Pramāṇa · Search · About · API

Upodghata 2.1-2

Upodghāta 2.1-2

Language
Sanskrit

2.1-2.1

kacit buddhādau pāṇḍityaṃ cet ? na nigamagatiḥ | buddhena
taddūṣaṇāt | sāpi nigamagatirapi kacit jaiminyādau yadi ?
na kriyā sā nigamābhimatā | "brahmaṇanyādhāya karmāṇī" iti
“yatkaroṣi yadaśnāsi” “kāyena vācā manasendriyairvā”
“brahmārpaṇaṃ brahmahaviḥ” tyādeśca virodhāt | sāpi nigamābhimatā kriyā'pi kacit śrīśaṅkarācāryasiddhāntānuge vyāvahārikasattayā yadi ? na harimārge bhaktimārge paricayaḥ | yadi
so'pi harimārge paricayo'pi kacit śrīmadvedavyāse śrīśuke
śrīrāmānujādisiddhānte cāsti ? teṣu vrajapatiratirnāsti
vrajasya sarvathā niḥsādhanasya “anghyāpūtaṃ niśi śayānamatiśrameṇa lokaṃ vikuṇṭhamupaneṣyati gokulaṃ svami” tyādinā
“te nā'dhītaśrutigaṇā nopāsitamahattamā” ityādinā ca
vivṛtasvarūpasya patiḥ sarvātmanā sarvarakṣakaḥ | “tasmānmaccharaṇaṃ goṣṭhaṃ mannāthaṃ matparigraham | gopāye svātmayogena soyaṃ me
vata āhita” ityādivacanāt | tena keṣāñcicchrīkṛṣṇabhaktatve'pi sādhananiṣṭhāvattvādvrajapatiratimattvaṃ na siddhyatīti
jñeyam | nanu bhoḥ vrajapatiratirvrajasīmantinīṣvastīti tatsāmyamācāryyeṣvāyātamiti cet ? bāḍhamuktaṃ tatsāmyamācāryyeṣvastīti | yatastanmārgaprākaṭyāyaiva mukhyatayā śrīmadācāryyacaraṇānāṃ pravṛttiriti | tathāpi pāṇḍityanigamagatitāhaśakriyāharimārgaparicayarūpā viśeṣāḥ śrīmadācāryyacaraṇeṣu
samullasantastāsvapi na bhavantītyata uktam—iti nikhilairguṇairanyaḥ ko vā vilasāti vinā vallabhavaramiti

2.1-2.2

sarvo'pyasau viśeṣaḥ paṇḍitaprajñaikaprakāśyaḥ paṇḍitaiḥ sahakāribhiḥ kṛtvaiva ca loke'pi prakaṭanīya iti viduṣāmeva tadrthamapekṣā na mūrkhamaṇḍalasyeti nūnamabhipretyaiva śrīmatprabhucaraṇairvidvanmaṇḍanagranthapraṇayanamityavadheyam | tacca kacitpāṇḍityaślokoktaprakāreṇa niṣkṛṣṭaśrīmadācāryacaraṇamukhyāsiddhāntādarśabimbāyitam
śrīmadācāryacaraṇairhi sākārabrahmavāda eva mukhyatvena svasiddhāntaḥ sthāpitaḥ| aṣṭādaśabhirvidyābhiḥ pramāṇataḥ prameyataḥ
sādhanataḥ phalataśca brahmātiriktapadārthābhāvanirṇayena sarvasamanvayo brahmaṇyeveti| brahmavādaikadeśitvameva ca teṣāṃ teṣāṃ sarveṣāmapi vādānām| yacca mūlaṃ brahma carācaraprapañcarūpeṇa parāvararūpeṇa daivāsurasargarūpeṇa ahinakulanyāyena parasparātyantaviruddhapadārthadharmarūpeṇa tathaiva svargāpavarganarakādivilakṣaṇasādhanarūpeṇa
tādṛśatatphalarūpeṇa ca sarvataḥ "paṭavacca" ti sūtrānusāreṇa
cikrīḍiṣayā vistīrṇaṃ yadjñāne sarvamauḍhyaṃ yasmin vijñāte
ca sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati sākṣāttallābhastu tadanugrahaikalabhyayā
bhaktyā na sādhanāntaraiḥ pramāṇoktaiḥ pramāṇabalarūpaiḥ| labhyasvarūpaṃ
ca rasātmakaṃ rasavacca śobhādbhutadarśanāīvismayastimitamānasakuṭīroditalajjāvivaśyanatamastakamanasijasahasralāvaṇyasalilakṣālitacaraṇāravindanakhacandraṃ sākāramiti ca tatsaṃkṣepaḥ
śrīmatsarvottamastotre—"sākārabrahmavādaikasthāpaka" iti
ha smā''huḥ śrīmadācāryyacaraṇānāṃ nāma śrīmatprabhucaraṇāḥ

2.1-2.3

sthāpanaṃ nāma sarvaśāstrāṇāṃ vyākhyānādinā matāntaranirākaraṇapūrvakaṃ tattātparyyakatvapradarśanaṃ tātkālikaiḥ sarvairvādibhistadgrāhaṇañca | tacca dakṣiṇāpathasthitavidyānagarādhīśvarasya śrīkṛṣṇadevarājasyā''sthānyāṃ pravarttamāne vādayuddhe 'māyāvādanirākartṛbhiḥ' 'sarvavādinirāsakṛdbhiḥ' 'vedapāragaiḥ' kilā'nuṣṭhitamācāryyacaraṇaiḥ| tathaiva ca triḥ pṛthvīṃ parikramya digvijayan
vidadhānaiḥ, śrīkāśīviśveśvaramandiradvāre svabhūrdevavṛndavandanīyālinde vidvannikurambanayanāravindavandanamālikābhiraharniśamābaddhatoraṇe patrāvalambanādibhiḥ, pramāṇacatuṣṭayāvirodharūpayā
yuktyā sarvaśāstravyavasthāpanādinā, tadvyākhyānādinā ca yathāvadapekṣitayāvatsāmagrīsampādanapūrvakaṃ samanuṣṭhitamityātirohitam
tatpracārastu śrīmatprabhucaraṇaiḥ karttavyaḥ| pracāro nāma sarvadeśadiśākāleṣvavyāhatagatitvam| yadvā, paṇḍiteṣu pravṛttiḥ sthāpanam| "namaḥ pitṛpadāmbhojareṇubhyo yatprasādataḥ| bhaktiḥ
prāptā tadanyādhvamohābhāvaśca paṇḍitairi" ti bhaktihaṃsīyānmaṅgalaślokāt| ā pāmaraṃ pravṛttiḥ pracāraḥ| sa ca na tatra guṇāntarādhānena karttavyaḥ| nyūnatārāhityāt| anyathā sthāpanamevāsambhavi kā kathā tatpracārasyeti| kintu cakṣurādisattve'pi
tadanugrāhakasūryādyabhāve janapracārapratibandhavacchrīmadācāryacaraṇairupasaṃhṛte svasvarūpe'nugrāhakābhāvena tamastamastomasambhave
tannirāsādinā sūryavaditi| tathaiva ca kṛtaṃ vidvanmaṇḍanādibhirgranthaiḥ śrīmatprabhucaraṇaiḥ| sidhyati caitadvidvanmaṇḍanadvitīyaśloke—"pittṛcaraṇānnatvā'haṃ hariratimārgāmbujātamārttaṇḍān

2.1-2.4

tadanugrahataḥ kiñcillikhāmi yatnādyathābuddhī" tyatra mārttaṇḍatadanugrahādipadaiḥ
suvarṇasūtre vidvanmaṇḍanamavatārayantaḥ śrīmatpuruṣottamā api
prathamamaṅgalāvataraṇikāyāmāhuḥ—"iha hi śrīmatprabhucaraṇāḥ
svīyānāṃ mukhyabhaktimārgatadupayogibrahmavādāpracārajanitaṃ khedamasahamānāstannirāsāya vidvanmaṇḍanaṃ kurvantaḥ svamārgasyā'tigopyatvaṃ sakalapramāṇamūrdhanyaśrutisiddhatvañca jñāpayanstadābhijñāpakaṃ maṅgalavākyaṃ granthārambhe śiṣyaśikṣāyai nibadhnanti" iti
bhaktipadaṃ śrīkṛṣṇasnehe mukhyamanyatra tu tadghetutvena tatprayogo
bhākta iti bhaktihaṃse sthitam| tena phalātmakasnehalakṣaṇo
bhaktimārgo mukhyabhaktimārgaḥ
kiñca | "śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pādasevanam | arcanaṃ
vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam | iti puṃsārpitā viṣṇau
bhaktiścennavalakṣaṇe" tyatra "bhaktyā sañjātayā bhaktye-"
tyādinā snehātmakabhaktihetutayā bhaktipadasya lākṣaṇikatve'pi snehavaśena kriyamāṇānāṃ śravaṇādīnāṃ snehamadhyapātitayā
gaṅgāpravāhāntaḥpātibāhyodṛkavatsneharūpatve lākṣaṇikatvābhāvena
tāhaśaśravaṇādirāpi mukhyo bhaktimārgaḥ | phalātmakatvātphalasyaiva mukhyatvācca
mukhyaphalaprāpakatvādapi śravaṇādīnāṃ mukhyabhaktimārgatvam
sākṣātpuruṣottamatatsnehau ca mukhyaṃ phalam | "sākṣātpuruṣottamaprāpakatvena vihitatvaṃ bhaktipadapravṛttinimittaṃ śravaṇādiṣu bhinnami" ti "tathaiva tadvaraṇādi" ti bhaktihaṃsaphākkikayoretāsthitam
evaśca bhagavallābhatatsnehahetutayā'nuṣṭhīyamāneṣvapi śravaṇādiṣu

2.1-2.5

mukhyayā vṛttyā bhaktipadasya pravṛttivyavasthāpanānna bhaktipadaprayogastatraupacārikaḥ kintu mukhya iti taddhetutayā'nuṣṭhitānām
pi śravaṇādīnāṃ mukhyabhaktimārgatā niḥpratyūhā
api ca | snehābhāve snehavadupadeśasya bhaktihaṃsasamāsau
niyāmakatvavyavasthāpanāttadvadupadeśānusāreṇa kriyamāṇānāṃ
śravaṇādīnāṃ snehamārgīyatvādapi tathā
aparañca | māyāvādimate—"ekamevā'dvitīyaṃ brahma" "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati" "asthūlamanaṇvahrasvami" tyādibhiḥ śrutibhiḥ sarvaviśeṣaśūnyatayā śrāvite
brahmaṇi prapañcatatkartṛtvādiviśeṣāṇāmādhyāsikatayā prapañcāntaḥpātināṃ vedādisacchāstrataduktapūrvoktaprakārakaśravaṇādisādhanācaraṇatadbodhitaphalānāmajñānakalpitatvam | tathaiva ca
bhajanīyatvopayuktaviśeṣāṇāmapi saundaryamādhuryasauśīlyasaulabhyadayālutvapāramaiśvaryādīnāṃ mithyātvam|tathā sati bhajanīyasvarūpaprāpyasvarūpatalābhopayogisādhanādisamastasāmagrīsvarupāṇāmapāramārthikatvasiddhyā kathañcana cittaśuddhyādihetutvameva mukhyabhaktimārgasyādapi | tadapyājñānikaṃ na pāramārthikamityājñānikatvā''ntarālikatvābhyāmukhyataiva | "jñānādeva tu kaivalyami" tyādinā nirviśeṣajñānasyaiva ca mukhyatā
tadvyāvartanāyā'nyatra mukhyapadam | tena bhajanatatprakārāṇāṃ
bhajanīyatatprakārāṇāśca nā'jñānakalpitatvaṃ kintu satyatvamiti sakalaśrutisamanvayasiddhatayā yathārthajñānapūrvakatvam
tatrāpi bhagavadanugrahaikalabhyatayā bhagavajjñānapūrvakatvam | brahmātiriktapadārthāsiddhyā sarvasya brahmātmakatvena ca satyajñānānantarūpatvameva | nāpi phalato'pyāntarālikatvamiti

2.1-2.6

tatra mukhyatvamabādhitam
brahmavādasya tāddaśabhaktimārgopayogitvantu māhātmyajñānajananadvārā bhagavallābhasādhaneṣu śravaṇādiṣu pravṛttasya snehodayāvaiyambhāvātpāramparikam|bhaktimārgīyaphalatatprakāratatsādhanatatprakārataditikarttavyatānāṃ brahmātmakatvādinā satyatayā sākṣāt
pūrṇarasātmakapuruṣottamabhajane prākṛtapadārthānāṃ "prakṛtaitāvattvaṃ
hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūya" iti hīnaguṇatayā'nupayogo brahmātmakatve tu tadādhidaivikatvaparyantatāyāṃ taiḥ padārthaistadrjanamupapadyata ityatyantaraṅgamudrayā'pi | māyāvādatadupalakṣitasarvavādanirāsena ca pratibandhanivṛttidvārā tāṭasthyenā'pi
evaśca mukhyabhaktimārgatadupayogibrahmavādeti sākārabrahmavādasvarūpameva niṣkṛṣṭaṃ śrīmatpuruṣottamairiti jñeyam| ākārapadamaprākṛtasarvaviśeṣopalakṣakam
sarvaviśeṣaśūnye hi brahmaṇi na māhātmyasiddhirna prāpañcikānāṃ padārthānāmajñānakalpitatvādinā pāramārthikabhajanasiddhirnāpyādhidaivikatvaṃ padārthānāṃ nāpi ca mukhyabhaktimārgalābhaḥ
sarvaviśeṣopapattāveva tu sarvametatsusiddham
tadevā''huḥ śrīmaddācāryacaraṇāḥ—"prapañco bhagavatkāryastadrūpo māyayā'bhavat| tacchaktyā'vidyayā tvasya jīvasaṃsāra ucyata" ityetatsvakārikāvyākhyāne—"prapañcameva mithyetyuktvā śuddhaṃ bhajanaṃ vārayanti| tathā'nye jīvaṃ vyāpakamuktvā| ata ubhayanirākaraṇārthaṃ jīvajaḍayoḥ svarūpamucyate" iti

2.1-2.7

vyākhyāta'caitacchrīmatpuruṣottamaiḥ| tadyathā—"nanvidaṃ bhaktipratipādanārthaṃ bādhakaśāstranivṛttyarthaṃ ca śāstramārabhyam| tadvihāya prathamataḥ prapañcasvarūpaṃ kimiti vicāryata ityākāṅkṣāyāmāhuḥ—prapañcamevetyādi| ucyata iti| atra brahmavāde prapañcasya bhagavatkāryatayā jīvāntaryāmiṇorbrahmāṃśatayā ca brahmābhedaḥ sādhanīyaḥ| sādhanāntarāpekṣayā bhaktermukhyatvaṃ brahmaṇaśca sākāratvaṃ tatprākaṭacasyaiva phalatvaṃ ca sādhanīyam| tadarthaṃ matāntaraṃ prathamato nirākartavyam| tatrāpi prapañcasya mithyātvamekadeśimata iti gṛhapraviṣṭacauravat tannirākaraṇaṃ tato'pi pūrvaṃ kartavyamityataḥ prātilomyeneyaṃ kathanapratijñe" ti
śuddhaṃ bhajanaṃ nāma brahmātmakatayā satyaiḥ sādhanaiḥ satyaphalāya satyātmakaṃ bhajanam| paramate'jñānakalpitatvādaśuddhaṃ bhajanam| tacca prapañcamithyātvena jīvavyāpakatvavādena ca| prakṛte tu brahmavādena prapañcasatyatve jīvasyāṃ'śatve ca siddhe śuddhaṃ bhajanam| phalātmakatvādhidaivikatve api śuddhapadena saṅgrāhye| sādhanasparśena phalāśayā ca vimiśraṃ bhajanaṃ na śuddham| ananyaṃ
matamiva svārthādyarthāya durāgrahagrahilaṃ vācā''rambhaṇaśca
kintu yathārthā vastusthitiriti

2.1-2.8

tena ya idānīntanā durucchedāste te laukikāḥ kreśā yaducchedāya pravarttamānānāṃ teṣāṃ teṣāṃ laukikaviduṣāmanekeṣāṃ saṅkṣayo'bhūdbhavati ca na tu taducchedaste sarve'pi samūlamevotsīdeyuryadi labhyeta bhagavatkṛpayā nibandhavidvanmaṇḍanādibhirvivakṣitasvarūpo brahmavid | yāvacca tadalābhastāvadāśāmodakacarvaṇameva janā anusarantu kāmaṃ na tu tanmanorathābhipūrttisvapno'pīti tu bhāgyabuddhidoṣādanākarṇitake'pi bhūyo bhūya udghoṣyatetamāmasmābhiḥ
samprati tāddaśasya brahmavido lābhastu na tāvannibandhavidvanmaṇḍanādīnāṃ yathākathañcana vilokanādimātreṇa kintu teṣāṃ mīmāṃsāmūlatayā mīmāṃsārūpatvāttanmīmāṃsyavedādipramāṇacatuṣṭayatadavirodhavyavasthāpanīyasakalaśāstrāṇāmadhyayanapūrvakaṃ taiḥ sarvasandehanirāsataduktānuṣṭhānatathātadupadeśādibhiḥ
tata evā''hurnibandhe śāstrārthaprakaraṇasamāptau śrīmadācāryyacaraṇāḥ—vedarāmāyaṇādibhirmukhyabhaktimārgatadupayogibrahmavādvaikanirṇayam | tadyathā—
" artho'yameva nikhilairapi vedavākyai
rāmāyaṇaiḥ sahitabhāratapañcarātraiḥ
anyaiśca śāstravacanaiḥ saha tattvasūtrai
nirṇīyate sahṛdayaṃ hariṇā sadaiva " ti
śrīmadācāryyacaraṇaistāvadvedarāmāyaṇādipramāṇagaṇagrahaṇainaiva sarvasandehanirāsadvārā bhagavaddharmo jagati pravarttitaḥ | tayaiva rītyā yadīdānīmapi tatra tatra sarvasādhāraṇaprasiddhavedarāmāyaṇamahābhāratapañcarātramanvādibhistātparyanirṇayaliṅgānugṛhītaiḥ

2.1-2.9

pramāṇacatuṣṭayāvirodhavyavasthitaiḥ svasiddhāntarūpāstadvyākhyānopadeśādayaḥ pravarteraṃstarhi nūnamañjasaiva svadharmapravṛttiḥ sakalalokaśreyaskarī sarvatra sampadyeta | paramānabhijñajanamūrdhanyānāṃ
te te ākṣepā—yathā satsampradāyā api vedabāhyapāṣaṇḍimatavatsvārthapratiṣṭhādilālasayā kalpitā durāgrahagrastatayā'ntavastuśūnyā mataviśeṣā evetyādayaste sarve'pi tathā tathā tadvyākhyānādibhiḥ sāṅgopāṅgasanātanadharmamukhyasvarūpanirūpaṇamukhena
taccaramakakṣāviśrāntatayā mukhyabhaktimārgagrāhaṇe sati samūlaṃ
vilīyeran | tathā sati śrīmadbhagavadbhāgadhīśatvādinā tatratatrā'bhiṣṭūyamānaṃ śrīmadācāryacaraṇasvarūpañca lokāḥ prasphurattamaṃ paśyeyuḥ
tasmādvidvanmaṇḍanādhyayanādhyāpanapariśīlanādinā vidvajjaneṣveva viśeṣataḥ pravarttatāmapratihatapracāraḥ sarvato'pi sākārabrahmavādastathā'dhyavasīyatāṃ vyavasīyatāñcā'pi tathā sāmpradāyikairiti sānurodhametadvijñāpyate
adhunā tu tāhaśasya vidvajjanaikarasanīyasya tadekavijñeyaviśeṣasya taditaradurdharasyā'pi śrīmadācāryacaraṇasiddhāntasya
bhagavadicchayā mūrkhaparyavasānaṃ jātamiti śrīmadācāryacaraṇaśrīmatprabhucaraṇānāṃ sākṣādgranthānuśīlane niraste
tadanuvādādinaiva ca yathākathamapi tadgrahaṇe sarvathaiva nūnamanyathitasvarūpastatsiddhāntaḥ pratyuta parito'pi pravṛttahrāsarāsaḥ kasya vā sacetaso hṛdayaṃ na śatadhā nayati, keṣāṃ vā
prekṣāvatāmahṛdayaṅgamībhūya tadabhirucipravṛttī nā'bhiruṇaddhi
tathāhi | bhagavatprāptistatsākṣātsādhakamukhyabhaktiśca bhagavadanuyahaikasādhyatayā prameyabalarūpā na pramāṇoktaiḥ pramāṇabalarūpaiḥ

2.1-2.10

sādhanaiḥ sādhyeti, śrīmadācāryyacaraṇaiśca śrīmadbrajasīmantinīnāṃ
phalatanmārgayoreva prādhānyena prākaṭyaṃ kṛtaṃ, tatraiva sakalaśāstrāṇāṃ
tātparyyaparyyavasānaṃ ca pradarśitamiti, vrajapatiratiryathā vrajasthānāmutpattyā copapattyā ca pramāṇāspṛṣṭā tathaivedānīmapi śrīmadācāryyānugānām | tenā'smin siddhānte pāṇḍityādyanupayogaḥ
evañca vedādeḥ prāmāṇyādisvīkārastacchraddhā ca snehaikarasācchuddhapuṣṭimārgādbhraṃśāyaiva | maryādā hi sā | maryādā ca
puṣṭau cāṇḍālodakasparśaprāyetyādyapasiddhāntarāśīnudbhāvayantaḥ
śrīmadācāryyacaraṇaśrīmatprabhucaraṇagranthānapi pramāṇapūrapūrṇānaspṛśyatayeva pariharanti | na śraddadhate nā''driyante nā'pekṣante
ca | tathā sati kutastarāṃ vedarāmāyaṇādipramāṇagranthādarasteṣu
kutastarāmapi ca śrīmadācāryyacaraṇābhipretā sārvatrikī tatsiddhāntapravṛttiḥ | śrīmadācāryyacaraṇavirodhānmārgabahirbhūtā yūyameva tathā pariharttavyā iti balavadgṛhītakaṇṭhāstu—prameyabalasādhyasya pramāṇabalenā'tyantavirodhātpramāṇopapādito yaḥ sa
svasiddhānta eva na bhavati | kintu pramāṇacchāyāmapi parihṛtya pravarttamānaḥ śuddhasnehaikaraso yaḥ sa svamārga ityāsthāya
brahmavādādiṣu viruddhāṃśabuddhyā tatparityāgena tāvanmātrāṃśe
tatparigrahamāhuḥ | anyāśca tadupakaraṇabhūtāstāstā utprekṣāḥ
pravarttya tadupaṣṭambhananti | bhajanānandotkarṣaṃ nirūpayanto'pi pramāṇasparśaparihāreṇa sarvā api maryādā anapekṣamāṇāḥ samastasadācārocchedasvairācārayoḥ paryyavasitāḥ pariṇāmato viṣayānanda

2.1-2.11

eva bhajanānandaṃ paryyavasāyayanti | sādhayanti ca viṣayānandarūpān svārthān | tataśca śiṣṭairaparigrahaprasaṅgo rājñā'pi ca
nigrahaprasaṅgaḥ | tena ca sarvathā'pi sampradāyapramoṣa eva prasakta
ityaho bata mahatpāpaṃ karttuṃ vyavasitā vayam | viṣayānandalośrīmadācāryacaraṇasiddhāntasaraṇisudhāṃ kiñcitprapañcena puraḥ
pariveṣyamāṇāmāsvādayantu sudhiyaḥ sajjanāḥ | saṃrakṣantu ca
śrīmadācāryacaraṇaśrīmatprabhucaraṇānāmājñānusāreṇa sanmārgamityāśāsmahe
tathāhi | śrīmadācāryacaraṇaistāvatpramāṇānuruddhaḥ prameyamārgaḥ prakaṭīkṛtaḥ | "vedāḥ śrīkṛṣṇavākyānī" ti pramāṇāṅgīkāreṇa tadvyākhyānādinā ca puṣṭimārgasya sthāpanaṃ kṛtam
puṣṭiśca bhagavadanugrahaḥ | sa ca svatantro na parādhīnaḥ | bhagavatsambandhī yato'yamanugrahaḥ | devāntarasambandhitve teṣāmanīśvaratvādinā tān pramāṇoktapūjādisādhanaiḥ santoṣya tadanugrahaḥ
śakyaḥ sādhayitum | bhagavatastu—"aiśvaryasya samagrasya
vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ | jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga
itīraṇe" tyādinā niravadhaiśvaryādipratipādanamasti | tasyā'nugrahaḥ svaiśvaryādinā upalakṣaṇavidhayā svakīyaiḥ sādhanāntaraiśva
sādhayituṃ sarvathā'pyaśakya eva | uktaśca "namo bhagavate tasmā"
iti nibandhādyapadyavyākhyāne sādhananiṣkarṣamupanibadhnadbhiḥ
śrīmadācāryacaraṇaiḥ—"bhagavati jīvairnamanameva kartavyam
nādhikaṃ śakyamiti siddhāntaḥ | "kimāsanaṃ te garuḍāsanāya kiṃ
bhūṣaṇaṃ kaustubhabhūṣaṇāya | lakṣmīkalatrāya kimasti deyaṃ
vāgīśa kinte vacanīyamastī" tyādivākyairi" ti | tasmā
tyamāṇādibhiraparādhīnaḥ kintarhi svādhīno bhagavadanugrahaḥ

2.1-2.12

svayameva svaṃ sādhayettāhaśaḥ | na sādhanāntarasādhya iti
yāvat | sa ca svaikasādhyaphalaṃ prati sādhanamiti mārgaḥ
puṣṭiścāsau mārgaśca puṣṭimārgaḥ | yaścāyaṃ puṣṭimārgaḥ sa eva
prameyamārgaḥ | "pramāṇe buddhcā phalam | prameye tu vastunaḥ śaktyā
phalamiti" ti prathamasya navame "tribhuvanakamanaṃ tamālavarṇami"
api ca | "nirodho'syānuśayanamātmanaḥ saha śaktibhiri"ti
nirodhapadārthavivecane bhaktānāmuddhārārthamānukūlyena yā bhagavataḥ sthitistadanuśayanaṃ sa eva ca nirodhapadārtha ityākareṣu
sthitam | ānukūlyena ca sthitiḥ "prapañce krīḍanaṃ hareḥ"
prapañce krīḍanañca prāpañcikairdharmairaspṛṣṭamapi prasādātiśayena bhaktoddhārārthaṃ līlayā prapañcādhikaraṇakatvāttaddharmaviśiṣṭameva | tena ca
maryādāpannameva | tata eva "brahmarātra upāvṛtte vāsudevānumoditā"
iti paricchinnatvabodhakāni vākyāni | "ekādaśa samāstatre"
tyādīni ca | tathā ca nirodhena bhaktoddhārāya yathā maryādāṅgīkārastathaivedānīmapitanmārgasyaiva prakaṭīkaraṇaṃ "sarvoddhāraprayatnātmā kṛṣṇaḥ prādurbabhūva he" tyādinā "kalikāle" tyādinā
"dayayā nijamāhātmyami" tyantena "tasyai vāsa'nubhāvaprakaṭanahṛdayasyā''jñaye" tyādinā ca sandarbheṇa siddhamiti tatra ca
kṛtanirvacananirodhalīlāviśiṣṭaprabhṛtirobhāve taddvuddhārakatayā
śrībhāgavatarūpeṇa bhagavatsthitiḥ siddheti śrībhāgavataśca vedādisarvasandehanirāsadvārā vedādīnāṃ puṣṭitātparyakatvasthāpakamiti
śrīkṛṣṇaprādurbhāvaḥ śrīmadbhāgavatārkodayaḥ śrīmadācāryacaraṇaprādurbhāvastaistattadgranthakaraṇaṃ tena ca vedādīnāṃ puṣṭiparatvamiti

2.1-2.13

sarveyaṃ śrīkṛṣṇasyā'nuśayanarūpā nirodhalīlaiveti tasyāḥ prapañcādhikaraṇakatāyāṃ prameyamārgasya pramāṇānuruddhatā paramaucityāyeti
paramānugraharūpā ca | bhaktānāmuddhārārthaṃ bhagavata ānukūlyena
prapañcasthiteḥ paramānugraharūpatvāt | tenā'prāmāṇikatvapāṣaṇḍatvādiśaṅkāvyudāso'pi paramānugraheṇaiveti gaṅgāpravāhāntaḥpātibāhodṛkasyeva pramāṇāṅgīkārasyā'pi puṣṭirūpatvameva | anugrahapravāhapātitvāt
evamaprāmāṇikatvapāṣaṇḍatvādiśaṅkānudayadvārā prekṣāvatpravṛttyānukūlyāya tattatsaukaryyaucityādyarthañca prameyamārge'pi pramāṇāṅgīkāraḥ sutarāmevā''vaśyaka iti sthitam
tathā sati tatra “nāyamātmā pravacanene” tyādinā sarvasādhanāniṣedhapūrvakaṃ varaṇaikalabhyatvaṃ śrāvyate | “bhaktyā'hamekayā
grāhya” ityādinā bhaktiprāpyatvamapyucyate | bhaktipadaśaktiśca
“sneho bhaktiriti prokta” ityenena snehe nirdhāritā | tatsādhanatā ca navavidhabhakteḥ “bhaktyā sañjātayā bhaktye” tyādinā
siddhā | navavidhāyāśca “janmāntarasahasreṣu tapodhyānasamādhibhiḥ | narāṇāṃ kṣīṇapāpānāṃ kṛṣṇe bhaktiḥ prajāyate ”
“dānavratatapohomajapasvādhyāyasaṃyamaiḥ | śreyobhirvividhaiścā'nyaiḥ kṛṣṇe bhaktirhi sādhyata” ityādinā pāpābhāvasya dānavratādīnāñca hetutā bodhyate | evañca svatantrānugrahaikalabhyatvatattatsādhanānukramalabhyatvayorvirodhe tadubhayasāmañjasyāya “ubhayavyapadeśādahikuṇḍalavadi” ti “prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati

2.1-2.14

tato bravīti ca bhūyaḥ” iti saviśeṣanirviśeṣaśrutyorvyavasthānavajjīvakṛtisādhyasādhanairalabhyaṃ bhagavadanugṛhītatve tu sādhanadvāreṇā'pi labhyamiti siddhāntavyaktyā “nā'yamātme” ti
sādhanāni pratiṣidhyā'pi “nā'yamātmā balahīnena labhya”
ityādinā balādīnāṃ punaḥ sādhanatvoktyāpi kevalānugrahādhīnatattatsādhanānukramasampallabhyabhaktilabhyatvamapyaṅgīkāryyameva
tena pramāṇabodhitatayā yathā prameyamārgasya pramāṇānuruddhatā
tathā pramāṇoktasādhanasādhyatayā'pi | paraṃ bhagavadanugrahe satyeva
na tvanyathā'pi | bhagavadanugrahaśca bhagavadarthitvānumeyaḥ | tadarthitvasyaiva varaṇakāryyatvāt | varaṇaścā'nugrahāditi sthitametadbhaktihaṃse | evañcā'nugraheṇa varaṇe sati bhagavadarthitvam | bhagavadarthinaśca bhagavatprāptiridānīmanavatārakāle na rūpeṇa | nāpi
mārganirapekṣeṇa prameyabalamāpannena śrīmadācāryyacaraṇasvarūpeṇa
samprati teṣāmapyanavatārakālo'yamiti | kintu tatprakaṭitamārgeṇeti tanmārgīyasādhananiṣṭhodayastasya bhavatīti| taduktaṃ śrīmadācāryyacaraṇaiḥ| “ yathā yathā hariḥ kṛṣṇo manasyāviśate nije
tathā tathā sādhaneṣu pariniṣṭhā vivardhata ” iti | rāgautkaṭye
nāyikāyā nāyakasya vā dūtyāśrayaṇavadbadyasanodaye sādhanāśrayaṇasyā'nivāryyatayā varaṇakāryyasya bhagavadarthitvasya phalaparyyavasāyitvaniyamena tīvratayā ca sādhanāśrayaṇamucitataram

2.1-2.15

tathāca pramāṇabodhitatayā pramāṇānuruddhatā yathā tathā pramāṇoktasādhanasādhyatayā'pi pramāṇānuruddhatā prameyamārgasyā'nugrahavyāpārūpaiveti “ nāyamātmā pravacanena labhya ” itītarasādhanasādhyatāniṣedhapūrvakaṃ vatalabhyatvaśrutirbhaktilabhyatvoktiranugrahasya
svaikasādhyatvasthitiḥ prameyasya vastuśaktyā siddhatvavyavasthitiraprāmāṇikatvapāṣaṇḍatvānātvādiśaṅkāvyudāso mārgabodhatatpracārasaukaryyaucityādi ca sarvaṃ caturasram
anugrahābhāve tu kevalaṃ pramāṇoktatayā prāptānāṃ sādhanānāṃ
“jāyasva mriyasve” tyādipravāhavat “ dhanaṃ me jāyatām ” “śatrurme
vyāpadyatām ” tathaiva kadācidyahacchayā'tyantaduḥkhānubhavena
vairāgyodaye “ mokṣo me jāyatāmi ” ti pravṛttipravāhasya bhagavadanabhimukheṣvapi teṣu teṣvāstikammanyeṣu vaidikammanyeṣu vā bahulaṃ
jāgarūkatayā prāvāhikatvena prāvāhikaphalasādhakatvameva| tadapi na
svātantryeṇa | kintarhi bhagavatāścakīḍiṣayā-phalādhyakṣeṇeśvareṇā'nadhiṣṭhitamacetanamaṅgaṃ na phalaṃ sādhayituṃ samarthamiti-mīmāṃsakaṃ
pratyāstikopadeśena bhagavatkṛtameva | tatsthitaṃ “ phalamata upapatteri ” tyatra| “ ye'pyanyadevatābhaktā yajante śraddhayā'nvitāḥ
te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam | ahaṃ hi sarvayajñānāṃ
yātanā bhavati te payaḥpānata” ityādiprāvāhikaphaladātṛtvapratipādanamapi māhātmyabodhanadvārā prameyopayogi jīvasyā'bhimukhīkaraṇārthaścā'nugrahātiśayādeveti | prāvāhikaphalalobhena
pravṛttasya tatphalaprāptyā māhātmyabodhe jāte tena ca bhagavatsambandhe sati “ na vastuśaktirbuddhimapekṣata ” iti nyāyena prameyeṇa

2.1-2.16

phalaṃ na pravāheṇetyabhimukhīkaraṇa upakṣīṇaḥ prāvāhikaḥ pramāṇamārga iti tadanuruddhatāpi sādhīyasyeva | anugrahasya niyāmakāntarābhāvena svatantratvātsarvopayogānupayogau tadanvayavyatirekābhyāmiti nigarvaḥ
kiñca | “ bhave'smin kliśyamānānāmavidyākāmakarmabhiḥ
śravaṇasmaraṇārhāṇi kariṣyantīti kecana ” “ tathā paramahaṃsānāṃ munīnāmamalātmanām | bhaktiyogavidhānārthaṃ kathaṃ
paśyema hi striyaḥ ” “ ācchidya kīrtiṃ suślokāṃ vitatya
hyañjasā nu kau | tamo'nayā tariṣyantītyagātsvaṃ padmīśvara ”
ityādau prāvāhikāṇāmuddhārārthaṃ bhagavatprādurbhāva ucyate
munīnāṃ prāvāhikatvaśca “ devānāṃ śuddhasattvānāmṛṣīṇāśvāsamalātmanām | bhaktirmukundacaraṇe na prāyeṇopajāyata ”
ityatra vṛttaprasaṅge sphuṭaṃ prādarśi | sthitaścaitat “ sarvodvāraprayatnātmā kṛṣṇaḥ prādurbabhūva he ” tyatra “ yasyā''sīdrūpameva
tribhuvanataraṇe bhaktiśca svatantra ” mityādyaśloke śrīmatsubodhinyāmevamanyatrā'pi tatra tatra śrīmadācāryacaraṇaprabandheṣu
tathāca “ kaliṃ sabhājayantyāryāḥ sārajñāḥ sārabhāginaḥ
kuśalānyāśu sidhyanti netarāṇi kṛtāni yadi ” tyādivat
pravāhasyā'pi prakṛtopayogitayā praśasyatvamanyathā tu kalernindāvadatitarāṃ heyatvamiti spaṣṭam
api ca | puṣṭimārgo hyanugrahamārgaḥ | tadutkarṣaśca tatsādhyadupapannam | tadidaṃ prathamasya daśame "vaṃśāṅkuraṃ vaṃśadavāgninirhitaṃ
saṃrohayitvā bhavabhāvano hariḥ | niveśayitvā nijarājya
īśvaro yudhiṣṭhiraṃ prītamanā babhūva he" tyatreśvarapadavyākhyāne—
"svayamīśvaro'nyānapīśvarān kṛtvā sukhī bhavati | athavā

2.1-2.17

īśvaraḥ samarthaḥ | asamartho hi pramāṇamukhanirīkṣakaḥ sarvaṃ tyājayitvā muktiṃ prayacchati | ayantu na tathetyartha" ityanayā
śrīmatsubodhinyā sphuṭam
yuktaścaitat | yadāhuḥ śrīmatpabhucaraṇāḥ—"dayālorasamarthasya
duḥkhāyaiva dayālute" ti | "kiyān pūrvaṃ jīvastaducitakṛtiśrāpi kiyatī bhavān yatsāpekṣo nijacaraṇadāne bata bhavet
ataḥ svātmānaṃ svaṃ nirupamamahattvaṃ vajapate samīkṣyā'smannetre
śiśiraya nijāsyāmbujarasairi" ti ca
tadevaṃ prameyamārgasya pramāṇānuruddhatā na pramīṇamārgatā
pramāṇabalena bhagavatprāptinirūpaṇābhāvāt | varaṇaśrutyā pramāṇabalena tatprāpternirākṛtatvācca | kintu bhagavadarthitayā tatprāptimukhyopāyabhūtasnehalābhasādhaneṣu pramāṇokteṣu jñānakarmādiṣu prameyabalena pravṛttirūpā | vidheḥ pravarttakatvaṃ nivarttakatvaśca nā'sti
"puṇyaṃ kuru" "pāpaṃ mā kārṣīri" ti vidhiśravaṇenā'dhikārimātrasya pāpanivṛttipuṇyapravṛttyoradarśanāt | kintu bhagavata eva
vastutaḥ pravarttakatvanivarttakatve | tathā ca śrāvyate—"yameṣa
unninīṣati taṃ sādhu karma kārayati | yamadho ninīṣati tamasādhu karma kārayatī" ti | "pravarttakatvaṃ kṛṣṇasya na vidhyarthasya kahiṃcidi" tyādau nibandhe tatprakāśo tadāvaraṇabhaṅge ca
viśadametadupapāditam | evaṃ sati yatra maryādāyāmapi na mukhyaṃ
pramāṇabalam | phalamukhapravṛttyapravṛttisāmarthyābhāvāt | kintu
prameyasya bhagavato balenaiva phalamukhapravṛttyapravṛttī bhavataḥ | paraṃ tatprameprameyamaryādā tu yā sā dvedhā | dharmadvārā dharmiparā ekā
sākṣāddharmiparā dvitīyā | "tasmādvārata sarvātmā bhagavān

2.1-2.18

harirīśvaraḥ | śrotavyaḥ kīrttitavyaśca smarttavyaścecchatā'bhayam"
"kimekaṃ daivataṃ loke kiṃ vā'pyekaṃ parāyaṇam | stuvantaḥ kaṃ
kamarcantaḥ prāpnuyurmānavāḥ śubham | ko dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ
bhavataḥ paramo mataḥ | kiṃ japan mucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt" "māhātmyajñānapūrvastu suhṛḍhaḥ sarvato'dhikaḥ | sneho
bhaktiriti proktastayā muktirnacā'nyathā" "caturvidhā bhajante
māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna | ārtto jijñāsurarthārthī jñānī ca
bharatarṣabhe" tyādiṣu mokṣadātṛtvādidharmapuraskāreṇa dharmiparatāyā:
spaṣṭamupapādanāt
dharmiparatā ca pramāṇamārgasya phalatvena vidheyatvenoddeśyatvena
ca bhagavati sambandhābhāvena vibhūtiparyyavasāyitvaṃ bhaktihaṃse
sthitamiti na pramāṇabalena | kintu "yamevaiṣa vṛṇuta" iti
śravaṇādvaraṇalabhyaiva | tena dharmadvārā dharmiparāṇāṃ śrīpuraharanārad
vyāsaśukādīnāṃ bhīṣmakuntīdraupadyādīnāñca svabalena svaprāpaṇamastīti puṣṭimārgīyatvaṃ spaṣṭam | pramāṇādiniṣṭhatā ca teṣāmanugraharūpaivetyavoci
tathāpi teṣāṃ yo bhagavallābhaḥ sa tāvat "pragāyataḥ svavīryāṇi tīrthapādaḥ priyaśravāḥ | āhūta iva me śīghraṃ darśanaṃ yāti
cetasī" tyatra "tīrthāni santaḥ pāde yasya | sarve hi santaḥ
sāyujyaṃ prāptā bhagavatpāde varttante | anye'pi bhaktivaśāt
tāhaśo hi bhaktiguṇa" ityādinā prathamasya ṣaṣṭhe śrīmatsubodhinyāṃ bodhitaḥ | tathaiva prathamasya navame "tribhuvanakamanaṃ tamālavarṇaṃ ravikaragauravarāmbaraṃ dadhāne | vapuralakakulāvṛtānanābjaṃ

2.1-2.19

vijayasakhe ratirastu me'navadye" tyatra "alakakulāvṛtānanācchānivṛttyā svarūpaikaparatvābhilāṣodyo'pi bhavati teṣām
evamapi mokṣa eva teṣāṃ phalam | "anicchato gatimaṇvīṃ prayuñkta" iti vākyāt | sa ca sādhanāvasthāyāṃ dharmadvārā dharmiparatayā madhye ca snehodyāttadvalena nā'nyarūpaḥ | kintu bhagavatsvarūpānandatundilaḥ sāyujyarūpaḥ | vaikuṇṭhādiṣu sevopayogidehalābharūpo vā | na tu mukhyaḥ svarūpānandānubhavasteṣām
"adharaṃ madhuraṃ vadanaṃ madhuraṃ nayanaṃ madhuraṃ hasitaṃ madhuram | hṛdayaṃ
madhuraṃ gamanaṃ madhuraṃ madhurādhipaterakhilaṃ madhuramiti" tyādimirmadhurāṣṭakanirvarṇitasvarūpaḥ | sa tu mukhyabhajanādhikāriṇāṃ śuddhapuṣṭimārgīyāṇāmeva | nānyeṣāmiti parastātpratipādayiṣyate
evaśca teṣāṃ mukhyaṃ phalaṃ nāsti | kintu madhyamamantimaśca sādhāraṇaṃ sevāphaloktam | tataśca teṣvanugraho'pi na mukhyaḥ | kintu
phalānurūpo madhyamaḥ sādhāraṇaścā'pi | phalatāratamyatulitatāratamya iti yāvat | phalatāratamyantu puṣṭimaryādāpravāhabhedaistridhā'ṅgīkāreṇa puṣṭestraividhyāt | puṣṭāvaṅgīkāraḥ puṣṭipuṣṭiḥ
saiva ca vakṣyamāṇayā sākṣāddharmiparayā maryādayā labdhā śuddhapuṣṭiḥ kevalapuṣṭirityucyate | maryādāyāṃ yā puṣṭistasyāḥ sādhanamiśratvāt | tatphalarūpā tu maryādāṃśatyāgapūrviketi tasyāḥ
śuddhatvāt | tatra tāvanmukhyaṃ phalam | maryādāyāmaṅgīkāro
maryādāpuṣṭiḥ puṣṭimaryādā vā | saiva prameyamaryādā | tatra dharmadvārā

2.1-2.20

dharmiparāyāṃ tasyāṃ madhyamaṃ sāyujyaṃ phalam | prameyamaryādā ceyamuktarītyā kevalānugraharasā'pi dharmadvārā dharmiparatvena dharmonmukhī | na dharmyunmukhī | tathāca yathaitasyāḥ sādhanato marśyādāparyavasānamevaṃ dharmaprādhānyena paryavasannatayā, madhyamatayā,
pramāṇoktasādhanasādhyatayā ca tatphalasya, phalato'pi maryādāparyavasannatvam | śuddhapuṣṭipraviṣṭabhogyaphalāpekṣayā tatphalasyaiśāḥ—“ubhayorityasyā''bhāsa ukto maryādāsthāvapīti
ayamāśayaḥ | yadi maryādāpuṣṭimārgīyayorapyekameva phalaṃ syāt
tadā mārgabhedenā'ṅgīkāro'nupapannaḥ syāt | mūle ca sādhāraṇayenobhayorapi phalaikyapratipādanādbhavati sandehaḥ | tasmāduktam—yadyubhāvapi anugṛhṇāti tadobhayorapi maryādāṃśaṃ tyājayitvā kevalapuṣṭimārgapraveśaṃ kārayitvā pūrvoktaṃ sevārūpaṃ phalaṃ
prayacchati | tathā nā'ṅgīkarotīti cettadobhayorapi muktimeva
dadātīti | etadevoktam—yadīti | kevalapuṣṭimārgaḥ phaladaśāpannaḥ puṣṭimārgaḥ | tatrāpi maryādātyāgapūrviketyuktam—maryādāṃśaṃ tyājayitveti | etena anupadaṃ vivakṣitasvarūpe sādhanadaśāpanne puṣṭimārge praveśa uktaḥ | maryādāṃśatyāgasya sādhanadaśāpannapuṣṭimārgapraveśasya ca praveśanirgamanayorivaikyāt | tathāca
dharmadvārā dharmiparāṃ maryādāṃ tyājayitvā sākṣāddharmiparamaryādārūpaṃ sādhanāvasthāpannaṃ puṣṭimārgaṃ prāpayitvā tatphalarūpaṃ śuddhapuṣṭimārgaśca prāpayitvā tatphalaṃ prayacchatīti tadarthaḥ sampadyate
kramapadasvārasyāt | anyathā krameṇaiveti sāvadhāraṇapadasvārasyaṃ

2.1-2.21

hīyeta | anugrahabalavicāre tasya kramānapekṣatve'pi “cedanugṛhṇāti viśeṣatastadā tanmārgīyāṃ bhaktiṃ prāpnuta” iti “yadyanugṛhṇāti tadā pūrvoktaṃ sevārūpaṃ phalaṃ prayacchatī”ti cā'nuktvā
yo yaṃ gurutara ullekhaḥ so'pi kramapadasvārasyaikaprayojana eveti
“tadā ādau puṣṭimārgaṃ prāpye” tyādi “tadobhayorapi maryādāṃśaṃ
tyājayitve” tyādi ca kathanaṃ yat tat sākṣāddharmiparayā maryādayā śuddhapuṣṭudayābhiprāyeṇeti jñeyam | “brahmavidāpnoti parami”
tyādivacanaprapañco'tra pramāṇam | ākareṣu tadvistaro draṣṭavyaḥ
yadyapīha “yadyanugṛhṇāti viśeṣata” ityuktyā tadanugrahasya naiyatyaṃ
nāstīti, daurlabhyaśca, sūcitam | tathāpi “svayaṃ samuttīrya
sudustaraṃ dyuman bhavārṇavaṃ bhīmamadabhrasauhṛdāḥ | bhavatpadāmbhoruhanāvamatra te nidhāya yātāḥ sadanugraho bhavāni" iti vacanena
satsvanugrahastasya niyataḥ | tatsaṅgena maryādāsthasya puṣṭilābhaḥ
sūpapannaḥ | tata eva "satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ ya upāsitā | sa vai me darśitaṃ sandvirañjasā vindate padam" "yathā'varundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅgāpaho hi mām" "satsaṅgena hi daiteyāḥ"
"satsaṅgānmāmupāgatā" ityādīni vacanāni | tata eva ca
kṛṣṇāśrayamidaṃ stotraṃ yaḥ paṭhetkṛṣṇasannidhau | tasyā''śrayo
bhavetkṛṣṇa iti śrīvallabho'bravīt" "tavā'ṣṭakamidaṃ mudā paṭhati
sūrasūte sadā samastaduritakṣayo bhavati vai mukunde ratiḥ | tayā
sakalasiddhyayo muripuśca santuṣyati svabhāvavijayo bhaveddadati
vallabhaḥ śrīhareri" tyādīni śrīmadācāryacaraṇavacāṃsi | evamabhiprāyakameva "ubhayostu krameṇaiva pūrvoktaiva phaliṣyatī" ti

2.1-2.22

siddhavatkāreṇa śrīmadācāryacaraṇavacanāmṛtamityalaṃ prasaktānuprasakteneti dik | tena satyavarttite śuddhapuṣṭimārge śiṣṭācārānuccheda uktaḥ
sākṣāddharmiparā maryādā tu tataḥ sutarāmativilakṣaṇā
śuddhapuṣṭitatphalayoravyabhicāreṇa ca sadyaśca sākṣādeva ca prāpakatvāt | sā caikādaśasyaikonaviṃśe—"bhaktiyogaḥ puraivoktaḥ
prīyamāṇāya te'naghaḥ | punaśca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ
param | śraddhā'mṛtakathāyāṃ me śaśvanmadanukīrttanam | pariniṣṭhā ca
pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama | ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgairabhivandanam | madbhaktapūjā'bhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ | madartheṣvaṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam | mayyarpaṇaśca manasaḥ sarvakāmavivarjanam | madarthe'rthaparityāgo bhogasya ca sukhasya ca
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yadvrataṃ tapaḥ |
evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmudvāvā''tmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ ko'nyo'rtho'syāvaśiṣyate” ityanena sākṣādbhagavatā nirūpitā |
tatropakrame “jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathaitadvairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte tvadbhaktiyogaśca mahadvimṛgyami” iti śrīmaduddhavaiḥ pṛṣṭam |
taduttare “bhaktiyogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te'naghaḥ |
punaśca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ parami” tyādi śrīyaduvaṃśodayācalacūḍāmaṇinoktam |
mahadbhiḥ śrīpuraharanāradavyāsaśukādibhirvimṛgyaḥ |
taistadalābhāt |
evambhūto bhaktiyogaḥ puṣṭipuṣṭimārgīyaḥ śuddhapuṣṭacparaparyyāyastaiḥ pṛṣṭaḥ |

2.1-2.23

śrībhagavatāca “bhaktiyogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te'naghaḥ” ityadhikāraviśeṣāpekṣanirūpaṇatayā'tidurlabho'tigopyaśca sarvottamaśca bhaktiyogaḥ “puraivokta” iti prāgeva svena tatkathanaṃ smārayatā śrīmadvrajaratneṣveva grāhitaḥ |
taccodāhariṣyate |
śrīmadvrajaratnānāṃ bhaktiyogo'naghaḥ |
śrīpuraharanāradādīnāṃ na tatheti tu “dhanyā aho amī ālyo govindāṅghyabjareṇavaḥ |
yān brahmeśo ramā devī dadhrurmūrdhnyaghanuttaya” ityādivacanaiḥ spaṣṭam |
vidvanmaṇḍananityalīlāvādādiṣu ca viśiṣya nirūpitamiti viśeṣodanyā tataḥ śamayitavyā |
kiñca tasya tadekalabdhatayā mahadbhiḥ śrīpuraharanāradādibhirapi tadaprāptyā cā'nyeṣāntadrthināṃ sutarāṃ tadanupayogaḥ |
tathā sati purā tatkathanaṃ kopayogāya |
tallābho yathā bhavettadvaktavyam |
sthūṇānikhanananyāyena mahadvimṛgyatvaniścayecchayā ca praśnaḥ |
anyathā purā tatkathanasya “athaitatparamaṃ guhyaṃ śṛṇvato yadunandana |
sugopyamapi vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛtsakhe” iti vacanena śrībhagavatā paramānugrahapūrvakatvabodhanāttata eva mahadvimṛgyatvasūcanācca mukhyādhikāriṇastadvismaraṇāsambhavena tatpraśno nopapadyate |
tatra mahadvimugyatvaṃ śrīmadvrajavarasīmantinīnāṃ bhaktiyogasya, tatkathanopakrame "athaitatparamaṃ guhyami" iti vacanena, "rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ
praṇīte śvāphalkinā mayyanuraktacittāḥ | vigāḍhabhāvena na me
viyogatīvrādhayo'nyaṃ dṛhaśuḥ sukhāye" tyādibhirvakṣyamāṇaiḥ
pūrvoktabhaktiyogavacanairvisphurattamapi, tatpraśnānusāreṇa, mandānāmasambhāvanāviparītabhāvanādyanudayāya, sthūṇānikhananarītyā,

2.1-2.24

"bhaktiyogaḥ puraivokta" ityardhena punarnirūcāyitam | tatprāptisādhanecchā praśna idānīṃ pūrayitavyaḥ | anyathā tatkathanamakathanasahaśaṃ syāt | "tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛtsakhe" iti tadupakrame pradarśitāyā: karuṇāyā vipralipsātvaśca bhavet | tasmādyayā karuṇayā mahādvimṛgyabhaktiyogakathanaṃ tayaiva mukhyasvarūpānandaphalikayā karuṇayā tatsādhanakathanaṃ śrībhagavānuvāca—"punaśca
kathayiṣyāmi mandkaiḥ kāraṇaṃ parami" iti | evaśca mahādvimṛgyatayā yathā pratipipsitasya bhaktiyogasya paramadurlabhatvam
anugrahaikalabhyatvāt | tathā tatkāraṇasya paramānugraheṇaivocyamānatvātparamatvamapi| tacca śīghramavyabhicāreṇa janakatvam| tathāca
taddaurlabhyavadvivakṣitasādhanānuṣṭhānena tatsaulabhyamapi parameveti
tathā pravṛttasya na kāciccinteti | tata eva "cintā kāpi na
kārdhyā niveditātmabhiḥ kadāpīti | bhagavānapi puṣṭistho na
kariṣyāti laukikīñca gatimi" ti niṣkṛṣṭamuktaṃ śrīmadācāryacaraṇaiḥ | vyākhyātañca tathā śrīmatprabhucaraṇaiḥ | etena tatsādhanānāmapi mahādvimṛgyatvaṃ vyākhyātam | anyathā saulabhyai tatprainottarayoranavasaraparāhatatvāt | tataśca "ākhyāhi viśveśvara
viśvamūrte tvadbhaktiyogaśca mahādvimṛgyami" ti praśnasya viśeṣaṇāṃśaniścikīṣātatsādhanajñānecchāprayuktatve'pi tatsādhanānāmapi mahādvimṛgyabhaktiyogatvenaiva praśnaḥ | tayaiva cottaramāha—
vā siddhacantītyanusaṃhitāmidaṃ sacchikhāmaṇiśekharitacaraṇanalinayugalareṇukaṇalābhapavicitabhūvalayaiḥ śrīmadācāryacaraṇaparicaraṇapravaṇaiḥ | āstām
yeyaṃ sākṣāddharmiparā maryādā ekakaruṇaikakāraṇakatvādinā

2.1-2.25

puṣṭipadena yuktaṃ vyapadiśyate | tathāpi kevalapuṣṭeḥ kevalāyā maryādāyāśca vyāvartyamānā maryādā puṣṭirityapyucyate | saiva maryādābhaktirityāpi vivekepsubhirabhilapyate | tathāca bhaktihaṃsaḥ—
"premātmakabhaktisādhanatvena kriyamāṇaḥ śravaṇādirbhaktimārge
maryādābhaktirityucyate" iti | parataḥ puruṣārthatvena sādhanakaraṇādasya maryādābhaktitvamiti tadviveke śrīpuruṣottamāḥ | yadyapi
snehābhāve tadudayamākāṅkṣatāṃ snehavadupadeśānusāreṇaiva śravaṇādiḥ | tadanusāritvabodhanāyaiva "bhaktimārge maryādābhaktirityucyata" iti śrīmatprabhucaraṇoktiḥ | snehavadupadeśaśca svatantrapuruṣārthatvena sādhanānuṣṭhānabodhakaḥ | na tu mokṣādiśeṣatvena
tadbodhakaḥ | yadāhuḥ—"ekāntalābhaṃ vacaso nu puṃsāṃ suślokamaulerguṇavādamāhuḥ | śruteraśca vidvadbhirupākṛtāyāṃ kathāsudhāyāmupasamprayogami" tyādi | tata eva snehodayastataḥ phaliṣyati
tata eva ca snehodayakrameṇa tadanuṣṭhānaṃ svatantrapuruṣārthatvena paryavasyat tataḥ phaliṣyati | tatkunyāyāt | "eṣā buddhimatāṃ
buddhirmanīṣā ca manīṣiṇām | yatsatyamanṛteneha martyenā''pnoti
mā'mṛtami" ti brahmavādasamāptau bhagavadvākyācca | tathāpi snehavadupadeśānusāreṇa svatantrapuruṣārthatayā sādhanānuṣṭhānaṃ yat tat
snehodayopayogyeva | tadānīṃ svatantrapuruṣārthatvena śravaṇādeḥ
sambhāvanā'pi kā | evañca parataḥ puruṣārthatvamāpi tatra labdhaṣṭhayavasthānamiti na kaścitsandehāvasaraḥ
" yamevaiṣa vṛṇute tena labhya " iti śrutyuktasya bhagavallābhasya
' bhaktyā'hamekayā grāhyaḥ ' iti śrīmadbhāgavatavacanena snehadvāraiva

2.1-2.26

jātasya, pramitirūpatvabodhanātsnehasya paramāvaśyakatāyāṃ,
tadghetutayā'nuṣṭhīyamānāyāmapi, sākṣāddharmiparātvaṃ nirbādham
snehavadupadeśānusāritayā, snehavatsnehena, dadhnaḥ sarpiṣeva, tanma
yatvācca, tasyāḥ sākṣāddharmiparātvaṃ vibhāsamānamasti | tata
eva " śraddhāmṛtakathāyāṃ me śaśvanmadanukīrttanami " tyādiṣu
sādhanadaśāpannamukhyapuṣṭisvarūpamahādvimugyabhaktiyogabodhakeṣu bhagavadvacaneṣu kevaladharmiparatvabodhako'smatpadābhyāsaḥ | upasaṃhāre ca
" evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmuddhavā''tmanivedinām | mayi sañjāyate
bhaktiḥ ko'nyo'rtho'syā'vaśiṣyata " iti bhagavatyātmanivedanapūrvakameva kathāśraddhādīnāmanuṣṭhānakathanamiti sākṣāddharmiparātvamapāṇipihitam | evameva hi sākṣāddharmiparātve śuddhapuṣṭistataḥ phalati nānyathetyapyasmatpadābhyāsādinaiva ātmanivedanapūrvakatvoktyā ca siddham | " eṣā buddhimatāṃ buddhiri-"
tyādinā brahmavādasamāmnāvuktena bhagavadvākyena kathañcidyadṛcchayā
mantragrahaṇena sampradāye jātapravṛtterapi tatsvarūpājñanabhijñasya
viprakṛṣṭādhikāriṇo'pi bhagavallābhaniścayaṃ prati sampūrṇarītyā
samāśvāsanaṃ sthitamiti sākṣāddharmiparātve kimadhikaṃ vaktavyamavāśiṣyate
kiñca | ekādaśasyonatriṃśe uddhava uvāca—" sudustarāmimāṃ
manye yogacaryāmanātmanaḥ | yathā''ñjasā pumān siddhyettanme
brūhyañjasā'cyute " tyādi | evaṃ praśne—śrībhagavānuvāca—" hanta te
kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalān | yān śraddhayā''caranmartyo
mṛtyuṃ jayati durjayam | kuryātsarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ
smaran | mayyarpitamanaścitto maddharmātmamanoratiḥ | deśān

2.1-2.27

yadunandana | sugopyamapi vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛtsakhe ” ti
bhinnaprakrameṇa paramaguhyakathanaṃ pratijñāya dvādaśe śrībhagavānuvāca—
“na rodhayāti māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma eva ca | na svādhyāyastapastyāgo neṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā | vratāni yajñāśchandāṃsi tīrthāni
niyamā yamāḥ | yathā'varundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅgāpaho hi mām | satsaṅgena hi daiteyā yātudhānāḥ khagā mṛgāḥ | gandharvāpsaraso nāgāḥ
siddhāścāraṇaguhyakāḥ | vidyādharā manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyo'ntyajāḥ | rajastamaḥprakṛtayastasmiṃstasmin yuge'nagha | bahavo matpadaṃ
prāptāstvāṣṭrakāyā dhavādayaḥ | vṛṣaparvā balirbāṇo mayaścā'tha
vibhīṣaṇaḥ | sugrīvo hanumānṛkṣo gajo gṛdhro vaṇikpathaḥ
vyādhaḥ kubjā vraje gopyo yajñapatnyastathā'pare | te nā'dhītaśrutigaṇā nopāsitamahattamāḥ | avratātaptatapasaḥ satsaṃgānmāmupāgatāḥ
kevalena hi bhāvena gopyo gāvo nagā mṛgāḥ
ye'nye mūḍhadhiyo nāgāḥ siddhā māmīyurañjasā | yaṃ na yogena
sāṅkhyena dānavratatapodhvaraiḥ | vyākhyāsvādhyāyasaṃnyāsaiḥ prāpnuyādyatnavānapi | rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte śvāphalkinā madhyanuraktacittāḥ | vigāḍhabhāvena na me viyogatīvrādhayo'nyaṃ dṛhaśuḥ
sukhāya | tāstāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ mayaiva vṛndāvanagocareṇa | kṣaṇārdhavṛttāḥ punaraṅga tāsāṃ hīnā mayā kalpasamā babhūvuḥ
tā nā'vidanmayyanuṣaṅgabaddhadhiyaḥ svamātmānamadastathedam
yathā samādhau munayo'bdhitoye nadyaḥ praviṣṭā iva nāmarūpe
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ matsvarūpāvido'balāḥ | brahma māṃ paramaṃ

2.1-2.28

prāpuḥ saṃgācchatasahasraśaḥ | tasmāttvamuddhavotsṛjya codanāṃ praticodanām | pravṛttiśca nivṛttiśca śrotavyaṃ śrutameva ca | māmekameva
śaraṇamātmānaṃ sarvadehinām | yāhi sarvātmabhāvena yāsyase
hyakutobhayami”ti | mahadvimṛgyatvamatra spaṣṭam | prāṅniścāyitaśca
puṣṭapuṣṭānāṃ phalañca dharmadvārā dharmiṃparāyā maryādāto'tivilakṣaṇam | tannirūpitaṃ "yanna yogena sāṃkhyena" ityādinā vacanena | tadvacalaukikasāmarthyarūpam | "vivṛṇute tanū oṃ svāmi"
tyatra svarūpavivaraṇasya lābhapadārthatānirṇayātsvarūpasya ca
"raso vai saḥ" ityādibhiḥ śuddhapūrṇarasātmakatvāttasya pūrṇatayā'nubhavaḥ sāmyaṃ vinā na bhavati | rasābhāsatāpatteriti tattāddaśarasapracuraprabhusvarūpasarvasvānubhavopayogi yatsāmarthyaṃ tadalaukikam | tadidam "akṣaṇvatāṃ phalamidaṃ na paraṃ vidāmaḥ sakhyaḥ
paśūnanuviveśayatorvayasyaiḥ | vaktraṃ vrajeśasutayoranuveṇu juṣṭaṃ yairvā
nipītamanuraktakaṭākṣamokṣami" tyatra śrīmatsubodhinyāṃ "bhagavatā
saha saṃlāpo darśanaṃ militasya ca | āśleṣaḥ sevanaṃ cāpi
sparśaścā'pi tathāvidhaḥ | adharāmṛtapānañca bhogo romodgamastathā | tatkūjitānāṃ śravaṇamāghrāṇaṃ cā'pi sarvataḥ | tadantikagatirniṃtyamevaṃ tadbhāvanaṃ sadā | idamevendriyavatāṃ phalaṃ
mokṣo'pi nā'nyathe" tyetābhiḥ kārikābhirabhidarśitam | phalaprakaraṇādiṣu ca "sākṣānmanmathamanmathaḥ" "āttagajendralīlaḥ"
"ibharāḍiva bhinnaseturi" tyādinā "taraṅgotkṣiptamokṣeṣu paścādhyāyīrasābdhiṣu | punarutthānarahitaṃ citraṃ bindau nimajjanami-"

2.1-2.29

ti "bhāvairaṅkuritaṃ mahīmṛgahaśāmākalpamāsañcitaiḥ premṇā kandalitaṃ manorathamayaiḥ śākhāśataiḥ sambhṛtam | laulyaiḥ pallavitaṃ
mudā kusumitaṃ pratyāśayā puṣpitaṃ līlābhiḥ phalitaṃ bhaje vrajavanīśṛṅgārakalpadrumami" ti śrīmatprabhucaraṇapadyābhyāṃ śṛṅgārarasamaṇḍanādibhirvijñaptyādibhiścā'nyataśca tebhyastebhyaḥ puṣṭimārgīyebhyo granthebhyo viśadam | turīyasya turīye "pradīpavadāveśastathāhi darśayatī" tyadhikaraṇe ca prapañcyedaṃ pratyapādi | tathāhi
tadbrāhyam—"nanu pūrṇajñānakriyāśaktimatā brahmaṇā tulyabhāvena tatrāpi pradhānabhāvaṃ prāpya kāmabhogakaraṇamapūrṇajñānakriyāvato bhaktasyā'nupapannamityāśaṅkāyāṃ tatropapattimāha | na hi
tadā naisargikajñānakriyābhyāṃ tathā bhoktuṃ śakto bhavati | kintu
bhagavāṃstasminnāviśati yadā tadā'yamapi tathaiva bhavatīti sarvamupapadyate | etadevā''ha—pradīpavaditi | yathā prācīnaḥ prakṛṣṭo
dīpaḥ snehayuktāyāṃ vartyāmarvācīnāyāmāviṣṭaḥ svasamānakāryakṣamāṃ tāṃ karoti | snehādhīnasthitiśca bhavati svayam | tathā''pītyarthaḥ | atra pramāṇamāha | tathā hi darśayati śrutiḥ
"bharttā san mriyamāṇo bibharti eko devo bahudhā niviṣṭa"
iti | sarvān kāmānityuktatvād yasya kāmasya bhogo yathā
niveśe sati tattathā tadā niveśa iti bahudhā niveśa uktaḥ
ayaṃ niveśo nā'ntaryāmitvena | tasyaikadhaiva praveśāt | nisargataḥ
sarveṣāṃ jīvānāṃ bhagavān bhavatyeva prabhuryadyapi tathāpi yaṃ svīyatvena vṛṇute tasya vivāhitaḥ patiriva bharttā san varaṇajasnehātiśayena bhaktenā'pi mriyamāṇaḥ san sa bhakta iva svayamapi taṃ

2.1-2.30

svasmin bibharti | ata eva sneharāhityenā'yogolakādikaṃ
vihāya pradīpaṃ iṣṭāntamuktavān vyāsaḥ | ata eva devapadamuktam | svarūpānandadānāddhāvoddīpanātpūtanādimuktidānena svamāhātmyadyotanādvaikuṇṭhādisthiteśca | taduktaṃ nirukte—divo
dānādvā dīpanādvā dyotanādvā dyusthāno bhavatīti vā yo deva
iti | kiñca | bhaktānāṃ kāmabhojanārthaṃ krīḍākaraṇātkrīḍāyāmeva jayecchākaraṇādbhakteḥ saha vyavahārakaraṇādbhakteṣu svamāhātmyecchādidyotanānna pāraye'haṃ na tvāhaśīṃ praṇayinīmityādibhiḥ stutikaraṇādbhaktaprapattidarśanena kālīyadamanādau modakaraṇātteṣveva bhaktimadakaraṇātte svapne'pi priyameva paśyantīti
svapnakaraṇātteṣāṃ kāntikaraṇādicchākaraṇādvā tannikaṭe gamanāsādhyāyāmapi ca puṣṭipuṣṭau, sādhanasparśābhāvāt | evañca
ubhayyā api puṣṭapuṣṭestāratamyasambhāvanāgandhasambandhaśūnyatayā
vastaikyaṃ sthitam
bhāvaḥ sādhanam | alaukikasāmarthyena bhagavadāsvādaḥ
phalam | sādhanataḥ phalataśca svatantrāyā etasyā mukhyāyāḥ
śuddhapuṣṭeḥ pravarttanameva śrīmadācāryyacaraṇānāṃ prādurbhāve'nanyasādhāraṇaṃ prayojanam | avatārānavatārakālābhyāṃ pravarttane prakārabhedastu nāprāptaḥ | sa ca prāgdattavistaraḥ | tadānīṃ rūpeṇa
idānīṃ nāmnā | tadānīṃ veṇunādadvārā | idānīṃ śrīmadācāryyacaraṇairityādihetusahasraiśca śakyavivekaḥ | evaṃ sati sākṣācchuddhapūrṇarasātmakabhagavatsvarūpeṇa tāhaśarasābdhipūrṇālaukikadivyaśrīvigrahāḥ śrīmadācāryyacaraṇāḥ śuddhapuṣṭimārgapravarttanāyā''jñaptā bhūmau prādurbhūtāstāhaśaśuddhapuṣṭimārgaṃ pravarttayiṣyantaḥ snehe

2.1-2.31

bhaktipadaśaktiṃ nirdhārya snehasya ca ratirūpatvabhāvarūpatvādi
vyākhyāya snehamārge snehasyaiva niyāmakatvaṃ karmamārge vidheḥ
prādhānyamiva samupapādya tāhaśasnehaikarasaṃ vrajādhīśasevāsaraṇirūpaṃ śuddhapuṣṭimārgaṃ sthāpitavantaḥ | upādānaṃ vinā vastusthiterasambhavavadbrahmavādaṃ vinā puṣṭisthiterasambhavaṃ vibhāvya tadupayoginaṃ brahmavādaśca te saṃsthāpayāmāsuḥ | snehasyaiva snehamārge
niyāmakatvasthāpanena tadbhāvavatāṃ tadudayamākāṅkṣatāṃ manorathābhipūrtyai avidhijñabālakakṛtasandhyāvandanādau vidhijñopadeśasya niyāmakatvavatteṣāṃ snehavadupadeśo niyāmaka iti vyavasthāpitavantaḥ | tathāpi jātasnehānāñcaniṣyamāṇasnehānāñca
sāmyaṃ na sambhavati | ajātasnehānāṃ snehācāreṣvaticārasya
niyāmakābhāvena sambhavāt | tena snehavatāṃ snehācāropadeśo
maryādāpanna eva sneharahiteṣu mukhyaphalaprāpaka iti nirdhāritavantaḥ | maryādā ceyaṃ na prāvāhikī | nāpi mokṣādiphalikā
prāmeyikī | kintu sākṣācchuddhapūrṇarasātmakabhagavatsvarūpabhajanatatkṣātsādhanaśuddhapuṣṭisnehaphalakasnehavadupadiṣṭasnehopacārāṅgam | sākṣāddharmiparaiva hi sā | aṅgāṅgibhāvāpannayormaryādāsnehācārayorvaiśiṣṭyenopadeśasya tasyāṃ jāgarūkatvāt | mahadvimṛgyabhaktiyogatvaṃ nirguṇabhaktiyogarūpatvaṃ śuddhapuṣṭitvaṃ mukhyapuṣṭitvaṃ
lokavedātītatvañca tatsāmarthyenā'sādhyatayā tasyāṃ prādarśayāma
evañca puṣṭipuṣṭāviva bhāvarūpatvaṃ bhagavadāsvādaphalakatvañca
sākṣāddharmiparāyāmapi maryādāyāṃ nirvicikitsamiti spaṣṭam

2.1-2.32

sākṣāddharmiparatayaiva ca lokavedātītatvādirūpayā nirguṇabhaktiyogatvādirūpayā ca bhāvasyorjitatvaṃ “yathā bhaktirmamorjite”ti vacanādapekṣitaṃ tasyāṃ siddhodyotam | ātmanivedanapūrvakatvācca tathā | ūrjitatvenā'laukikasāmarthyaṃ ca tatrā'stīti
vyākhyātam | “pratiniyatendriyavadbhagavadbhaktiri” ti siddhāntāt | yathā tāṃstān viṣayān prati tadanubhāvakāni tāni
tānīndriyāṇi niyatāni | tathā bhagavadanubhavāya bhaktiriti
hi tadarthaḥ | tacca bhagavadbhāveśajanitameva | hṛdaya āviṣṭāyāmeva
hi kāminyāṃ tadarthaṃ yatno yathā tathehā'pīti | “na hyananubhūtaviṣayā rucirastī ” ti nyāyāt | idamalaukikasāmarthyaṃ bījarūpam | agre phalarūpamityanyedetat | tathāpi tādṛśaphalātmakaśuddhapuṣṭipravṛttyāśaṃsayā sākṣācchrīmadvṛndāvanendunā'vatāritānāṃ śrīmadācāryacaraṇānāṃ karuṇottaravaraṇasāmarthyamahimnā
tadanugatānāṃ phalarūpatayaiva sāpi paryyavasannā | tena “yathā
yathā''tmā parimṛjyate'sau matpuṇyagāthāśravaṇābhidhānaiḥ | tathā
tathā paśyati vastu sūkṣmaṃ cakṣuryathaivā'ñjanasamprayuktam” ti
nyāyena yathābhāvodayam̐ yathālaukikasāmarthyodbodhaśca tatrāpi
teṣāṃ tattāhaśarasapracurabhagavatsvarūpānubhavo nirābādhaḥ | tata eva
nāyikāyā nāyaka iva vijātīyabhāvānantaritasajātīyabhāvapravāhasteṣāṃ "śraddhā'mṛtakathāyāṃ me śaśvanmadanukīrttanami"tyādinā nirūpyate | tata eva śuddhapuṣṭestataḥ phalaṃ nā'nyathetyuktaṃ prāk | puṣṭipadavyavahāryatvaśca tasyā darśitam | tataśca

2.1-2.33

sākṣāddharmiparā maryādā tayā labhyamānā śuddhapuṣṭiśca pūrvottaradaladvayāpannamekameva bhāvotthitaṃ bhāvaparyavasannaṃ bhāvaikarasaśca
vastviti na kaścitsandehaḥ | tathā sati siddhaśuddhapuṣṭisthitīnāṃ phalārthamamṛgyatve'pi, taddhitānāṃ maṅgalāya, sampradāyasyā'pratihatāyai pravṛttaye ca, sākṣāddharmiparāyāstasyā atyāvaśyakatvena, tatkaraṇaṃ mukhyaphalānubhavāvirodhīti—"adhikaṃ
tatrā'nupraviṣṭaṃ na tu tadvāniri" ti nyāyātpratyuta praśastaśceti—tanmaryādāsthitiḥ śuddhapuṣṭistheṣvapi nūnaṃ naiva nivarttate
tata eva svamārgīyā maryādeti tadvyavahāraḥ
sākṣāddharmiparaiṣā maryādā yapaścitaprakāreṇa śrutigītābrahmasūtraśrībhāgavatādau vidyamānā'pi mukhyarāsātmakaphalarūpabhajanopayogitayā taistairācāryaiḥ śrīpuruharanāradādibhiśca śāstreṣvabhiṣṭutairna jñātā | nāpyāghātā'pi | kevalantu śrīmadācāryacaraṇaireva prakaṭīkṛtā | śāstrato vyākhyātā'pi | sarve'pi
dharmadvāraiva dharmiparā iti | vastutastu yathādhikāraṃ bodhaniyamāt
śuddhapuṣṭistheṣvapi dharmadvāraiva dharmiparatvabodhasteṣām | tatpratyakṣaṃ
bhīṣmastutau "lalitagativilāsavalguhāsapraṇayanirīkṣaṇakalpitorumānāḥ | kṛtamanukṛtatatya unmadāndhāḥ prakṛtimagan kila
yasya gopavadhva" ityatra "gopavadhvaḥ | jātyā svabhāvena ca
duṣṭāḥ | tā api yasya sambandhātprakṛtiṃ svarūpamagamanna" ti
bhīmatsubodhinyāṃ vyākhyānāt | "vande nandavrajastrīṇāṃ pādareṇuutsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham | saṃkarasya ca karttā
syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ | saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti

2.1-2.34

bhārata | kuryādvidvāṃstathā'saktaścikīrṣurlokasaṃgraham | na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṃginām | joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ
samācaran | prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ | ahaṃkāravimūḍhātmā karttā'hamiti manyate | tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ | guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate
prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu | tānakṛtsnavido mandān
kṛtsnavinna vicālayet | mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyā'dhyātmacetasā | nirāśīrnirmamo bhūtvā yuddhyasva vigatajvaraḥ | ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ | śraddhāvanto'nasūyanto mucyante
te'pi karmabhiḥ | ye tvetadabhyasūyanto nā'nutiṣṭhanti me matam | sarvajñānavimūḍhāṃstān viddhi naṣṭānacetasaḥ |" iti śrīmadbhagavadgītātṛtīyādhyāyapraghaṭṭakoktarītyā yathābhagavadiṣṭamanāgraheṇā'nāsthayā ca kevalaṃ dharmyanusandhānena snehavatāṃ tadupadeśānusāreṇa
vartamānānāśca yathāśakti sādhanānuṣṭhānaṃ na sādhanasāpekṣatveneti
spaṣṭametat | tata eva "laukikatvaṃ vaidikatvaṃ kāpaṭyacātteṣu
nā'nyathā | vaiṣṇavatvaṃ hi sahajaṃ tato'nyatra viparyaya |" iti
puṣṭisthānāṃ lakṣaṇamuktam
sarvathā sarvasādhanarāhityaprakārakaṃ tu varaṇaṃ prādurbhāvasāmayikalīlāsthānāmeveti "ahnacāpūtaṃ niśi śayānamatiśrameṇe"tyādivacanaireva sphuṭam | kiñca | vrajasthānāṃ puṣṭisthitau yaḥ
prakāraḥ "te nā'dhītaśrutigaṇā" ityādinā nirūpitaḥ sa evedānīntanānāmiti tu svamārgamarmādividuṣāṃ paramo vyāmohaḥ | kacitpāṇḍityaśloke vrajasthānāṃ svamārgamukhyaikadeśitvanirdhāraṇāt

2.1-2.35

tenedānīṃ pāṇḍityādikrameṇaiva brajapatiratimārgasthāpanamiti
draṣṭavyam
evañca svamārgīyamaryādāyāḥ puṣṭipuṣṭitatphalaprāpakatvātphale
bhedābhāvena svayañca sā puṣṭipuṣṭirūpaivetyavatārā navatārakālābhyāṃ
tallābhe prakārabhedo na vastvanyathayatīti svamārgīyamaryyādāyāḥ
sākṣācchuddhapuṣṭimārgarūpāyāḥ sarvathaiva na pramaditavyaṃ śrīmadācāryyacaraṇānugṛhītena puṣṭisthena janenetyanusandhīyatāmetatsudhībhiḥ
tata eva śrīmatprabhucaraṇānāṃ padyam—
“śrīvallabhācāryyamate phalaṃ tatprākavyamatrā'vyabhicārihetuḥ
premaiva tasminnavadhoktabhaktistatropayogo'khilasādhanānām”ti
tasmācchrīmadācāryyacaraṇaiḥ puṣṭipuṣṭimārgasthāpanāya pramāṇānuruddhaḥ prameyamārgaḥ prakaṭīkṛta ityatirohitam | tena tadīyaistadanusaraṇenaiva puṣṭipuṣṭiḥ sampādyatām | nānyathedānīṃ sā
śakyasampādaneti naitadvismarttavyaṃ sajjanaiḥ
nanu bhoḥ “na rodhayatī” tyādinā “niyamā yamā”
ityantena svaprāptiṃ prati sādhanāni pratiṣidhya “yathā'varundhe
satsaṅga” ityādinā “satsaṅgānmāmupāgatā” ityantena satsaṃṅgasya svaprāpakatvamuktvā “kevalena hi bhāvene” tyādinā
“saṅgācchatasahasraśa” ityantena mukhyaṃ mahadbhirmṛgyaṃ bhaktiyogaṃ
kathayitvā svasya kevalabhaktiyogasulabhatvena taditarasādhanakoṭibhirapyaśakyalābhatvena ca svaprāptaye sādhanatyāgapūrvakaṃ sarvātmabhāvaprakārakaṃ svaśaraṇagamanamāha bhagavān | tenaiva sāmpratikāḥ
praveśamātreṇa sādhanatyāgamicchanti | kimatrā'yuktam ? nanvidamevā'yuktaṃ yaduta praveśamātreṇa sādhanatyāgaḥ | tathāhi | iha
tāvat sarvātmabhāvena śaraṇagamane pūrvāṅkatayā sādhanatyāga

2.1-2.36

ucyate | sarvātmabhāvastu—sarvo'pyātmano bhāvaḥ | bhagavatsvarūpātiriktāsphūrttiriti yāvat | yatra yathāvadrucerapi nekṣyata
udayastatra kā carcā sarvātmabhāvasya | sati sarvātmabhāve—
"na krodho na ca mātsaryaṃ na lobho nā'śubhā matiḥ | bhavanti
kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣottame" "traivargikāyāsavighātamasmatpatirvidhatte puruṣasya śakra | tato'numeyo bhagavatprasādo
yo durlabho'kiñcanagocaro'nyaiḥ" "puṃsāṃ kilaikāntadhiyāṃ
svakānāṃ yāḥ sampado divi bhūmau rasāyām | na rāti yaddveṣa
udvega ādhirmadaḥ kalirvyasanaṃ saṃprayāsa" ityādivacanaviruddhācaraṇaṃ teṣu nodiyāt | yatra "trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ | kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajed" ti
maryādāyāmapi kāmakrodhāderasambhavaḥ | tatra puṣṭau tatrāpi ca
nirodhacaramāvasthāyāṃ bhagavatprāpteravyavahitapūrvavarttinyāṃ phaladaśāyāṃ prapañcapralaye kāmakrodhādeḥ sarvathā sphuritumapyanavasarāt | ārambhadaśāyāmapi—"naṣṭaprāyeṣvabhadreṣu nityaṃ bhāgavatasevayā | bhagavatyuttamaśloke bhaktirbhavati naiṣṭhikī" tyādibhiḥ kāmakrodhādernāśasyā''vaśyakatvokteḥ | "anarthopaśamaṃ
sākṣādbhaktiyogamadhokṣaje" iti śrīmadbhāgavatīyena vacanena
sarvānarthapratyanīkatayā puṣṭibhakterbhaktihaṃse nirūpaṇācca | sarvātmabhāvaśca na svakṛtisādhyaḥ | nanu maivam ! "tasmāttvamuddhavotsṛjya
codanāṃ praticodanāmi" tyādinā codanādestyāgamuktvā

First 36 of 57 passages. Read on

Linked texts (4)