Pramāṇa · Search · About · API

Nayamayukhamalika 2.2.16.p2

Nayamayūkhamālikā 2.2.16.p2

Language
Sanskrit

2.2.16.p2.1

anyathā pṛthivyāssaṃkhyāvattve dravyatvamavacchedakaṃ gaṃdhavattve prathivītvamityādyavacchedakabhedasattvena saṃkhyādīnāmavyāpyavṛttitvavyavahāraprasaṃgāt| tasmādvyaṇukotpādakasaṃyoganirvāhārthaṃ paramāṇuṣvavayavarūpapradeśabhedo'vaśyamabhyupeyaḥ| tathā tryaṇukotpādakadvyaṇukatrayasaṃyoganirvāhārthamapi so'bhyupeyaḥ| sa hi kāyapustakasaṃyogohastapustakasaṃyogeneva dvyaṇukasya dvyaṇukāṃtarāraṃbhakaparamāṇunā saha saṃyoge nirvāhyaḥ| kāraṇākāraṇasaṃyogāt kāryākāryasaṃyoga iti tvayā'bhyupagatatvāt| tathā ca dvyaṇukārabhaṃkaparamāṇau tadāraṃbhakaparamāṇvaṃtarasaṃyoge prāksiddhe sthite pradeśabhedaṃ vinā kathaṃ tryaṇukotpattisamaye dvyaṇukāṃtarasaṃyogo'pi syāt, mūrtānāṃ samānadeśatāvirodhādeva| yaditu mūrtatvepi paramāṇuṣu samānadeśatāvirodhamaryādā neṣyate, tadā ṣaṇṇāṃ paramāṇūnāṃ piṃḍarūpaṃ tryaṇukaṃ paramāṇumātraṃ bhavet| tadāhuḥ- ’ṣaṭkena yugapadyogāt paramāṇoṣṣaḍaṃśatā| ṣaṇṇāṃ samānadeśatve piṃḍassyādaṇumātraka’iti| prāgādyūrdhvādhāradeśavartibhiḥ ṣaḍhbhiḥ paramāṇubhiḥ saṃbadhyamānomadhyavasthaḥ paramāṇuṣṣaḍaṃśaḥ prāpnoti| bhinnadeśatvātsaṃbandhānāṃ| atha samānadeśāssarve saṃbaṃdhāḥ, tadā sarveṣāmeṣāṃ piṃḍaḥ paramāṇumātraḥ prāpnotītyarthaḥ| samānamidaṃ dūṣaṇaṃ dvyaṇukebhyastryaṇukotpattāvapi| tasmātdvyaṇukatryaṇukādijananatatparimāṇātiśayasidhyarthaṃ paramāṇu ṣaḍaṃ śatvamanicchadbhirapi paramāṇuvādibhiraṃgīkāryaḥ| nanu tadaṃgīkāre tattadaṃśānāmapi uktanyāyena sāṃśatāyāmanavasthā prasajyate| tathācānantāvayavārabdhatvāviśeṣāt merusarṣapayostulyaparimāṇatvaprasaṃgaḥ|

2.2.16.p2.2

atassāṃśatvamapi nāṃgīkārārhamiti cet, tarhi sāṃśatve tvanavasthā niraṃśatve dvyaṇukotpattyādyanupapattiriti pakṣadve'pi samāpataddoṣaṃ paramāṇukāraṇavādavyasanameva tyaktvāsukhībhava| kiṃ ca paramāṇūnāṃ sāṃśatve nāsti doṣaḥ merusiddhārthayoranantāvayavārabdhatve'pi ānantyaviśeṣātparimāṇaviśeṣopapatteḥ| na hi pādmakalpātpūrvaṃ vārāhakalpātparaṃ pātālādūrdhvaṃ ravimaṇḍalādadhaśca avacchedyadeśānantyayordravyatvapṛthivītvādiparāparajātyādhāra vyaktyānantyayo rmerumandarāntargataparamāṇvānantyayośca na tāratamyam| yadi tu paramāṇossāvayavatāyāmanityatvāpattyā svābhyupagatamūlakāraṇatvāsiddhiprasaṃgāt sāṃśatvaṃ neṣyate, tadā dvyaṇukādijananatatprathimānupapattiranivāryā| tasmādanavasthā| paramāṇvanityatvadvyaṇukādijananatatprathimānupapattyānyataradūṣaṇākrāntaḥ paramāṇukāraṇavāda eva heyaḥ| kiṃ ca pralaye niścaleṣu paramāṇuṣu sargādyakāladvyaṇukārambhakasaṃyogotpādakakarmāsambhavena tatsaṃyogāsambhavādapi saheyaḥ| nanu ’agnerūrdhvajvalanaṃ vāyostiryakpavanaṃ aṇumanasoścādyaṃ karmetyetāni adṛṣṭakāritānī’tyabhyupeyate| ato'dṛṣṭavaśādutpannena karmaṇā saṃyogassambhavatīti cenna| tadadṛṣṭaṃ yadi prāṇiṣu samavetaṃ, yadi vā paramāṇuṣu, ubhayathā'pi tatkarma na bhaviṣyati| tasya tatkarmakāraṇatve pūrvakalpopārjitasya tasya pralaye'pi sattvena tadānīmapi tatastatkarmotpattyā jagatkalpanāprasaṃgāt|

2.2.16.p2.3

atha ’vipākādṛṣṭaṃ karma kāraṇaṃ karmeśvararūpobhayavidhajagatkāraṇasāphalyaprati pādanārthasyeśvaraḥ kāraṇaṃ puruṣakarmasāphalyadarśanā’dityākṣapāda sūtrajātasya vyākhyānāvasare vārtikakṛtā ’na brūmaḥ karmānapekṣa īśvaraḥ kāraṇamiti karma puruṣasya īśvaro'nugṛhṇāti ko'nugrahārthaḥ yadyathābhūtaṃ yasya ca yadā pākakālaḥ tattadā tathā ca viniyukta’miti pratipādanāt ato nāyaṃ doṣa iti cenna| harītakyādidravyasyeva ātmaguṇasyādṛṣṭasya vipākāsambhavāt| phalakālāgamo vipākaḥ satu sargādyakālāgama eveti cenna| anantaiḥ prāṇibhirayugapadanuṣṭhitavidhidhakarmajanitādṛṣṭānāṃ sargādyakālaeva phalakālaḥ, natu tataḥ prāgdviparārthātmake pralaye na kopi kṣaṇaiti kalpanasya aprāmāṇikatvāt| nanu sargakālarūpe'hani niraṃtaragatāgatākhannānāṃ prāmināṃ tatsamānaparimāṇaṃ kālaṃ śarvarīrūpaṃ kṛtvā tasmin tān mahāsuṣuptiṃ prāpayya viśiśramayiṣerīśvarasya icchayā pralayamadhye samāgataphalakālānyapi karmāṇi pratibaddhaśaktikāni bhavanti| ata eva brahmahaṃtustaddehapātānantaraṃ kalpaparyantaṃ yātanānubhavaḥ tataḥ paraṃ saptasu janmasu kṣayaregāditaccihnānuvṛttiriti coditaṃ phalaṃ pralayāvyavahitapūrvakāle kṛtabrahmahananasya puṃsaḥ taddehapātānantarameva na bhavatīti cenna| tvanmate nityāyām īśvarecchāyāḥ pralayepi satvāt| mamatu pralaye prāksiddhānāṃ prāṇyadṛṣṭānāmīśvarasyecchāṃtarāṇāṃca satvepi ’bahusyāṃ prajāyeya, tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi, nāmarūpe vyākaravāṇī’ti tadānīntanasṛṣṭisaṃkalparūpāṇāṃ bhāvinīnāmīśvarecchānābhāvāt sargābhāvaḥ|

2.2.16.p2.4

evaṃ tarhi yasmin kāle tathā saṅkalparūpeśveracchā bhavīti tvayeṣyate, tatkālopahitaiva nityeśvarecchā mama paramāṇukarmotpipādayiṣā bhaviṣyatīti cet ucyate- mayā kaścit tādṛksaṃkalpakālaḥ svamanīṣikākalpito na parigṛhyate, kintu ’sadevasomyedamagraāsī’dityādi śrutitadupabṛhmaṇapurāṇetihāsādipramāṇaka dviparārdhātmakamahāśarvaryaṃtarakālaḥ parigṛhyate| na ca taveśvaraṃ tadīyasṛṣṭyādivyāpāraṃ ca yuktibhireva kalpayitumicchataḥ etasmin kāle bahubhavanasaṃkalpaḥ tatobhūtānāṃ krameṇa sṛṣṭiḥ tatastrivṛtkaraṇasaṃkalpastrivṛtkaraṇaṃ ca tatonāmarūpavyākaraṇasaṃkalpaḥ tadvyākaraṇaṃ cetyādikaṃ yuktipathatvamavatarati| na hi rāmacaritādikaṃ rāmāyaṇādipratipannaṃ yuktibhiḥ kalpayituṃ śakyaṃ| yadyaiśvare kālaviśeṣāvacchinnasṛṣṭyādivyāpāre śrutiśśaraṇīkaraṇīyā, tadeśvarepi saiva śaraṇīkartuṃ yukteti yathāśrutyanantakalyāṇaguṇākarastadātadoditvaraissaṅkalpaviśeṣairjagadvyāpāralīlāṃ kurvanneveśvaro'bhyupeyaḥ, natu śrutiṣu svānabhimatāṃśaṃ parityajya nityajñānecchāprayatnamātravān svābhimatasṛṣṭivyāpāramātrakartā'bhyupeyaḥ| dūṣitaścānumānikeśvaraḥ śāstrayonityādhikaraṇe| tenāpi tasya paramāṇukarmotpādanaprakriyayā sraṣṭṛtvaṃ tvadabhimataṃ nirastprāyaṃ| ato'prāmāṇiparamāṇukāraṇavādābhyupagamādasamaṃjasaṃ vaiśeṣikamataṃ| tathā samavāyābhyupagamādapyasamaṃjasaṃ| ayutasiddheṣvavayaviguṇakriyājātiṣu ayutasidhyupapādanārthaṃ hi samavāyobhyupagamyate, tadā samavāyasyāpi sambandhātaramapekṣaṇīyaṃ| ayutasiddhisāmyāt|

2.2.16.p2.5

evaṃ tasya tasyāpi sambandhātarasyāyutasidhyupapādakaṃ sambandhātaramapekṣaṇīyamityanavasthānāt| samavayasyābhāvādivat svarūpasambandhaiṣyata iti cet, avayavyādiṣvapi sa evāstu| nanu avayavyāgīnāmanantatvāt lāghavena sarvānugataekassamavāyaḥ kalpyataiti cenna| eksaya bahūnāṃ ca kalpyatve hi lāghavādekasya kalpanaṃ| iha bahūnāṃ ca kalpyatve hi lāghavādekasya kalpanaṃ| iha bahūnāṃ kḷptatvāt kimarthamekasyāpi kalpanaṃ| nanu bahūnāṃ kḷptatvepi teṣu sambandhatvaṃ kalpyaṃ tattu naikaṃ kalpayituṃ śakyaṃ| avayavyādisvarūpānugataikasaṃnbadhatvānirvacanāt| atonantasambadhatvakalpanāt ekasya samavāyasya tadratasyaikasya sambadhatvasya ca kalpanaṃ tattu naikaṃ kalpayituṃ śakyaṃ| avayavyādisvarūpānugataikasaṃbandhatvānirvacanāt| atonantasaṃbandhatvakalpanāt ekasya samavāyasya tadratasyaikasya sambadhatvasya ca kalpanaṃ laghviti cenna| avayavyādiṣu tattadabhāvādikaṃ prati sambandhatvasyāpi kḷptatvāt, teṣvavayavādinirūpitasambandhatvakḷptirnāstīti tānyanaṃtāni kalpyānīticenna| nirūpakabhedena sambandhatvabhede samavāyepi tadbhedena tānyanantāni kalpyāni samavāyaśca kalpya iti samavāyapakṣa eva gauravāpatteḥ| avayavaguṇakriyājātīstadvataścāyutasiddhatvena kroḍīkṛtya ayutasiddhanirūpitasambandhatvamekameva samavāye kalpyata iti cenna| evaṃ tāḥ kroḍīkṛtya teṣvekasambandhatvakalpanopapattau samavāyakalpana eva gauravāt| kiṃca avayavāvayavyādiṣu samavāyābhyupagame'pi svarūpasambandhābhyupagamaāvaśyakaḥ| anyathā samavāyaviśeṣeṇa avayavāvayavyādiṣu ādhārādheyavyavasthityabhāvaprasaṃgāt|

2.2.16.p2.6

tasmādavayavādiṣvavayavyādīnirūpitamādhāratvarūpaṃ svarūpasaṃbandhatvamekaṃ avayavyādiṣu avayavādinirūpitamādheyatvarūpaṃ tadanyaditi svarūpasambandhadvayena viṣayībhūtena ’iha taṃtuṣu paṭa’ ityādipratyayonirvāhyaḥ| samavāyena tannirvahaṇe vāyau rūpasamavāyasatvena vāyau rūpamiti pratītyāpatteḥ| atassamavāyasthale'pi svarūpasambandhasyāvaśyakatve tenaivādhārādheyabhāvapratīteḥ nirvahaṇīyatve ca kiṃ samavāyena| etena yaduktaṃ kāṇādasūtre- ’iheti yataḥ kāryakāraṇayossasamavāya’ iti tannirastaṃ| ihapratyayasya sarvatrādhārādheyabhāvarūpasvarūpasambandhadvayaviṣayatvāvaśyaṃbhāvena tenaiva viśiṣṭapratyayacāritārthyāt| syādetat iha sūtre varṇitapratyayanirvāhakatvena samavāyasiddhirukteti satyaṃ- natu tannirvāhakatvaṃ viṣayatayā vivakṣitaṃ| tanmate samavāyasyāpratayakṣatvāt| kintu kāraṇatayā avayavakriyādiviśiṣṭabuddhīnāmanugataṃ kiñcitkāraṇaṃ yatsidhyati sasamavāyaiti| maivaṃ- avayavādiviśiṣṭabuddhīnāṃ svayamananugatatvenānugatakāraṇāpekṣābhāvāt viśiṣṭabuddhiṣvatiprasaṃgāt| sphuṭataravivekarahitasambandhidvayagocaraviśiṣṭapratyakṣatvenānatiprasaktenānugamaiti cet tarhi sphuṭataravivekarahitatvenānugatīkṛtāṇāmavayavāvayavyādīnāmeva tatra kāraṇatvamastu kṛtaṃ samavāyakalpanayā| atiprasaktaṃcedamuktaviśiṣṭabuddhitvaṃ abhāvādhikaraṇayorviśiṣṭabuddhau, pītaṃ suvarṇamiti tadupaṣṭaṃbhakayorviśiṣṭabuddhāvapi| nanu daṃḍādiviśiṣṭabudadhisādhāraṇyena pratyakṣaviśiṣṭabuddhimātre anugataṃ kāraṇaṃ kalpyamānaṃ nityatvādekatvācca sarvatra saṃbhavan samavāyaeveti sidhyati|

2.2.16.p2.7

viṣayabhāvaṃ vināpi sarvāsu tāsu tasya kāraṇatvasaṃbhavāditi cenna| saṃyogasyānugatakāraṇasyasaṃbhavāt| saṃtihi cākṣuṣādiviśiṣṭapratyakṣeṣu tattaddravyendriyasaṃyogāḥ kāraṇatvena kḷptāḥ|