyoranugataṃ kiñcitpravṛttinimittamasti | yenobhayatra mukhyaṃ syāt | na ca
jñānatvaṃ asiddherityukteḥ | na hi jñānājñānapariṇāmānugataṃ jñānatvaṃ
prāmāṇikam | svavyāpakasvaprakāśatvanivṛtyā jñānatvanivṛtteśca | nirviśeṣe
cinmātre tadabhāve ajñānatvaprasaṅgācca | nāpyavidyānivartakatvaṃ jñānatvasya
svavyāpakasya nivṛtyā svasyāpi nivṛtteḥ | adhyāsasahe cinmātre
tadabhāvenāvyāpteśca | nāpi pravṛttinivṛttidvayenobhayamukhyatvaṃ
anekārthatvakalpanāprasaṅgāt | vṛtyavacchinnacaitanyasya jagadābha
sakalpanāvaiyarthyāt | brahmaṇo dṛśyatvena mithyātvāpādanasya vajralepatvāpātācca |
jñānājñānayorjñānapadamukhyārthatvasamarthanāya pravṛttinivṛttidvayakalpane
ghaṭapaṭayorghaṭapadamukhyārthatvāpatteśca | evañca vṛtterjñānatvābhāvena
brahmaṇo nirviṣayatvasvarūpaprakāśasyāpi svaviṣayatvādbrahmaṇastucchatvaṃ
sarveṣāṃ caitanyānāṃ svāviṣayabrahmābhinnatayā mitho vyavahārānupapatteśca |
vṛttermukhyajñānatve svaprakāśasvaviṣayatve vā brahmaṇo mithyātvamavarjanīyam |
kalpitabhedamādāya devadattādīnāṃ mitho vyavahāre caitanyasya caitanyaviṣayatayā
mithyātvamavarjanīyam |

9.25

na ca - mithyābhūtabhedavaccaitanyaviṣayatvaṃ na mithyātvaprayojakaṃ prapañce'pi
tadasiddheḥ | jīvasya viśiṣṭarūpeṇa mithyātvamiṣṭaṃ niṣkṛṣṭarūpaṃ tu na cidviṣayaṃ
iti vācyam |

9.26

tarhi vṛttiviśiṣṭamapi jñānaṃ mithyātvānna mukhyā dṛgiti na prapañce'pi
dṛśyatvamiti jitamasmābhiḥ | viśiṣṭānyatve tasyāpi vṛttiviṣayatvānmithyātvaṃ
ananyatve viśiṣṭasya mithyātvāttasya śuddhābhinnatvātprapañcasya satyatvaṃ brahmaṇo
mithyātvamiti viparītavṛttiḥ | tasmādviśiṣṭānanyatvānyatvābhyāṃ
prapañcabrahmaṇoḥ satyatvamithyātvaviparītavṛttirdurvāraiva |

9.27

kiñca - nirviśeṣaṃ brahma kimasti uta nāsti dvitīye -
mādhyamikamatapraveśaḥ | prathame - brahmāstīti pratijñāyāṃ
pravṛttinimittabhede nirviśeṣatvavyāhatiḥ | na ca pratijñā pravṛttinimittayoḥ |
kalpitatvena parihāraḥ nirviśeṣaṃ brahmāstīti
pratijñāyāssaviśeṣaviṣayakatvākathanasya unmattapralāpatvāt asti
śabdapravṛttinimittabhūtāyāḥ sattāyāstvanmate mithyātvāyogācca | brahmatvasya
kalpitatve nirviśeṣasyābrahmatāpātācca | yatra brahmatvaṃ prakalpitaṃ tadeva
brahmetyuktervyāhatatvācca | nirviśeṣasya kalpitasambandhāyogācca |
pravṛttinimittābhede tu sāmānādhikaraṇyāyogaḥ | bhinnapravṛttinimittānāṃ
śabdānāmekasminnarthe vṛttissāmānādhikaraṇyaṃ iti vṛddhāḥ |
abhāvarūpadharmapravṛttinimittakatāyāmapyayameva doṣaḥ | abhāvānāṃ
svarūpānatireke sāmānādhikaraṇyahāneḥ atireke siddhāntahāneḥ | etena nirviśeṣaḥ
pratijñādīnāmaviṣayo'pi svatassidhyatīti nirastam | dussādhyeṣu sarveṣvartheṣu
svatassiddherdurvāratvāpātāt | etena śrutyā nirviśeṣasiddhirapāstā |
prakṛtipratyayabhedabhinnāyāḥ śrutestatra prāmāṇyāsambhavāt |
pūrvoktadṛśyatvānumānagrāsācca |

9.28

api ca - mithyārthabrahmaṇorbhedaḥ paramārthaḥ utāparamārthaḥ prathamavikalpe
bhedasatyatvāṅgīkārātsiddhāntahāniḥ | dvitīye satyasya brahmaṇo'pi mithyātvaṃ
durvāram | yayorbhedo mithyā tayoraikyamiti vyāpteḥ | ghaṭasya svasmādbhede
mithyābhūte hyabhedaḥ paramārthaḥ | na ca bhedābhedayormithyātvānna doṣa ityapi
sādhu parasparavirodhe prakārāntarānavathiteḥ | yadyevaṃ syāttarhi
bhedābhedayorapakṣapātinā bhavatā jīvabrahmaṇostadubhayamithyātvaṃ kiṃ na svīkriyeta
na cābhedaśrutiprābalyāttadasambhavaḥ | sarvaṃ khalvidaṃ brahma ityādīnāmeva
prapañcabrahmābhedaśrutīnāmatrāpi sattvāt |

9.29

kiñca - nirviśeṣaṃ brahmajñānamajñānaṃ vā dvitīye apasiddhāntaḥ | prathame tu
saviṣayaṃ nirviṣayaṃ vā nirviṣayatve tvadabhimatajñānatvavyāghātaḥ | saviṣayatve
viṣayanityatāprasaṅgaḥ |

9.30

nityajñānasya nityaviṣayāvaśyaṃbhāvāt | tathā na muktāvapi saprapañcatāprasaṅgaḥ |
tadā viṣayāṇāṃ nivṛttatvānnirviṣayamiti cet tarhi jñānatvameva na syāt |
nirālambanatvajñānatvayorvyāghātāt | na ca -
atītādiviṣayajñānavadviṣayanityatvaparihāraḥ | tadvadatītatvādikiñcitprakārakatvena
kiñcidālambanatvena vā nirviśeṣatvavyāghātāt | viṣayasambandhanityatāyā
evāpādyatvena doṣāpātācca | nirviṣayā nirāśrayā ca saṃvidanubhavasiddheti tuccham |
ghaṭamahaṃ jānāmi ayaṃ ghaṭaḥ iti sānubandhatvenaivopalambhāt | anyā tu saṃvit
tvadabhimatā gaganakusumādisiddhikālaṃ vinā na sidhyatīti dik |

9.31

api ca - dravyamadravyaṃ vā dravyaṃ cedguṇāśrayatvaprasaṅgaḥ |
utpattikālāvacchinnaghaṭavadupapattiriti phalgu | ādyakṣaṇasaṃyogasya tatrāpi sattvāt |
tadvatkadācidguṇāśrayatve'pi aguṇāśrayatvavyāhateḥ | guṇānāṃ kalpitatve'pi
nirviśeṣatvavyāhatiḥ | avidyopādānaṃ vinā buddhestadasiddheḥ | adravyaṃ
ceddravyāśritatvaprasaṅgaḥ | tathā ca sve mahimni ityādiśrutivirodhaḥ |
āśrayasambandhānnirviśeṣatvabhaṅgācca | tasmādevaṃvidhābhiḥ khaṇḍanayuktibhiḥ
prathamadvitīyakakṣyāntarāla evābādhitasya brahmaṇo'pi taduparitanakakṣyāsu
bādhyatvasambhavāttadativyāptirdurvāraiveti dik |

9.32

nāpi tattvāvedakapramāṇaviruddhatvamiti turīyaḥ - tālvādiṣu śrotrādiṣu ca
tattvāvedakaprāmāṇyavyañjiteṣu tatsvarūpavirodhādarśanāt | atha
tatprameyaviruddhatvamityapi na vedatvenaiva tattvāvedakatve neha nānāsti ityādīnāmapi
yasmin dyauḥ ityāditattvāvedakapramāṇaviruddhārthakatayā tadarthaprapañcābhāve'pi
vyāvahārikatvaprasaṅgāt | prapañcābhāvasyātiriktasya satyatve dvaitaprasaṅgena
mithyātve tadbodhakapramāṇasya tattvāvedakatvavyāghātena ca
brahmabhedasyāṅgīkāryatayā brahmanyativyāpteśca |

9.33

kiñca - atra tattvāvedakatadanyayorbhedaḥ siddho vā'siddho vā asiddhau
svoktivyāvātaḥ siddhau tu apramāṇena viṣayāsiddhau pramāṇagocarasya bhedasya
satyatvaprasaṅgena prapañcavyāvahārikatvabhaṅgaḥ | tadasatve tu sa eva
tattvāvedakābhedāduktitryāghātaḥ | yadbhedasya mithyātvaṃ tadabhedassatya iti hyuktaṃ
prāk |

9.34

nāpi - arthakriyāśūnyapratītiviṣayatvamiti pañcamaḥ - tathā sati tvadīyāyāḥ
pravṛtterlokavedagocarāyāḥ sarvasyā api gaganakusumāyamānatvaprasaṅgena
svakriyāsvavacanavyāghātadaṇḍa eva duṣṭaphaṇinamiva tvāṃ nartanānnivartayiṣyati |

9.35

athāyamabhiprāyaḥ - nañaḥ praśleṣeṇa arthakriyāśūnyatvaṃ
arthakriyāśūnyatvābhāvaḥ iti | tathāsati sarvārthamūlakande brahmaṇyativyāptiḥ | na ca
avidyāvacchinnasya brahmaṇo'rthakriyākāritvaṃ na śuddhasyeti avicchinnasya ca
vyāvahārikatvamiṣṭamiti vācyam | viśiṣṭasya jñānena nivrtyatvaṃ tarhi prasajyeteti
viśeṣasyāpi nivṛttau śūnyavādasāmrājyaprasaṅgaḥ | na hi viśiṣṭaṃ
viśeṣaṇaviśeṣyasambandhebhyo'tiricyate | api cāvidyānivṛttirūpārthakriyāhetau
caramāntaḥkaraṇavṛttiviṣayaśuddhabrahmaṇyativyāpteḥ |
prakāśatvenāvidyānivṛttitvena kāryakāraṇabhāvaḥ | anātmaviṣayaprakāśatvena
anātmaviṣayāvidyānivṛttitvena cāparaḥ | tathā ca sati svaviṣayatāṃ vināpi brahmaṇaḥ
svarūpaprakāśaḥ avidyāṃ nivartayatīti tvatsiddhāntaḥ |

9.36

kiñca - prātibhāsike rajvadhiṣṭhānasarpādau
bhayakampādyarthakriyākāriṇyativyāptiḥ | utpanna pradhvasteṣu ghaṭādiṣu cāvyāptiḥ |
pracayāvyavahitapūrvakṣaṇotpanneṣu teṣu ca kṣaṇeṣvavyāptiḥ |
arthakriyāyāsteṣvadarśanāt | svapneṣu ca śubhāśubhasūcakeṣu
tatkālīnārthakriyāhetuṣvativyāptiḥ | vyāvahārikārthakriyāvivakṣāyāṃ
tvātmāśrayadoṣa eva | na ca kaṭakamukuṭādipariṇāmo'rthakriyādipadārtha ityuktāvapi
doṣaparihāraḥ | svāpneṣvativyāpterutpannadhvasteṣu cāvyāpterduṣpariharatvāt |

9.37

atha - kāraṇatāvacchedakajātīyatvenātivyāptiparihāraḥ | tathā sati
prātibhāsike'tivyāpteḥ | na ca tatra tādṛśajātyabhāvaḥ | tathā sati tatra
tvadīyarajatādivyavahārasyākasmikatvaprasaṅgāt | svapneṣvarthakriyāyā
abhāvaprasaṅgāccetyanyatra vistaraḥ |

9.38

nāpi karaṇadoṣopahitajñānaviṣayatvamiti ṣaṣṭhaḥ - śuktirajatādiṣvativyāpteḥ
abādhitasarvajanapratītiviṣayeṣvaduṣṭendriyagocareṣu ghaṭādiṣvasambhavāt | yato vā
imāni bhūtāni jāyante ātmana ākāśassambhūtaḥ yasmin dyauḥ pṛthivī
ityādyaduṣṭaśrutijanyajñānaviṣayatvācca prapañce lakṣaṇāsambhavaḥ |

9.39

atha avidyādoṣamūlā śrutirapi tasmānnāsambhavaḥ iti manuṣe tarhi brahmaṇyati vyāptiḥ
tādṛśaśrutijanyajñānaviṣayatvāttasya | na ca brahmaṇaḥ pramāṇāntarairabādhānna
tadviṣayaśrutijanyajñātaṃ karaṇadoṣopahitamiti vācyam | athāta ādeśo neti neti
nāsadāsīnno sadāsīttadānīṃ na sannāsanna sadasat ityādiśrutibhiḥ
pūrvaprapañcitakartranugṛhītābhirbrahmaṇo'pi bādhāt | śrutīnāṃ brahmaniṣedhaṃ
vinā'rthāntaravarṇanaṃ prapañcacaniṣedhaṃ vinā'rthāntarasya tatrāpi
varṇanādakiñcitkaram |

9.40

kiṃ ca - adhiṣṭhānasattārūpe sarvapratyayavedye brahmaṇyativyāptiḥ | na ca
jñānaprakāratvamiti vivakṣituṃ śakyaṃ ghaṭādiṣvavyāpteḥ | teṣāṃ
jñānaviśeṣyatvāt | sadrūpasyapi brahmaṇaḥ ghaṭassan ityādi pratītau prakāritvāt |
brahmaṇi prapañcaḥ iti jñāne prakāratvācca | na cādhyastatvaṃ viṣayaviśeṣaṇamiti
yuktam | tāvanmātrasyaiva samyaktve śeṣavaiyarthyāt | prātibhāsike ativyāptyavāraṇācca
| tasmādvyāvahārikameva viśvasya satyatvamiti yat - tasya
śrutiyuktyanubhavaviruddhatvāt pracchannabauddhavān evāyaṃ māyāvāda iti
śrautaśaivaghaṇṭāghoṣaḥ |

9.41

kiṃ ca - tattvamasyādimahāvākyeṣu ca na nirviśeṣabrahmaikyamupadiśyate |
tvantatpadayossaviśeṣajīvabrahmaparatvavyapadeśāt | tadaikṣata bahusyāṃ ityādiṣu
tacchabdavāccasya jagatkāraṇasya parameśvarasya brahmaṇaḥ saviśeṣatvopadeśācca |

9.42

nanu
māyā'vidyāvacchinnasarvajñatvakiñcidjñatvadharmānugateśvarajīvayorgośunoriva
ekatvāsambhavāt
jahadajahallakṣaṇoktatyāgātyāgavidhāyakaso'yaṃdevadattavanmāyāvidyopādhi##-

9.43

brahma veda brahmaiva bhavati brahma kāmo brahmavedanaṃ kuryāt
parañjyotirupasampadya svena rupeṇābhiniṣpadyate śiva eko dhyeyaḥ
śivaṅkarassarvamanyat parityajya dhyātvā munirgacchati bhūtayāni samastasākṣiṃ
tamasaḥ parastāt

9.44

śraddhābhaktidhyānayogādavehi ityādau
bhramarakīṭavaptarameśvaropāsanātmakadhyānajñānavaśāt jīvasya
śivatvaprāptyupadeśāt | eṣa eva sādhu karma kārayati ityādiśrutiṣu
sarvakarmakārayitṛtvasālokyādicaturvidhamuktipradāyaktvayoḥ
parameśvarasyaivābhidhānāt | tadaikṣata bahusyām ityupakramavākyavirodhāt
ekavijñānena sarvavijñānapratijñābhaṅgaprasaṅgācca |

9.45

nanu - upāsanāvidhinā parameśvarasākṣātkāro nopapadyate | yaddṛśyaṃ
tannaśyaṃ iti nyāyena ghaṭavannāśaprasaṅgāt | tadabhāve dhyānasya niṣprayojanatvāt
kiñca sarvajñatvādiṣaḍvidhadharmāvacchinnasya paraśivasya brahmaṇaḥ
śivaśarvaśaṅkarānandajñānānantādiśabdānāṃ
hastakarapāṇyādiśabdavaptaryāyatvāt akhaṇḍajñānasvarūpaparamaśivāvalokī
śuddhajīvastu tadbhinnastadabhinno vā nādyaḥ - prabhākaraprabhābhāsamānasya
ghaṭapaṭādiprapañcasya svabhāsakaprabhākaraprakāśakatvāsambhavavat
paramaśivapreritasya tadvettṛtvāsambhavāt | na dvitīyaḥ - cakṣurindriyavat
svasākṣāktārāsambhavāt | jīvasya tadbhinnajñānasvarūpatvena tatsākṣātkārasiddhiriti
cenna | jīvasya tatsākṣātkārakartṛtvaṃ tadutkṛṣṭajñānātmakatvena
tatsamānajñānātmakatvena tadapakṛṣṭajñānātmakatvena vā nādyaḥ
śrutiyuktyanubhavavirodhāt | na dvitīyaḥ - tadupāsanāsambhavāt |
pūrvoktadoṣāpatteśca | na tṛtīyaḥ - jñājñau dvāvajāvīśānīśau
pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ īśānassarvavidyānāmīśvarassarvabhūtānāṃ
ityādiśrutiyuktyanubhavasiddhatvena tadapakṛṣṭatvaṃ sambhavati | tathāpi
prabhākaraprabhāmadhyasthadīpavat tatsākṣātkārāsambhavāt | tasmādupāsanājñānena
na brahmasākṣātkārasiddhiriti cenna |

9.46

prabhākarāṃśacakṣurmātreṇaiva prabhākarasākṣātkārasiddhivat gurudīkṣāśuddhasya
jīvasyaiva parameśvarānugrahāttatsākṣātkārasiddheravirodhāt | no cet jñātvā śivaṃ
śāntimatyantameti brahma veda brahmaiva bhavati eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyaḥ
ityādiśrutiśatabhaṅgaprasaṅgaḥ | loke guruśiṣyavodhapracāro'pi na syāt |
tasmātpūrvoktārtha eva sarvavedāntatātparyamiti siddhāntaḥ |

9.47

iti caturthaṃ samanvayādhikaraṇam |

9.48

īkṣatyadhikaraṇam || 5 ||

9.49

na cādhyāyacatuṣṭayatātparyaṃ tu sūtracatuṣṭayena dyotanāt kathamanyeṣāṃ sūtrāṇāṃ
prayojanamiti vācyam | uktabrahmalakṣaṇasya pradhānādāvativyāptimāśaṃkya bhagavān
bādarāyaṇaḥ pariśeṣasūtrāṇāṃ prayojanaṃ darśayati |

9.50

nirvikārasya brahmaṇaḥ jagajjanmādikāraṇatvāsambhavāt ayaskāntasūcīnyāyena
brahmasattāvaśāttatpradhānasya jagajjanmādikāraṇatvaṃ samucitam uta svatantreṇa vā
pradhānasyeti sāṅkhyādvaitamatapūrvapakṣamāśaṅkya tanmataṃ irākaroti -

9.51

īkṣaternāśabdam || 5 ||

9.52

aśabdaṃ - sāṅkhyādvaitakalpitaṃ jaḍaṃ pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ na bhavati |
kutaḥ - īkṣateḥ - īkṣaṇapūrvakajagajjanmādikāraṇatvasya sacchabdavācye
parameśvare eva darśanāditi sūtrārthaḥ | chāndogye śrūyate'sya vipayaḥ | sadeva
somyedamagra āsīdekamevādvitīyaṃ - brahma tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti ityādi
| anyatra - ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyatkiñcana miṣat | tadaikṣata
lokānnusṛjā iti sa imān lokānasṛjata iti | tathā - saiṣā lokānasṛjata iti | tathā
ṣoḍaśakalaṃ puruṣaṃ prakṛtyā kvacit sa īkṣāṃ cakre sa prāṇamasṛjata
ityādiśrutikadambe parameśvarasya vīkṣaṇapūrvakajagajjanmādikāraṇatvadarśanāt |

9.53

atra jagatkāraṇatvaṃ sacchabdavācyatvaṃ ca pradhānasya vā brahmaṇo veti saṃśayaḥ |

9.54

pūrvapakṣastu - niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam ityādiṣu
parameśvarasya niṣkriyasya nirvikāratvopadeśāt | jagajjanmāderīkṣitṛtvasya ca
vikāradharmarūpatvāt | ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ vahnīṃ prajāṃ janayantīṃ
sarūpām | ajo

9.55

hyeko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ | saiṣā vicitrā sudṛḍhā
vahvaṅkurā svayaṃ guṇabhinnā aṅkureṣvapi guṇabhinnā sarvatra
brahmaviṣṇuśivarūpiṇī ityādiśrutiṣu padhānasya bahuprajājanakatvopadeśāt svata eva
vā tatsattāprādhānyena vā pradhānasya jagatkāraṇatvamupapadyate |
sattvarajastamoguṇātmake jñānakriyāśaktisambandhāvacchinnaṃ sarvajñatvaṃ
vidhīyate | sattvātsañjāyate jñānaṃ iti smṛtyā jñānahetutvaṃ tasyaiva sūcitam |
mṛdādiva tpariṇāmasyācetanapradhānadharmatvāt | cetanasya tadasambhavācca |
jagatpradhānayoḥ kāryakāraṇatvaṃ yujyate | tasmāt sadeva somyedamagra āsīt ityatra
sacchabdavācyatvena tadeva vyavahriyate | kāryakāraṇayoranananyatvamata eva satyam |
ekavijñānena sarvavijñānapratijñopapattiśca |

9.56

kiñca - yathā somyekena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ
syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam ityādinā
satyamṛtpiṇḍāditatkāryadṛṣṭāntadārṣṭāntikayorekarūpatvaṃ pratipādyate | ata eva
kapilauḍulomyādayaḥ pradhānasya pratijñādṛṣṭāntaśrutyupapatyā jagatkāraṇatvaṃ
vyavasthāpayanti | tasmāttadbhinnasya sacchabdavācyatvaṃ jagatkāraṇatvaṃ ca
nopapadyate iti prāpte brūmaḥ |

9.57

siddhāntastu - ikṣaternāśabdam sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyaṃ
tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeyeti iti śrutisūtrābhyāṃ sacchabdavācyasya
parabrahmaṇaśśivasyaiva īkṣatidhātoḥ śravaṇādacetanasya
pradhānasyekṣitṛtvāsambhavāt | ṛtaṁ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ
kṛṣṇapiṅgalam | urdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpāya vai namaḥ | satyaṃ
jñānamanantaṃ brahma satyātmaprāṇārāmaṃ mana anandaṃ ityādiśrutiṣu sarvajñasya
paramaśivasya brahmaṇassacchabdavācyatvaṃ sakalajagadupādānnimittakāraṇatvaṃ ca
śrūyate | guṇatrayasāmyāvasthātmakasya pradhānasya satpadavācyatvaṃ
jagatkāraṇatvaṃ ca nopapadyate | yanmohātmakamacetanaṃ tadeva pradhānamiti tadeva
jaḍaṃ mohātmakaṃ pradhānamiti ca tāpanīyādiṣu pradhānasya jaḍatvavyapadeśāt |
pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ saṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ māyāṃ tu prakṛtiṃ
vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram | tasyāvayavabhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat ityādi
śrutiśayena pradhānaparameśvarayoniyāmyaniyāmakatvakathanāt |

9.58

kiṃ ca - upakrame tadaikṣata ityanena upādānasya cetanatvaṃ bahusyāṃ ityanena tasya
jagadupādānatvaṃ ca nirdiśyate | parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī
jñānabalakriyā ca iti śrutidarśanātsarvajñasya parameśvarasya
jñānakriyādisarvaśaktivaiśiṣṭyaṃ svabhāvasiddhameva | ato jagatkāraṇavākyāni na
pradhānaparāṇi |

9.59

pratijñādṛṣṭantayogātpradhānasya jagatkāraṇatvamiti yaduktaṃ tattuccham īkṣaṇasya
cetanaikadharmatvāt | sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta | iti vākye sarvaṃ
brahmetyupadeśāt netarasya kāraṇatvam | guṇatrayasāmyāvasthāyāṃ prakṛteḥ
sarvajñānaśaktimatvena satvadharmāvacchinnaṃ sarvajñatvaṃ sambhavatīti cet
tadasaṃgataṃ guṇatrayasāmyātmakasya pradhānasya tamaḥpṛthaktvena
rajassattvaguṇasambandhābhāvāt | guṇatrayasāmyāvasthā prakṛtiḥ ityaṅgīkārācca |

9.60

jagadupādānakāraṇatve paramaśivasya brahmaṇo vikāritvāpattiriti yaduktaṃ tanna
ramaṇīyam | paramaśivacicchaktyaṃśabhūtasya māyāpāśasya kāryatvaṃ
cicchaktyavacchinnaparamaśivasya kāraṇatvaṃ ceti nirdeśānna
vikāritvaśaṃkākalaṅkaḥ | sṛṣṭikāmasya rajastamovyapāśrayatvāt kiñcijjñatvaṃ
prasajyeta iti cet - yathāgnisiddhasya taddāhakatvabhayābhāvaḥ
tadvadvaśīkṛtamāyāśakteḥ paraśivatya tatkṛtadoṣānupapattiḥ |

9.61

nanu - aprāṇohyamanāśśubhraḥ ityādinā paramaśivasya
brahmaṇaśśarīrendriyamanaḥprāṇasaṃbandhasya nirastatrvātkathamīkṣitṛtvaṃ
sambhavati iti cenna | sādhanāntaranirapekṣatayā prabhākarasya svayaṃ
prakāśatvavacchivasya brahmaṇaśśarīrendriyādisādhanāntaranairapekṣyeṇa
sarvekṣitṛtvasambhavāt | tathā ca śrutiḥ - apāṇipādo javano grahītā
paśyatyacakṣussaśṛṇotyakarṇaḥ | sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti vettā tamāhuragryaṃ
puruṣaṃ mahāntam apāṇipādo'hamacintyaśaktiḥ | paśyāmyacakṣussa
śṛṇomyakarṇaḥ | ahaṃ vijānāmi viviktarūpo na cāsti vettā mama citsadā'ham iti
śvetāśvatarakaivalyādyupaniṣatsu śrūyate |

9.62

na ca - nānyo'nosti draṣṭā nānyo'tosti śrotā
ityādiśrutidarśanātparameśvarātiriktaśārīrasadbhāve pramāṇābhāva iti vācyam | dvā
suparṇā sayujā sakhāyā jñājñau dvāvajāvīśanīśau ityādiśrutiṣu
jīvabrahmaṇorbhedavyapadeśāt nānyo'to'ritadraṣṭā iti śrutau
tadvyatiriktabrahmaviṣṇvādijīvānāṃ
tatsamānadraṣṭṛtvaśrotṛtvādiniṣedhamātramevopadiśyate | anyathā
pūrvoktaśivajīvabhedapratipādakaśrutibhaṅgaprasaṅgaḥ syāt | ata etadeva ramaṇīyam |

9.63

tattejaḥ aikṣata tā āpa aikṣanta ityādiśrutiṣu acetanayoraptejasorīkṣitṛtvaśravaṇāt
tadvadeva pradhānasyāpi gauṇekṣitṛtvamaṅgīkṛtya jagajjanmādikāraṇatvaṃ yuktaṃ
ityāśaṅkya nirākaroti -

9.64

gauṇaścennātmaśabdāt || 6 ||

9.65

pradhānasyāptejasoriva īkṣaṇaṃ gauṇamiti cenna | kutaḥ ātmaśabdāt | sadeva
somyedamagra āsīt ityupakramya tadaikṣata tattejo'sṛjata ityādinā tejaḥ prabhṛti
cetanācetanakāraṇatvaṃ nirdiśya aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā iti
sacchabdapratipāditasyātmaśabdena vyapadeśāt |

9.66

kiñca - aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā iti jaḍājaḍaprapaṃcātmakatvena
svata ātmaopadeśājjaḍapradhāne tadasaṃbhavācca gauṇārtho'pi na saṃgacchate |
atpejaḥprabhṛtīnāṃ śabdānāmaṣṭamūrtyātmakaparamaśivavācakatvamevopadiśyate |
ato na virodhaḥ |

9.67

nanvātmaśabdasya cetane jīve mukhyatvāttasyaivekṣitṛtvapūrvakaṃ jagatkāraṇatvaṃ iti
cenna | seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya
nāmarūpe vyākaravāṇīti iti śrutāvātmanā sahānupraveśadarśanāt | sa ātmā tattvamasi
śvetaketo ityatra cetanācetanaprapañcātmakaparamaśive jīvānāmaikyopadeśācca | na
jīvasya jagatkāraṇatvaṃ sarvekṣitṛtvaṃ copapadyate | ekavijñānena
sarvavijñānabhaṅgaprasaṅgaśca | nāmarūpe vyākaravāṇi ityatra
parameśvarakartṛtvadarśanāt |

9.68

na ca - cetanatvājjīvasya ātmaśabdaprayogadarśanādyatkiṃcinmukhyakāraṇatvaṃ iti
vācyam | pradhānakṣetrajñapatirguṇeśassaṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ ityādiśrutau
-

9.69

īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |
bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||

9.70

iti smṛtāvapi ca jīvasya parameśvaramāyāpāśaparādhīnatvavyapadeśāt |

9.71

nanu - acetanendriyabhūtaśarīrādāvātmaśabdaprayogadarśanāt kūlaṃ pipatiṣati
ityatra cetanadharmapatanecchāyāḥ kūle sambhavācca
mukhye'kṣaṇapūrvakajagatkartṛtvaṃ jaḍapradhānasyāpi sambhavati iti cenna | mamātmā
somabhadraḥ ityādāvātmaśabdaprayoge'pi bhṛtyasya na yathā sarvasvātantryaṃ tathā
pradhānasyātmaśabdaprayoge'pi na svātantryam | kūlaṃ pipatiṣati ityatrāpi
patanaunmukhyamātrātpratītimātrameva kūlasya patanecchāyā na pāramārthikatvam | atra
cetanasya paraśivasya mukhyekṣaṇapūrvakajagatkāraṇatvopadeśādgauṇārthatvamapi na
sambhavati |

9.72

kiñca - śrotraṃ śruṇoti śastraṃ chinatti ityādiprayogāṇāṃ yathā
cetanaviṣayatvaṃ tathā pradhānakartṛtvapratipādikānāṃ ajāmekāṃ ityādiśrutīnāṃ
parameśvarakartṛtvaparatvameva | jyotiśśabdasya ṛtujvalanādiviṣaye mukhyatvavat
ātmaśabdasyāpi cetanācetanaviṣayatve'pi paramātmani mukhyatvameva |

9.73

punarhetvantaramāha -

9.74

tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt || 7 ||

9.75

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo ityatra
sadaṇimānamādāya tattvamasi śvetaketo iti cetaneśvetaketoreva

9.76

brahmatādātmyamupadiśya tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha sampāsya iti iti
śarīrapātānantaraṃ bhramarakīṭanyāyavat brahmaprāptilakṣaṇo mokṣa ityupadeśāt na
pradhānaśārīrayoḥ tattvamasi iti vākye tādātmyanirdeśaḥ | yathā kraturasmin loke puruṣo
bhavati tadetaḥ pretya bhavati iti śrutyā jaḍapradhānaniṣṭhasya tatsampattireva syāt |
brahmātmyaikyopadeśaśāstrasya sarvasya vairudhyaṃ syāt |

9.77

nanu - āgnīdhraśālānyāyena śālāsthitaṛtvigādīnāmapyāgnīdhraśabdavat
pradhānepyātmaśabdaprayogadarśanāt sthūlārundhatīnyāyena tadhyānānantarameva
paraśivadhyānānmuktiḥ |

9.78

iti cenna - nopāsyau prakṛtijīvau jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti
tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ śiva eko
dhyeyaśśivaṅkarassarvamanyatparityajya ityādinā śivetaradhyānasya mumukṣūṇāṃ
niṣiddhatvāt śivadhyānaniṣṭhasyaiva māyāpāśanivṛttipūrvakamuktyupadeśāt |
viśvaprakāśakavibhākarāvalokanasya yathā na dīpikāsāpekṣatvaṃ tadvat
sthūlārundhatīnyāyenāpi paraśivadhyānasākṣātkārasya na pradhānadhyānāpekṣā
yuktā |

9.79

athavā - jaḍapradhānasya sacchabdavācyatve tattvamasi śvetaketo | iti
cetanaśvetaketoracetanatvasiddhissyāt | tathātve
pāśanivṛttipūrvakaśivatvaprāptirūpamuktirhanyeta | śāstrasyānarthakyaṃ
unmattapralapitatvaṃ cāniṣṭaṃ syāt | tasmādatrātmaśabda"ṣcetanaparaśivavācaka eva |

9.80

nanu - svābhāvikajīvatvasya nivṛttyasambhavāt tattvamasi iti vākye tasmāttvamasi iti
tatprakārako'si iti jñātavyam athavā
sthūlasūkṣmacidacitprapañcaviśiṣṭakāryakāraṇayorabheda iti vā vaktavyam |

9.81

iti cenna - mokṣadaśāyāmapi pāratantryasadbhāvātpāratantryasya duḥkhahetutvāt |
abhayaṃ vai janaka prāpto'si na bibheti kutaścaneti ityādinā muktasyāmayatvopadeśāt
muktisaṃsārayorvailakṣaṇyābhāvācca | aitadātmyamidaṃ sarvaṃ ityupakramya
jaḍaprapañcasya brahmātmakatvamuktvā tattvamasi iti tacchabdena pūrvaparāmarśinā
pūrvanirdiṣṭaṃ brahma

9.82

Page ṇo. 106, 107 missing

9.83

pūrvadale puṇye matiḥ āgneye nidrālatyādayo bhavanti yāmye krūre matiḥ nairute pāpe
manīṣā vāruṇyāṃ krīḍā vāyavye gamanādau buddhiḥ saumye ratiprītiḥ īśāne
dravyādānaṃ madhye vairāgyaṃ kesare jāgradavasthā karṇikāyāṃ svapnaḥ liṅge
suṣuptiḥ padmatyāge turīyam iti hṛdayapuṇḍarīkāvacchinnāntaraprāṇaliṅge sarveṣāṃ
jīvānāṃ suṣuptau laya iti spaṣṭamuktam | suṣuptau śaṅkare layaḥ iti smṛtirapi śrūyate
|

9.84

kiñca - yathā suṣuptaḥ svapnaṃ na kathaṃ cana paśyati athāsmin prāṇa avaikadhā
bhavati tasmādvā ātmanaḥ prāṇā yathā''yatanaṃ saṃpratiṣṭhante yathā ta iha vyāghro vā
siṃho vā vṛko vā varāho vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tathā bhavanti iti |
tathā suṣupto jīvaḥ prājñenātmanā sampariṣvakta iti ca sacchabdavācyatvaṃ
sarvajīvalayādhiṣṭhānatvaṃ ca tasyaiva nirdiṣṭam sarvātītaṃ parānandaṃ sattāmātrantu
cinmayam ityādiśrutyantareṣvapi pradhānādīnāṃ satassatvaṃ pratijñātam |
yathorṇanābhissṛjate gṛhṇate ca iti śrutau paraśivasya brahmaṇo'pi
sthūlasūkṣmacidacitprapañcdāvirbhāvatirodhānayordarśanāt |

9.85

kiñca - prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaraṃ iti
śrutyantare ca suṣuptidaśāyāṃ jīvānāṃ svāntaḥkaraṇena saha
paraśivabrahmānupraveśadar"ṣanātsacchabdavācyaḥ sarvātītaḥ sarvajñaḥ sarvaniyantā
paraśiva iti siddham |

9.86

tataḥ rajjusarpavat jagajjīvamithyātvabodhakaṃ śuddhādvaitaṃ jaḍapradhānasya
jagatkāraṇatvabodhakaṃ sāṅkhyamapi ca
pūrvoktaśrutismṛtiviruddhatvānmumukṣubhirnāṅgīkaraṇīyam |

9.87

pradhānasya jagatkāranatvābhāve tadguṇatrayāvacchinnabrahmendropendrādīnāṃ
jagatkāraṇatvavidhāyakaśrutīnāṃ kā gatiḥ ityāśaṅkāyāmāha -

9.88

gatisāmānyāt || 11 ||

9.89

gatiḥ - sarveṣāṃ
brahmendropendracandradinendrādijagatkāraṇatvapratipādakavedāntānāṃ
bhedābhedabodhakānāṃ mūrtitrayātītasadrūpaparamaśive brahmaṇi paryavasānam | tasya
sāmānyāt - samanvayādityarthaḥ | tasmānna kvacidapi
pradhānakāraṇatvavidhāyakaśrutīnāṃ
brahmādinānādevatākāraṇatvapratipādakaśrutīnāṃ ca virodhaḥ |

9.90

yathā'gnerjvalatassarvā diśo visphuliṅgāḥ pratiṣṭheran evamevaitasmādātmanassarve
prāṇāḥ yathāyatanaṃ saṃpratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ ātmā vā
idamevāgra āsīnnānyatkiñcana bhiṣat | sa īkṣata lokānnu sṛjā iti sa imān lokānasṛjata
tasmādvā etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ etasmājjāyate prāṇo manassarvendriyāṇi ca
ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ vahvīṃ prajāṃ janayaṃtīṃ sarūpām prajāpatirvā
idameka - evāgra āsīt nārāyaṇādbrahmā jāyate eko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā
neśāno nāpo nāgnīṣomau neme dyāvāpṛthivī atha puruṣo ha vai nārāyaṇo'kāmayata
prajāssṛjeyeti puruṣo ha vai nārāyaṇaḥ - amūlamanādhāramimāḥ prajāḥ
prajāyante eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapātmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ
ityādiśrutīnāṃ sacchabdavācye paraśive brahmaṇyeva samanvayo hyaviruddhaḥ |
viśvaṃ bhūtaṃ bhuvanaṃ citraṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ ca yat | sarvo hyeṣa
rudrastasmai rudrāya namo astu | devā ha vai svargaṃ lokamāyan te rudramapṛcchan ko
bhavāniti so'bravīt ahamekaḥ prathamamāsaṃ vartāmi ca bhaviṣyāmi ca nānyaḥ
kaścinmatto vyatirikta iti | so'ntarādantaraṃ prāviśat ityārabhya yo vai rudrassabhagavān
yaśca brahmā tasmai vai namo namaḥ | yo vai rudrassabhagavān yaśca viṣṇustasmai vai
namo namaḥ | ityādinā atharvaśirasi brahmaviṣṇurudrendracandradinendrādiśabdānāṃ
paraśivavācakatvena vyavasthāpanāt | kaivalye - umāsahāyaṃ parameśvaraṃ
prabhuṃ ityārabhya sa brahmā sa śivassendrasso'kṣaraḥ

9.91

paramasvarāṭ | sa eva viṣṇussa prāṇasya kālo'gnissa candramāḥ | sa eva sarvaṃ yadbhūtaṃ
yacca bhavyaṃ sanātanam || ityādinā śivasyaiva sarvātmakatvopadeśācca |

9.92

śivo'dvaitaḥ prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa
vijñeyaḥ dhyāyīteśānaṃ pradhyāyitavyaṃ sarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrāste
samprasūyante ityādiśrutiṣu mūrtitrayātītatvaṃ kāraṇatvaṃ ca tasyaivopadiśyata iti
netarasya tadvidhīyate |

9.93

nanu - kvacidavāntarapralaye caturmukhādīnāṃ
jagatkāraṇatvapratipādakapurāṇavacanānāṃ kā gatiriti cenna | anena
jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi

9.94

īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |
bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||

9.95

iti śrutismṛtiṣu sarvabhūtānupraviṣṭatayā sarvaniyāmakatvaṃ tasyaiva dṛśyata iti
tatkartṛtvaṃ tadantaryāmitayāvasthitasya paraśivaparameśvarasyaiva |

9.96

kiñca - viśvāmitrādivat paraśivopāsanālabdha sṛṣṭyādiśaktimatvānna virodhaḥ
| tasmātsarvadevatājagatkāraṇatvabodhakaśrutīnāṃ paraśivabodhakatvaṃ siddham |
tathāpi bhavaśarveśānapaśupatirudrograbhīmamahādevābhidhānāni śivasya
parabrahmaṇo mukhyāni |

9.97

tathāhi - ṛtuṁ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam satyaṃ
jñānamanantaṃ brahma sadeva somyedamagra āsīt ityādinā bhavaśabdavācyatvaṃ
bhūdhātossattārthakatvāt sarvatra sadā bhavatīti - bhavaḥ | paraśivasyaiva
sarvopādānatvāt ghaṭassan paṭassan iti carācaraprapañce sadātmakatvaṃ dṛśyate
namassarvabhūtadamanāya namo manonmanāya namaḥ

9.98

* * * * * * * * * * * mahāgrāsāya
namaḥ yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ ityādinā sarvasaṃhartṛtvaṃ ca
tasyaivopadiśyata iti śarvaśabdābhidheyatvam | śṝ - hiṃsāyāṃ iti dhātoḥ | imān
lokānīśata īśanībhiḥ īśānassarvavidyānāmīśvarassarvabhūtānām ityādinā
sarvaniyāmakatvaśravaṇādīśānaśabdavācyatvam | īśadhātoḥ śikṣārthakatvāt |
yeṣāmīśe paśupatiḥ paśūnāṃ catuṣpadāmuta ca dvipadām vṛkṣebhyo
harikeśebhyaḥ paśūnāṃ pataye namo namaḥ umāpataye paśupataye namo namaḥ
ityādinā māyāpāśabaddhabrahmaviṣṇvindrādipaśūnāmadhipatitvena
paśupatiśabdavācyatvam | kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāvīśate
deva ekaḥ | tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ
pradhānekṣetrajñapatirguṇeśassaṃsārabandhasthitimokṣahetuḥ tamakratuṃ paśyati
vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamīśam ityādinā paraśivopāsanayaiva
sarvamāyāpāśanivṛttidarśanāt
brahmaviṣṇvindrādibhaktapaśutvahetubhūtamāyāpāśātmaka rudraṃ drāvayatīti
rudraśabdavācyatvam |

9.99

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ taṃ devā
jyotiṣāṃ jyotiḥ ityādinā taditaratejonabhibhūtatvapratipādanādugraśabdavācyatvam |

9.100

bhīṣāsmādvātaḥ pavate ityādinā sakalabhayahetutvopadeśādbhīmaśabdavācyatvam | atha
kasmāducyate bhagavānmaheśvaraḥ yasmādbhaktā jñānena bhajanti anugṛhṇāti ca
vācaṃ saṃsṛjati visṛjati ca sarvān bhāvān parityajyātmajñānena yogaiśvaryeṇa
mahati mahīyate tasmāducyate bhagavānmaheśvaraḥ ityatharvaśirasā
jñānaiśvaryamahimātiśayitatvena nirdeśānmahādevaśabdavācyatvam |
tasmādaṣṭābhidhānāni paraśivasyaiva mukhyāni ataśśiva eva jagajjanmādikāraṇam |

9.101

punarhetvatantaramāha -

9.102

śrutatvācca || 12 ||

9.103

yaccāsyehāsti yacca nāsti sarvaṃ tadasmin samāhitam asmin kāmāssamāhitāḥ eṣa
ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighitso'pipāsassatyakāmassatyasaṅkalpaḥ
so'nveṣitavyassa jijñāsitavya iti | śvetāśvatare - na tasya kaścitpatirasti loke na
ceśitā naiva ca tasya liṅgam | sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na
cādhipaḥ tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam ||
patiṃ patīnāṃ prathamaṃ parastādvidāma devaṃ bhuvaneśamīḍyam ityādinā
sarvajñatvasarvaniyāmakatvasarvādhiṣṭhānatvasarvopāsyatvāni maheśvarasya
parabrahmaṇaśśrūyante | athāto brahma jijñāsā ityārabhya jijñāsyasya brahmaṇaḥ
sarvaśaktimatvena sarvakāraṇatvādidharmānnirdiśya īkṣaternāśabdam ityādinā
pradhānasya jagatkāraṇatvavādimataṃ nirasya brahmaṇaśśivasyaiva svaśaktisaṅkocena
nirguṇatvaṃ śaktivikāsena saguṇatvaṃ ca prasādhitam |

9.104

gatisāmānyopanyāsena sakalaniṣkalapratipādakayāvadvedāntavākyāni
paramakāraṇaparāṇyeveti vyākhyātam | tasmātpariśiṣṭabrahmamīmāṃsāyāṃ
sarvādhiṣṭhānasya sarvakāraṇasya paraśivasya sāvayavatvaniravayavatvopāsanaṃ phalaṃ
ca nirṇīyate |

9.105

nanu - tamaḥ
prakāśavatparasparaviruddhasvabhāvasāvayavatvaniravayavatvapratipādanaṃ kathamekasya
paraśivasya sambhavati

9.106

iti cenna - saccatyaccābhavat - niruktaṃ cāniruktaṃ ca nilayanaṃ cānilayanaṃ ca
vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat ṛtaṁ satyaṃ paraṃ
brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam | ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpāya vai namaḥ
tamādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamadbhutam | umāsahāyaṃ
parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ

9.107

nīlakaṇṭhaṃ praśāntam dvāvetau brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtameva ca ityādinā
parabrahmaṇaśśivasya pavanavanmūrtāmūrtatvavyapadeśāttadubhayaṃ yuktameva |
vayaṃ śrutipramāṇavādinaḥ na yuktiṃ bahu manmahe iti pūrvācāryokteḥ |

9.108

nāmarūpavibhāgārhatvaṃ sattvam | nāmarūpavibhāgānarhatve sati
sadgurukaruṇākaṭākṣalabdhasūkṣmadṛṣṭigocaratvaṃ asattvamiti | asadvā idamagra āsīt
tato vai sadajāyata ityādiṣu veditavyam | sāmavedaprathamamantre tapaśca te ityupakramya
karmādhipataye namaḥ ityantena virūpākṣo'si iti stutvā tvāṃ prapadye tvayā sūta idaṃ
kariṣyāmi tasyai samṛdhyatāṃ tasmādupapadyatāṃ ityādinā sarvavaidikakarmāṇi
rudrājñāvaśenaiva kuryādityupadeśādvaidikaissarvakarmārambhe tadvadeva kartavyam |
anyatra ca eko devassarvabhūteṣu gūḍhassarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā |
karmādhyakṣassarvabhūtādhivāsassākṣī cetā kevalo nirguṇaśca sa
paryagācchukramakāyamavraṇamasnāviraṁ śuddhamapāpaviddham iti mūrtāmūrtatvaṃ
karmādhyakṣatvaṃ ityādīni parameśvaradharmā iti śrūyate |

9.109

kiñca - sarvānanaśirogrīvassarvabhūtaguhāśayaḥ | sarvavyāpī sa
bhagavāṃstasmātsarvagataśśivaḥ || umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhuṃ trilocanaṃ
nīlakaṇṭhaṃ praśāntaṃ | dhyātvā munirgacchati būtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ
parastāt | ityādi śrutiṣu tamaḥparatvasākṣitvasarvagatatvasarvāntaryāmitvādiliṅgānāṃ
paraśivāsādhāraṇadharmatvāvagamānnānyaparatvam | tathā smṛtirapi -

9.110

vaidikassarvakarmāṇi śivamuddiśya kārayet |
tāntrikassarvakarmāṇi viṣṇūddeśena kārayet || iti |

9.111

tasmādbhedābhedavidhāyakasarvavedāntavākyānāṃ ārādhyārādhakalakṣaṇo
vyavahāraḥ | teṣu sthūlārundhatīnyāyena kānicidvākyāni
sālokyasāmīpyādimuktipradarśakāni | kānicicchivopāsanāparāṇi |
kānicitparamaśivasthūlopāsanātmakajyotiṣṭomādikarmaparāṇi |
kānicitparameśvarasūkṣmārādhanātmakadaharaśāṇḍilyādividyāvidhāyakāni |
tāsāmadhikāribhedena phalaviśeṣopādhibhedādbhedaḥ | pravāhasamudranyāyena sarvāṇi
vedāntavākyāni ṛju kuṭilamārgeṇa paraśivaprati pādakānyeva | tathāpi
śivopāsakānāmeva sadyomuktiḥ | tadaṃśabhūtendropendrādyupāsakānāṃ
niṣkāmānāmanekajanmārjitapuṇyaphalena śivopāsanadvārā muktiḥ | tathā
śivagītāyāṃ -

9.112

koṭijanmārjitaiḥ puṇyaiśśive bhaktiḥ prajāyate |
tenaiva muktimāpnoti nānyathā janmakoṭibhiḥ || iti |

9.113

tathā mahimnastave -

9.114

trayī sāṅkhyaṃ yogaḥ paśupatimataṃ vaiṣṇavamiti
prabhinne prasthāne paramidamadaḥ pathyamiti ca |
rucīnāṃ vaicitryādṛjukuṭilanānāpathajuṣāṃ
nṛṇāmeko gamyastvamasi payasāmarṇava iva || iti |

9.115

sauragāṇāpatyavaiṣṇavādinānādevatopāsakānāṃ tattaddevatāntaryāmitvena
tattatphalāni śiva eva dāsyati |

9.116

tathā ca śaivapurāṇe -

9.117

ahaṃ hi sarvahaviṣāṃ bhoktā sarvaphalapradaḥ |
sarvadevatanurbhūtvā sarvātmā sarvasaṃsthitaḥ || iti |

9.118

tasmānnirviśeṣacinmātrabrahmavādimataṃ śrutisūtraviruddhatvānna mumukṣugrāhyam |
jijñāsyabrahmaṇaḥ
pāramārthikamukhyekṣaṇapūrvakajagatkāraṇatvādidharmopadeśāttanmate
upaniṣatpratipādyasarvasākṣitvamapyapāramārthikam | tathāpi cetanamiti vadanti
tadapyavicāritaramaṇīyam | cetanatvaṃ nāma caitanyaguṇaviśiṣṭatvam |
tasmādīkṣaṇaguṇarahitatvena pradhānavajraḍatvamupapadyate |

9.119

kiñca - nirviśeṣaprakāśamātrabrahmavādakasya prakāśatvaṃ ca na sambhavati |
prakāśastu svaparavyavahārānukūlatāsampādakapadārthaviśeṣaḥ | nirviśeṣasya
vastunaḥ svaparaprakāśakatvāsambhavādghaṭādivajjaḍatvameva | tadubhayatvābhāvepi
tasya prakāśatvamastīti cenna - tatprakāśatvaṃ hi tatsāmarthyameva |
sāmarthyavato'pi saguṇatvena nirviśeṣavādabhaṅgaprasaṅgah | vedaprāmāṇyādyaśca
kaścana guṇo'ṅgīkriyata iti cet tarhi
sarvajñatvasarvaśaktimattvasarveśvaratvasatyasaṅkalpatvādidharmāṇāmapi

9.120

śrutivihitatvena sarvepyaṅgīkartavyāḥ | kāraṇatvaṃ hi
kāryaviśeṣānukūlaśaktiviśiṣṭatvam | tacca kāryaikanirūpaṇīyam | kāryaviśeṣasya
prapañcasya mithyātve kāraṇatvamapi niṣpramāṇameva |

9.121

kiñca - pratyakṣānumānopamānaśabdānubhavānāṃ saviśeṣagocaratvena
vastuvādino vastutvamapi niṣpramāṇakam | tasmājjagadubhayakāraṇamaheśvara eva
jijñāsyaṃ brahmeti siddham |

9.122

iti īkṣatyadhikaraṇaṃ samāptam |

9.123

uttamādhikāriṇaṃ prati īkṣatyantaiva brahmavidyā (śivādvaitamañarī)

9.124

ānandamayādhikaraṇam || 6 ||

9.125

avāntarasṛṣṭikartṛbrahmādīnāṃ jagajjanmādihetutvaṃ māstu |
samaṣṭisthūlasūkṣmakāraṇaśarīrāvacchinnavirāḍḍhiraṇyagarbhāvyākṛtānāṃ
jagajjanmādihetutvaṃ bhavet - ityāśaṅkāyāṃ adhikaraṇāntareṇa nirākaroti -

9.126

ānandamayobhyāsāt || 13 ||

9.127

tasmādvā etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ ityārabhya tasmādvā
etasmādvijñānamayāt anyontara ātmāa'nandamayaḥ iti taittirīye śrūyate'sya viṣayaḥ |
atrānandamayaśabdena kiṃ śārīro'bhidhīyate uta paraśiva eveti sandihyate |
tadubhayadharmavāhulyadyotanāt | adhīhi bhagavo brahmeti iti bhṛgorevātra
brahmajñānāya praśnaprativacananirūpaṇāt | yato vā imāni ityārabhya
tadvijijñāsasvatadbrahmeti iti jagajjanmādikāraṇatvasya brahmalakṣaṇatayā'tropadeśācca
| pṛthivyā oṣadhayaḥ oṣadhībhyo'nnaṃ annātpuruṣaḥ sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ
ityādinā sāvayavatvopadeśāt annamayādipañcakośāntarvartitvena
pañcakośamayatvasya jīve eva samucitattvācceti |

9.128

pūrvapakṣastu - atrānandamayaśśārīra eva | tasyaiva eva śārīra ātmā
ityānandamayasya śārīratvadyotanāt |
ānandamayasyāpyannamayādyamukhyātmaprakaraṇapaṭhitatvāt |
annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā me śudhyantām iti
śuddhiprārthanādarśanācca | mayaṭpratyayasya vikārārthakatvāt
tyāgabhogayogāṅgāvacchinnamāyāpāśabaddhasya śārīrasya saṃsāriṇo
niratiśayānandāsambhavāt | ānando brahma iti śrutau parameśvarasya
niratiśayānandaśravaṇāt ānandamayastatkāryabhūtaśśārīra eva ānandamaya iti
vyācakṣate |

9.129

aśarīraṃ vā vasantaṃ na priyāpriye spṛśataḥ iti śrutau
priyāpriyavilakṣaṇatvamaśarīratvaṃ ca paraśivabrahmaṇo vyapadiśyata iti
tasyānandamayatvaṃ na sambhavati |

9.130

nanu - jagatkāraṇasya paraśivasyaiva sulabhapratipatyarthaṃ annaṃ brahma
ityupakramya ānando brahmeti vyajanāt ityantena ānandamayatvaṃ viśvakāraṇatvaṃ
copadiśati | tasmānna jīvaprakaraṇam

9.131

iti cenna - jīvavyatirikteśvarasyāprāmāṇikatvāt | anena jīvenātmanānupraviśya
nāmarūpe vyākaravāṇīti tattvamasi śvetaketo ityādinā jīvabrahmaṇoḥ so'yaṃ devadattaḥ
itivadabhedanirdeśāt tadaikṣata iti śrutinirdiṣṭekṣaṇapūrvakaṃ jagatkāraṇatvaṃ
cetanasya jīvasya samucitameva | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma iti
acidvyatiriktasvarūpalakṣaṇamucyate | tasmāt brahmavidāpnoti paraṃ iti śrutau jīvasya
svasvarūpajñānameva mokṣa ityupadiśyate |

9.132

kiñca - śākhācandranyāyena ātmasvarūpanirdeśārthaṃ annamayaḥ puruṣaḥ iti
sthūlaśarīraṃ nirdiśya anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ anyontara ātmā manomayaḥ
anyontara ātmā vijñānamayaḥ iti sthūlaśarīrādhāraprāṇakośaṃ tadantarbhūtatvena
nirdiśya tasyāntarbhūtaṃ manastadantargataṃ vijñānaṃ buddhiṃ niśśreṇīnyāyena
nirūpya sarvāntarbhūtaṃ jīvātmānaṃ anyontara ātmāṅandamayaḥ iti nirdiśya
tasyaivopasaṃhārāt brahmavidāpnoti paraṃ ityupakrāntaṃ brahma jīva eva
tatsvarūpajñānameva muktiḥ sa evānandamaya ityupadiṣṭam |

9.133

nanu - brahma pucchaṃ pratiṣṭhā ityatra tasya pucchatvopadeśāt niravayavasya
pucchatvāsambhavāt ānandamayavyatiriktasyaiva brahmatvam |

9.134

iti cenna - brahmavidāpnoti param ityupakramya brahmapucchaṃ pratiṣṭhā
ityupasaṃhṛtatvāt upakramopasaṃhārayorekaliṅgatvāt puruṣavidhatvaṃ
brahmaṇassvabhāvasiddham | ataḥ śiraḥpakṣapucchātmanā vyapadeśo yuktaḥ |
annamayaśarīrāvayavavat brahmāpi
svasmādanatiriktapriyamodapramodāvayavānāmakhaṇḍāśrayatayā

9.135

ānandamayaṃ pucchaṃ pratiṣṭheti smaryate | brahmavidāpnoti paraṃ ityupakrāntaṃ
brahma satyaṃ jñānamanantaṃ brahma itītaravyāvartakalakṣaṇadvārā prasādhya
tasmādvā etasmādātmanaḥ ityātmaśabdena vyapadiśya tasya sarvātmakatvena ātmatvaṃ
pratipādya anyo'ntara ātmāṅandamayaḥ ityātmaśabdena nirdiśyamānasyānandamaye
upasaṃhṛtatvādāndamayaśbdena jīvādanatiriktaṃ brahmaivānandamaya ityucyata iti
prāpte pracakṣmahe ānandamayo'bhyāsāt iti |

9.136

siddhāntaḥ -

9.137

atrānandamayaśśiva eva | kasmāt abhyāsāt | punaḥ punaḥ śravaṇamabhyāsaḥ | śivasya
parabrahmaṇaḥ eva bahuśo vedānteṣvānandaśabdaprayogadarśanāt netara
ānandamayaśabdavācya iti sūtrārthaḥ | ānandamayaṃ prastutya raso vai saḥ iti
rasatvavyapaeśāt rasaṁ hyevāyaṃ labdhvāṅandī bhavati ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt
yadeṣa ākāśa ānando na syāt eṣa hyevānandayāti saiṣāṅandasya mīmāṁsā bhavati
etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati ānandaṃ brahmaṇo vidvān ānando brahmeti
vyajānāt iti | śrutyantare ca - ānandamayo hyānandabhuk ānandaṃ brahmaiva iti
brahmaṇaśśivasyaivānandaśabdo nirṇītaḥ |

9.138

kiñca - saiṣānandasya mīmāṁsā bhavati ityupakrabhya mānuṣādiprajāpatiparyantaṃ
śataguṇitamānandātiśayamupadiśya sa eko brahmaṇa ānandaḥ iti
paramānandātiśāyitvaṃ brahmaṇaśśivasyaiveti vyavasthāpanāt |
malatrayaviśiṣṭatanutrayāvacchinnasya śārīrasya
niratiśayānandaśiraskatvāsambhavādānandamayaśśiva eva | ānandamayasya
brahmaṇaśśiraḥprabhṛtyavayavanirūpaṇaṃ bhaktopāsanārthameva |

9.139

haṃsa haṃseti yo brūyāt haṃso nāma sadāśivaḥ |
yāvatpaśyetkhagākāraṃ tadākāraṃ vicintayet ||

9.140

ityādiśrutismṛtiṣu parabrahmaṇaśśivasya haṃsarūpatvavyapadeśācca
avayavakalpanamaviruddham |
śrotṛbudhyanusāreṇānnamayādisarvāntaratvādānandamayasya
uttarottaramātmatvenānandamayāntamupadeśāt annamayādyamukhyātmavijñānābhāve
ānandamayamukhyātmavivekāsambhavācca sthūlārundhatīnyāyena
samakṣapravāhanyāyena ca mukhyātmaprabodhārthamamukhyātmaviveko'viruddhaḥ |
jaḍatvādannamayaprāṇamayamanomayaparyantameva mayaṭpratyayasya vikārārthakatvam |
cetanatvādvijñānamayo vijñānapracuro jīvaḥ | ānandamaya ānandapracuraḥ
parameśvaraḥ |

9.141

gośvāgnibrāhmaṇān spṛṣṭvā apasspṛśet ityāpastambasūtre -

9.142

rajasvalāgnigoviprān pātivratyastriyaṃ tathā |
śavāmedhyabrahmabandhūn spṛṣṭvā snānaṃ samācaret ||

9.143

iti vṛddhaśātātape ca pavitrāpavitrapadārthānāṃ sāhacaryopadeśānna
prakaraṇaikatvaṃ doṣaḥ | suṣuptikāle sakale vilīne tamo'bhibhūtassukharūpameti
ityādiśrutau suṣuptāvānandamayaparameśvare
tatsākṣātkārapratibandhakatamorūpapāśena saha śārīrasya
vilīnatvāttannivṛttirūpaprārthanāyāssamucitatvānna virodhaḥ |

9.144

jñājñau dvāvajāvīśanīśau ityādi śrutidarśanāt mṛnmayo ghaṭaḥ
ityādivadānandamaya-ānandavikāro jīva iti vādo na śrautaḥ | vidyāvidye īśate yastu
so'nyaḥ kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā dvāsuparṇā
sayujā sakhāyā dve brahmaṇī veditavye paraṃ cāparaṃ ca nityo nityānāṃ
cetanaścetanānāṃ antaḥ praviṣṭaśśāstā janānāṃ asmānmāyī sṛjate
viśvametattasmiṃścānyo māyayā saṃniruddhaḥ juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśam
pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ īśānassarvavidyānāmīśvarassarvabhūtānāṃ
yeṣāmīśe paśupatiḥ paśūnāṃ yaḥ ātmani tiṣṭhan yasyātmā śarīraṃ

9.145

ityādiśrutiśateṣu jīvabrahmaṇoḥ parasparavailakṣaṇyavyavasthāpanāt
nānāśarīrapraveśanirgamanavyāpāraḥ sāṃsārikasya śārīrasyaiva na
brahmatvamupapadyate |

9.146

kintu - brahma veda brahmaiva bhavati tattvamasi ityādiśrutiṣu svabhāvasiddhajīvasya
bhramarakīṭanyāyena parameśvaropāsanayā tadātmatvamupadiśyate no cet
śrutiyuktyanubhavavirodhaprasaṅgaḥ |

9.147

kiñca - nopāsyau prakṛtijīvau ityādiśrutiṣu śārīropāsanāyā nindāśravaṇāt na
jīvasya svasvarūpajñānena muktiḥ | jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti brahmavidāpnoti
paraṃ tamevaṃ viditvā'timṛtyumeti nānyaḥ panthāvidyate'yanāya ityādiśrutau jīvasya
parameśvaropāsanayaiva muktivyapadeśāt pradhānasya brahmatvavādavat jīvasya
brahmatvavādo'pyavaidikaḥ |

9.148

vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ca iti ślokavaśāt vijñānaśabdena na
buddhirucyate | acetanāyā buddheḥ karmakartṛtvāsaṃbhavāt | dharmavācakaśabdo hi
gavādiśabdavat dharmigrāhako'pi bhavati | ato vijñānaśabdasya
dharmigrāhakatvājjīvavācakatvam |

9.149

kiñca - vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca iti vijñānaśabdena vijñānaguṇakaṃ
cetanamupadiśati | tathā'ntaryāmibrāhmaṇe - yo vijñāne tiṣṭhan iti
kāṇvapāṭhagatasya paryāyasya sthāne mādhyaṃdināḥ - ya ātmani tiṣṭhan iti
kāṇvaśākhāpāṭhagatavijñānaśabdanirdiṣṭaṃ jīvātmeti sphuṭīkurvanti | vijñānamiti
ca napuṃsakaliṅgatvaṃ vastutvāmiprāyakam |

9.150

tadevaṃ vijñānamayājjīvādanyastadantargataḥ paramātmāṅandamayaḥ kṛtyalyuṭo
bahulaṃ iti kartari lyuḍāśrīyate | ata eva vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ca iti
yajñādikartṛtvaṃ vijñānasyaiva śrūyate | tasmānna bhāvalyuṭo'ṅgīkāraḥ |

9.151

nanu - jīvasya cetanatvāt tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti ityādi
śrutinirdiṣṭajagatkāraṇatvasyopapatteḥ kāraṇasya parameśvarasya jīvātmatvāsambhave
anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti ityādiśrutivirodhaḥ -

9.152

iti cenna | satyakāmassatyasaṅkalpaḥ ityādiśrutisiddhānāṃ satyakāmatvādidharmāṇāṃ
tāpatrayabaddhe kiñcijjñe jīve asambhavānna tasya jagatkāraṇatvaṃ sadeva somyedamagra
āsīt ityādinā sṛṣṭeḥ pūrvakāle nāmarūpavibhāgaśūnyatvaṃ bahusyāṃ ityādinā
viśvotpattau jagadubhayakāraṇatvaṃ ca sacchabdavācyasya parameśvarasyaiva nirdiṣṭam |
pralaye svāntarguptabaddhajīvānāṃ svāṃśatvāt svātmanānupraveśena
nāmarūpavyākaraṇakartṛtvaṃ ca yuktameva | nirviśeṣasyopāsanā'saṃbhavāt |
brahmapucchaṃ pratiṣṭhā idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā
mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā ityādau parameśvarasyopāsanārthamadhikāribhedena
sāvayavatvamupadiśyate | sāvayavopāsanāyā api niravayavaprāptireva phalam | tathā
kaivalye - umāsahāyaṃ ityārabhya dhyāvā munirgacchati bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ
tamasaḥ parastāt ityantena sāvayavopāsakasya niravayavopāsanaphalasiddhimācakṣate | ato
na virodhaḥ |

9.153

annamayādimayaṭpratyayapravāhaprakaraṇapaṭhitatvādānandamayasyāpi mṛnmayo
ghaṭaḥ ityāivat vikārārthakatvamevetyāśaṅkāyāmāha -

9.154

vikāraśabdānneticenna prācuryāt || 14 ||

9.155

annamayādau mayaṭpratyayasya vikārārthakatvādānandamaya ityatrāpi
vikārārthakatvameva samucitamiti cenna | kutaḥ prācuryāt | brahmaṇa ānandaprācuryāt |
annamayo

9.156

yajñaḥ aṃśumayassūryaḥ vipramayo grāmaḥ vihaṅgamamayo vṛkṣaḥ ityādau
prācuryārthe'pi mayaṭpratyasya darśanādatrānandamayaśabdenānandapracuraḥ
parameśvara evocyate saiṣānandasya mīmāṁsā bhavati ityupakramya
mānuṣaviśeṣādiprajāpatiparyantamuttarotarānandasya
śataguṇamatiśayitānandatvamabhidhāya sa eko brahmaṇ ānandaḥ iti brahmānando
niratiśayatvenābhyasyate | tasmātprācuryārthe mayaḍiti siddham |

9.157

nanu - mayaṭpratyayasya annamayo yajñaḥ ityādivat prācuryārthakatvāṅgīkāre'pi na
jīvādanyatvamupapadyate | ānandapracuratve duḥkhālpatvasyārthasiddhatvāt jīvasyaiva
sukhaduḥkhāśrayatvāt | tasmādvikārārthakatvameva samucitam | annamayaḥ ityupakrame
vikārārthakatvadarśanāt loke mṛnmayaḥ dārumayaḥ rajatamayaḥ tāmramayaḥ ityādiṣu
vede parṇamayī juhūḥ śamīmayyassrucaḥ darbhamayī raśanā ityādiṣvapi mayaṭo
vikārārthatvārśanāt jīvasyaivātrānandamayatvamubhayathāpi sambhavati -

9.158

iti cenna - ānandapracuratvaṃ hi prabhūtānandatvam | tacca
traikālikaduḥkhātyantābhāvavattvaṃ tāpatrayaviśiṣṭasya jīvasya
tadasambhavānnānandamayatvam | cetanasya mṛdādivat pariṇāmitvāṅgīkāre
śrutismṛtivirodhaprasaṅgaḥ syāt | ato na vikārārthatvaṃ mayaṭaḥ |
punarhetvantaramāha -

9.159

taddhetuvyapadeśācca || 15 ||

9.160

ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt yadeṣa ākāśa ānando na syāt eṣa hyevānandayāti it
sarvajīvānandahetutvenānandamayo hyākhyāyate | loke vidvāneva vidvāṃsaṃ karoti
dhanavāneva dhanavantaṃ karoti svayaṃprakāśassūryādireva svānyān prakāśayati
tadvadānandamayaḥ parameśvarasarvajīvān suṣuptau svakīyānandaṃ datvā ānandayati |
tasmādānandamayo netaraḥ | tasya jīvānandasya ānandamayaḥ parameśvaro heturiti
vyapadeśācca kīrtanācca | jīvānandaṃ

First 160 of 178 passages. Read on

Linked texts (1)