Nayamayukhamalika 1.8.17
Nayamayūkhamālikā 1.8.17
- Language
- Sanskrit
1.8.17
jīvamukhyaprāṇaliṅgāditi cettadvyākhyātam ||
1.8.17.p1
anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyāmapicaivameke||
1.8.17.p2
atreyaṃ viṣayaśuddhiḥ-- ajātaśatrurnāma kāśīrājaḥ svasamīpamāgatya ’brahme te bruvāṇī’tyuktavantaṃ bālākiṃ gārgyaṃ ’sahasraṃ dadma etasyāṃ vāci janako janaka iti vai janā dhāvanti’ti praśasya bālākinā ’ya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa’ ityādibhirvākyairbrahmatvenopadiṣṭānādityacandravidyutstanayitnvādigatān puruṣānabrahmatvena tattatpuruṣoktyanantarameva pratyākhyāya tatastūṣṇīṃbhūte tasmin kimetāvadeva parijñānamiti pṛṣṭvā tenaitāvadevetyabhimate ’mṛṣā vai kila māsamavādiṣṭhāḥ brahma te bravāṇī’tyuktyā tamapodya ’yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma savai veditavya’ iti svayamupadideśa| atra yo veditavya upadiṣṭaḥ puruṣaḥ sa kiṃ sāṃkhyatantrasiddhaḥ puruṣaḥ utapuruṣottama iti saṃśaye pūrvapakṣaḥ|tantrasiddhaḥ puruṣa evāyam| ’yasya vai tatkarme’ti puṇyapāpasambandhaśravaṇāt| naca tasya ’eteṣāṃ puruṣāṇāṃ karte’ti śrutādityādipuruṣakartṛtvāsambhavaḥ| ālokadānādinā tadbhogopayogināṃ teṣāṃ tadadṛṣṭajanyatvena adṛṣṭadvārā tasya tatkartṛkvāk| ’tadyatā śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā svāśśreṣṭhinaṃ bhuñjanti evamaiveṣa prājña ātmā etairātmabhirbhuṅkte evamevaita ātmānaḥ etamātmānaṃ bhuñjanti’ti vākyaśeṣe yathā pradhānapuruṣaḥ svakīyairbhṛtyādibhirbhogasādhanānyupaharadbhirbhogānbhuṅkte yathā ca te bhogasādhanānyupaharantaḥ pradhānapuruṣaṃ pālayanti tathā veditavyatvenopadiṣṭa ātmā prakṛtairādityādipuruṣairbhuṅkte te ca taṃ pālayantītyuktatvācca| nanu tathā'pi puṇyapāpavān puruṣo veditavyaḥ parigrāhya ityatra kinniyāmakam| karmaśabdasya puṇyapāparūḍhitavat kriyata iti vyutpatyā kāryamātrayogasyāpi satvena paramapuruṣapakṣe'pi ’yasya vaitatkarme’tyetadupapannam| rūḍhiprābalyāvalambane calane'pi rūḍhessatvenānyataraparigrahe vinigamanāvirahāt rūḍhyoḥ parasparaṃ kalahāyamānayorlabdhonmeṣo yoga eveha prabala iti vaktuṃ śakyatvāditi cenna| ādityādipuruṣakartṛtvamapūrvadvārakaṃ vivakṣitamityetadarthasamarpaṇārthatayā karmaśabdasyāpūrvarūḍherihopayuktatvena rūḍhyantarādyogācca tasyāḥ prabalatvāt calanarūḍheḥ paramapuruṣapakṣe vibhau tasminnananvayena sāṃkhyapuruṣapakṣe'pi vibhutvena tairabhyupagate tasminnananvayena jīvāṇutvapakṣe'pi canalokteḥ prayojanābhāvena rūḍhyantaronmeṣaśaṅkānavakāśācca| tasmādvaktavyatayopakrāntaṃ brahma tantrasiddhaḥ puruṣa eveti na tadvyatirikteśvarasiddhiḥ| evañca yadyapi pūrvādhikaraṇeṣu sakalavedāntaprasiddhabrahmādhiṣṭhānena pradhānasya jagatpariṇāmitvamuktaṃ, tathā'pi tathābhūtaṃ brahma sāṃkhyapuruṣa evetīha brahmanirūpaṇopakramasāṃkhyapuruṣanirūpaṇābhyāmavagamāt tasminneva sarveṣāṃ vedāntānāṃ paryavasānamabhyupeyamiti sarvapūrvādhikaraṇākṣepeṇāyaṃ pūrvapakṣaḥ| tata evāsya pūrvādhikaraṇasaṅgatiśca| evaṃ prāpte siddhāntaḥ--
1.8.17.p3
’yasya vaitatkarme’tyatra etacchabdastāvat pratyakṣādisannidhāpitasakalajagadvācī| prakaraṇopapadādisaṅkocakābhāvāt| atastatsamānādhikaraṇaḥ karmaśabdo'pi kāryatvayogena sakalajagadvācītyabhyupeyaṃ| sakalajagadvācyetacchabdasāmānādhikaraṇyena durbalasyāpi yogasyonmeṣāt| pūrvavākyoktamādityādipuruṣakartṛtvaṃ prati dvāratayā nirvāhakatvena apūrvaṃ buddhisthamiticet na| jagadekadeśabhūtādityādikīrtanena tadekadeśi jagat buddhisthamityapi vaktuṃ śakyatvāt| ubhayorbuddhisthatvasaṃbhave ca etatpadasāmānādhikaraṇyena jagadvācitvasyaiva yuktatvāt| apūrvavācitvamādityādipuruṣakartṛtvanirvāhakatayā prakṛtopayogīticet na| ekaḥ kathametāvatāmādityādipuruṣāṇaāṃ kartetyākāṃkṣāyāṃ nahyanteṣāmeva kartā kiṃtu sarvasyāsyajagataḥ| tathāca yasyaitatsarvameva jagatkāryaṃ tasyādityādipuruṣakartṛtve kā vicikitseti kaimutikanyāyena kāryasāmānyayogasyāpyādityādipuruṣakartṛtvanirvāhakatayā prakṛtopayogasāmyāt, tatsāmyeca etatpadasāmānādhikaraṇyabalāt kāryatvayogonmeṣeṇa jagadvācitvasyaivābhyupeyatvāt, ’eteṣāṃ puruṣāṇāṃ karte’ti prakṛtaṃ kartāraṃ ’yasya’ ti parāmṛśya karmaśabdena tatsaṃbandhinirdeśarūpeṇa kartṛkarmasambhivyāhāreṇāpi karmaśabde kartṛvyāpāraviṣayatvātmakakāryatvayogonmeṣāt sarvakāryasādhāraṇena kāryasāmānyogenaiva apūrve'pi vṛttisambhavena tatra tasya asādhāraṇyena rūḍhikalpanāyogācca| pūrvataṃtre hi barhirājyādhikaraṇe barhiśśabdasya lavanādisaṃskṛteṣu darbheṣvājyaśabdasyotpavanādisaṃskṛte ghṛte ca sārvabhaume śiṣṭaprayogo satyapi kvācitkaṃ tayordarbhaghṛtajātimātre prayogamavalambya tenaiva saṃskṛprayoganirvāhāt tayossaṃskārarūpaṃ pravṛttinimittāntaraṃ na kalpyamityuktam| ’ekadeśe'pi yo ddaṣṭaśśabdo jātinibandhanaḥ| tadatyāgānnatasyāsti nimittāntarakalpane’ti| ataḥ ’kḷpto yogaḥ kalpyāṃ rūḍhiṃ bādhata’ iti nyāyāt nāpūrvarūḍikalpanāvakāśaḥ| tasmāt ’yasya vaitatkarme’ ti sakalajagatkartṛtvopadeśo'yam| evaṃ ca pratyakṣādisannidhāpitasakalajagadupasthāpakaitacchabdaḥ ādityapuruṣādyekadeśamātrakartṛtvamātravyavacchedako vāśabdaśca sārthako bhavati| brahmanirūpaṇopakramaḥ ’cakṣosmīryo ajāyate’ tyādiśrutipratipannaparabrahmadharmādityapuruṣādikartṛtvopanyāsaśca sarvalokaprasidvajīvātirikiktabālākyaviditapuruṣopadeśaśca anukagīlito bhavati| ’sarvān pāpmano'pahatya sarveṣāñca bhūtānāṃ śraiṣṭhayaṃ svarājyaṃ paryeti yaevaṃ vede’tyaupasaṃhārikabrahmavedanaphalavarṇanamapyupapāditaṃ bhavati| nanu ’etairātmabhirbhuṅkte’ iti bhoktṛtvaṃ, ’athāsmin prāṇaevaikadhā bhavatī’ti saptamyantanirdiṣṭaveditavyapuruṣāśritamukhyaprāṇasaṃbandhaśceti jīvaliṃgadvayaṃ veditavyapuruṣasya jīvatvagamakaṃ vākyaśeṣe śrūyata iti cet, tasya nirvāhaḥ pratardanavidyāyāmevābhihitaḥ| upakramopasaṃhārabalāt brahmaparatvena niścite vākye tanmadhyagatānyanyaliṃgāni tadanurodhena neyānīti| kathantannayanamiti cet| itthaṃ jīvātiriktabrahmasvarūpapratibodhanārthaṃ jīvasaṅkīrtanamiti tadidaṃ praśnavyāpākhyānābhyāmavagamyate| praśnastāvat rājñā gārgyaṃ prati kutaḥ, ’kvaiṣa etatbalāke puruṣo'śayiṣṭa kkaiṣatadā'bhūt kutaetadāgā’diti| evaṃ rājñā pṛṣṭaṃ suṣuptajīvādhikaraṇamavijānāt gārgye ’hitānāma hṛdayasya nāḍya’ ityādinā ’tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ nakathañcana paśyatī’tyantena jīvasya suṣuptyadhikaraṇaṃ hṛdayāvacchinnaṃ brahma prāptaṃ mārgatayā'dhikantavyāsu nāḍīṣu sarpaṇamuktvā ’athāsmin prāṇaevaikadhābhavatī’ ti rājñaiva kṛtaṃ svapṛṣṭārthavivaraṇam| tasya vyākhyānamidaṃ suṣuptau jīvasya brahmaṇi layapratipādakaṃ| ’satā somya tadā sampanno
1.8.17.p4
bhavatī’ ti chandogaśrutyaikārthyāt, ’ya traiṣaetatsuptobhūt, yaeṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣatadā'bhūt kutaetadāgā’diti ’yatraiṣaetatsuptobhūt yaeṣavijñānamayaḥ puruṣaḥ tadaiṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya yaeṣo'ntarhṛdayaākāśastasminśeta’iti vājasaneyiśākhāmnātabālākyajātaśatrusaṃvādagatapraśnottaraikārthyācca| tasmādveditavyatayopadiṣṭaḥ puruṣassuṣuptajīvādhikaraṇatvena tatobhinna uktaiti sabhagavān paramapuruṣaeveti siddham||
1.8.17.p5
saṃgrahakārikāḥ||
1.8.17.p6
brahmeti sarvāgamasīmalālitaḥ sāṃkyoditaḥ pūruṣaeva nādhikaḥ|
Linked texts (1)
- Tattvakaustubha — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1547, Sanskrit