Nayamayukhamalika 1.6.28

Nayamayūkhamālikā 1.6.28

Language: Sanskrit

1.6.28.p4 — 4 parts

1.6.28.p1

samānanāmarūpatvāccāvṛttāvapyavirodho darśanātsmṛteśca||

manuṣyādhikāraprasaṅgāt devādīnāṃ brahmavidyāyāmadhikārosti na veti vicāryate| tatra pūrvapakṣaḥ- nāstyadhikāraśśarīrarahitānāṃ teṣāṃ brahmavidyānuṣṭhāne sāmarthyābhāvāt| na ca teṣāṃ śarīravattve pramāṇamasti| naca ’vajrahastaḥ purandaraḥ, indrovṛtrāya vajramudayaccha’ dityādimantrārthavādaḥ tatra pramāṇaṃ| anuṣṭheyārthasmṛtistutyarthānāṃ teṣāntatra tātparyābhāvāt| naca smṛtidvāratayā tatsiddhiḥ| satācāsatācastutidarśanena stutyarthaṃ dvārabhūtārthasattānapekṣaṇāt| na ca stutyarthaṃ pratīyamānatāmātreṇa tatsiddhiḥ| tātparyābhāve tadasiddheḥ, tātparyādhīnitvācchabdaprāmāṇyasya | naca tatrāpi tātparyaṃ, kalpakābhāvāt| prāmāṇyanirvāhaprayojanaparyavasānāya hi tatkalpanaṃ| karmakāṇḍavacasāṃ vidhiniṣedhādhīnapravṛttinivṛttibhyāṃ brahmakāṇḍavacasāṃ svataḥ puruṣārthabrahmapratipādanena ca prayojanaparyavasānaṃ labdhameva| na ca devatoddesyakadravyatyāgātmakayāgavidhivākyānyeva devatāpekṣaṇīti vācyaṃ| śarīrarahitasyāpi uddeśasambhavena tatastāsāṃ śarīrāpekṣā'siddheḥ| na ca kṣaṇadhvaṃsināṃ karmaṇāṃ kālāṃtarabhāviphalasādhanatvanirvāhāya dvārāpekṣāyāṃ ’tṛpta evaivamiṃdraprajayā paśubhistarpayatī’ tyādyarthavādataḥ pratītasya devatāprasādasya dvāratvena parigrāhyatayā tāsāṃ vigrahādipañcakasiddhiḥ| apūrvasya dvārasya sadbhāvena dvārāntarānapekṣaṇāt |naca

1.6.28.p3

arthavādapratīte devatāprasāde sthite nāpūrvaṃ kalpyamiti vācyam| devatārahiteṣu dānādiṣu apūrvakalpanā'vaśyaṃbhāvāt yāgahomeṣvapi sampratipannācetanadevatākeṣu cetanadevatākeṣvapi keṣucit tatkalpanā'vaśyambhāvācca| na hyaśvamedhe medhyasyāśvasya guṇakriyāṃgānyuddiśya ’kṛṣṇāya svāhā śvetāya svāhā yanmehasi tasmai svāhā yacchakṛtkaroṣi tasmai svāhā dadbhyassvāhā hanūbhyāṃ svāhe’ tyādimantraiḥ kiryamāṇeṣu homeṣu cetanādevatāsti| na ca tiryagjanmagatān pitṝnuddiśya kriyamāṇeṣu śrāddheṣu tiryagbhūtāḥ pitaraḥ phalapradānasamarthāḥ| na ca indrādayopi kalpāvasāneṣu nivṛttādhikāraḥ kalpāvasānānuṣṭhitabhāvikalpabhogyaphalayāgādiphalapradānasamarthāḥ| etena ’yajadevapūjāyā’miti smaraṇena yāgasya devatārādhanarūpatvāt tadārādhanānāṃ rājārādhanavat ārādhanaprasannārādhanīyadeyaphalārthatvāvaśyambhāvāt yāgavidhisāmarthyena devatāvigrahasiddhirityapi śaṅkā nirastā| rājñaśśiśavaḥ tatpādukādayaśca rājabhṛtyairucitopacāreṇa pūjyante| jyotiṣṭome somalatā payonnanivedanena pūjyate| pitṛmātṛgurubhartratithividyāvṛddhādayaśca śuśrūṣādibhiḥ pūjyante| na ca teṣāṃ phalapradātṛtvamasti| rājakumārādīnāmupaṃcāro rājādīnāmeva pūjā, teṣāñca phaladātṛtvamastīti yadyucyeta, tadā devatānāmijyā varṇāśramādirūpācārapravartakasya sarveśvarasyaiva pūjā, tasya phaladātṛtvamastīti tataeva yāgasya devapūjātvasiddheḥ na tata indrādidevānāṃ vigrahasiddhiḥ| etena ’indro ha vai devānāmabhipravabrājavirocano'surāṇā’mityādi brahmakāṇḍagatopākhyānaiḥ indrādīnāṃ vigrahasiddhiśaṅkā'pi nirastā| karmakāṇḍagatopākhyānānāmapi pāriplavādhikaraṇanyāyat tattadvidyāvidhiśeṣatvena karmakāṇḍagatairiva brahmakāṇḍagatairapi arthavādaiḥ stutidvārābhūtārthāsiddheḥ| tasmāddevādīnāṃ vigraharahitānāṃ sāmarthyābhāvena nāsti brahmavidyāsvadhikāra ityevaṃ prāpte siddhāṃtaḥ||

1.6.28.p4.1

brahmopāsanaṃ manuṣyāṇāmupari ye devādayaḥ teṣvapi saṃbhavatyeva| na ca vigrahābhāvena teṣāṃ sāmarthyābhāvaḥ, sarvāsvapyupaniṣatsu sṛṣṭiprakaraṇeṣu ’nārāyaṇadbrahmā jāyate, nārāyaṇādrudrojāyate, indro varuṇassome rudra’ ityādivākyaiḥ devādīnāṃ sṛṣṭipratipādanāt, sarvāsu śrutiṣu indrādipadānāṃ karmaviśeṣaphalatvapratipādanācca| tathā hi sāmagānāṃ sāmavidhibrāhmaṇe ’mayivarca’ ityanena kalpena catvāri varṣāṇi prayuñjānaḥ trayāṇāṃ lokānāmādhipatyaṃ gacchatī’ti śrūyate| trailokyādhipatyamiṃdratvameva| tathā chandogānāmupaniṣadi- ’vasūnāmevaiko bhūtvā'gninaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ ddaṣṭvā tṛpyatī’tyādivākyaiḥ vasurudrādityamarutsādhdyākhyagaṇadevatāpadaprāptiḥ madhuvidyāphalatvena pratipādyate| tathā devatāvaśīkaraṇasya karmaviśeṣaphalatvaśravaṇādapi tāsāṃ vigrahasiddhiḥ| tathā hi sāmavidhibrāhmaṇe śrūyate- ’yaḥ kāmayetāvartayeyāmityekarātraṃ kṣurasaṃyuktastiṣṭhet sutāsāṃmadhumattamā’ iti vargaḥ| ’eteṣāmekamanekaṃ vā sarvāṇi vā prayuñjānaḥ ekarātreṇa kuṭuṃbinamāvartayati, dvirātreṇa rājopajīvinaṃ, trirātreṇa rājānaṃ, catūrātreṇa grāmaṃ, pañcarātreṇa nagaraṃ, ṣaḍrātreṇa janapadaṃ, saptarātreṇāsurarakṣāṃsi, aṣṭarātreṇa pitṛpiśācān, navarātreṇa yakṣān, daśarātreṇa gandharvāpsarasaḥ, ardhamāsena vaiśravaṇaṃ, māseneṃdraṃ, caturbhiḥ prajāpatiṃ, saṃvatsareṇa yatkiñcijjagat sarvaṃ hāstha guṇībhavatī’ti|

1.6.28.p4.2

evaṃ devatānāṃ vigrahasāmānyasiddhau ’sahasrākṣo gotrabhidvajravāhurasmāsudevo draviṇaṃ dadhātu, catvāri śṛṅāgā trayo asya pādā dveśīrṣe saptahastāso asye’tyādimantraiḥ indrāgnyādīnāṃ sahasrākṣasaptahastatvādiviśiṣṭa- vigrahaviśeṣasiddhiḥ| na ca teṣu vigrahaviśeṣapratipādanānapekṣā śaṅkanīyā| ’yāṃ devatāṃ vaṣaṭkariṣyan syāttāṃmanasādhyānāsambhavāt, tathā arthavādairapi vajrahastatvādiviśiṣṭavigrahasiddhiḥ| ata eva śābarabhāṣye prajāpaticapotkhananādivākyānāmapi lākṣaṇikārthaparigraheṇa dvārabhūtasyāpyarthasya sadrūpatā darśitā| kiṃca ’indro vṛtrāye’tyādivādānāṃ indravṛtrādiśabdebhyopi vibhaktyutpattyarthamarthavattvantāvadapekṣitam| tadabhāve prātipadikatvābhāvena vibhaktyanutpatteḥ| apekṣitorthastadarthavādaissamarpito vajrahastatvādirūpa eva paryavasyati| apekṣitārthaviśeṣasamarpaṇe vidyamāne taṃ parityajya apekṣāpūraṇārthaṃ arthāṃtaragrahaṇāyogāt| nanu ’nakirindra tvaduttaraḥ na jyāyo asti vṛtrahan nakyevaṃ yathātvaṃ, ātvā viśaṃtvindavaḥsamudramiva sindhavaḥ, natvāmindrātiricyate, indraṃ viśvā avīvṛdhan samudravyacasaṅgiraḥ’ ityādayo mantrāḥ na kevalamindraṃ prakāśayanti| kintu sarvottaratvasarvasomagrahapātratvasarvāgjāla- pratipādyatvādibhirasadarthaisstuvantyapi| ato na stutidvārā arthasattāniyama iti cet, yatra virodhaḥ tatra ’śṛṇotagrāvāṇa’ ityādiṣviva asadarthāvalambanatvasyāpi darśanāt| yatra na virodhaḥ tatra autsargikasvataḥ prāmāṇyavaśādapi arthasattā'bhyupagantavyā| kimuta tadapekṣāyāṃ|

1.6.28.p4.3

tasmādvidhimantrārthavādairdevādīnāṃ vigrahasiddheḥ sāmarthyasadbhāvāt mokṣaphalāyāṃ brahmavidyāyāmastyadhikāraḥ| nanu mantrārthavādādivaśāt devānāṃ vigrahavattvābhyupagame ’agnimagna āvaha, indrāgaccha hariva āgaccha, adhvaryo drāvayatvaṃ somamindra pipāsati, uponūnaṃ yuyuje bṛṣaṇā harī, ā ca jagāma vṛtrahā, kasyavā'hadevā yajñamāgacchati kasya vā na bahūnāṃ yajamānānā’mityādibahutaramaṃtrārthavādadarśanāt devānāṃ yajñadeśāgamanamapi aṅgīkartavyam| kathamekasyendrasya yugapadanekayajñadeśāgamanaṃ ghaṭate| bhūtavaśinānteṣāṃ yogināmiva yugapat bahuśarīraparigrahasambhavāditi brūmaḥ| ’agnestrayo jyāyāṃso bhrātara āsan te devebhyo havyaṃ vahantaḥ prāmīyanta, avāḍhḍhavyāni surabhīṇi kṛtve’tyādi śrutiṣu lokāntarasthadevasamīpaprāpaṇārthaṃ havyavadṛnaśravaṇaṃ tu yeṣu darvīhomādiṣu devatāhvānaṃ tadāgamanaṃ vā na śrutaṃ tadviṣayaṃ| yadvā yajñadeśamāgatā devāḥ havirgṛhītvā ’yadvai devā havijuṣante alpamapyekamāhutimapi tadgirimātraṃ vardhata’ iti yajñadeśāgamanahavyavahanaśrutyorna virodhaḥ| mābhūdindrādīnāṃ vigrahavatve karmaṇi virodhaḥ| śabde tu syāt, vigrahāṇāmanitvāvaśyaṃbhāvena tadviśiṣṭavācināmindrādiśabdānāṃ tadutpatteḥ pūrvaṃ paścācca arthaśūnyatvasya anivāryatvāt| yadyucyeta ḍitthādisāṅketikaśabdānāmiva kādācitkenāpyarthena arthavattvamupapadyata iti tadā'pi indrādipūrvāparakālayoḥ- ’indrāgacche’tyādīnāmarthaśūnyatvamanivāryamiti cenna| indrādīnāmiṃdrādiśabdaprabhavatayendrādi- śabdānāṃ ghaṭādiśabdavat pravāhanādivyaktiparamparāgajātivācitvāt|

1.6.28.p4.4

yathā hi śilpī śilpaśāsrāvagatamiṃdrādyākāraṃ smṛtvā tadākārāṃ pratimāṃ nirmāti, tathā prajāpatirvedāvagataṃ pūrvapūrvendrādyākāraṃ smṛtvā tattadākāraviśiṣṭāniṃdrādīn sṛjatīti hi ’vedena rūpe vyākarot satāsatī prajāpatissabhūriti vyāharat sa bhūmimasṛjata sa bhuva iti vyāharat so'ntarikṣamasṛjate’tyādiśrutiṣu śrūyate| tathā smaryate ca ’nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyādīnāṃ prapañcanam| vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra sa’ iti| nanu mābhūdarthadvārako vaidikaśabde virodhaḥ| śabdadvārakastu syāt| maṃtrārthavādādīnāṃ hi pratīyamānārthe prāmāṇyamupapāditam| tathā ca ’maṃtrakṛto vṛṇīte’ viśvāmitrasya sūktaṃ bhavati, saṃhitākārapadakārasūtrakārabrāhmaṇakārāṇā’ mityādiprāmāṇyādvedasya pauruṣeyatvanivāryamiticet nāyamapi doṣaḥ| ’viśvāmitrasya sūktaṃ bhavatī’tyādivedaśabdebhyo viśvāmitrādīnāṃ tattatsūktaviśeṣadarśanādirūpakṛtyaviśeṣān nāmarūpāṇicānusandhāya pūrvakalpānuṣṭhitapuṇyavaśāt viśvāmitrādīn sūktādīnanadhītyaiva draṣṭuṃ samarthān prajāpatiḥ

1.6.28.p5

sṛṣṭvā viśvāmitrādipadeṣu niveśayati| anadhītya tattatsuktādidarśanasāmarthyameva ca mantrakṛttvādikaṃ| tato na vedānityatvāpattiḥ| atha syāta caturmukhasya svamānena parārdhadvayajīvinaḥ caturyugasahasrarūpaikaikadivasātmakasya avāntarakalpasyāvasāne tāvatkālapramāṇarātrirūpe naimittikapralaye bhūrbhuvassvariti trailokyamātrasya nāśa iti vedasattvāt bhavatuvedaśabdapūrvikā tadanaṃtarasṛṣṭiḥ| tadīyavarṣaśatāvasāne tāvatpramāṇoḥ yaḥ prākṛtaprayakālaḥ tadā vyākṛtaprayantasarvanāśe vedasyāpi nāśāvaśyambhāvāt kathantadanantaramahākalpādau vedaśabdapūrvikā sṛṣṭiḥ, kathañca prākṛtapralaye naśyato vedasya nityatvamiticet ucyate- tadā vedānāṃ nāśo na doṣaḥ, ’chandāṃsi jajñiretasmādi’ti śrutiṣu mahākalpādau teṣāmapi sṛṣṭiśravaṇāt| samānānupūrvikatvarūpe tu nityatve nāsti virodhaḥ| mahākalpāvṛttāvapi sṛjjyānāṃ samānanāmarūpatvāt| naca tadasiddhiḥ| ’ yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmā’ iti mantre mahākalpādau brahmasṛṣṭyanantaraṃ tasmai vedapradānaśravaṇasya brahmā śilpinyāyena pūrvakalpendrādināmarūpāṇi mantrārthavādebhyo'vagatya tatsamānanāmarūpānindrādīn sṛjatvityetadarthatvāt, ’tasya suptasya devasya nābhau padmamajāyata| tasmin padme mahābhāvaga vedavedāṅgapāragaḥ| brahmotpannassatenoktaḥ prajāssṛjamahāmata’ ityādismaraṇācca| tasmāddevādīnāṃ vigrahavatāmarthitvasāmarthyayogādastibrahmavidyāyāmadhikāra iti siddhaṃ||

Linked texts (1)

Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit

Nayamayukhamalika 1.6.28

Contents

1.6.28

1.6.28.p1

1.6.28.p2