Pramāṇa · Search · About · API

Nayamayukhamalika 2.2.16.p3

Nayamayūkhamālikā 2.2.16.p3

Language
Sanskrit

2.2.16.p3.1

śabdapratyakṣatvepyasti śrotramanassaṃyogaḥ| teṣāmeva saṃyogatvenāstu kāraṇatā| kiñca viśiṣṭajñānatvaṃ viśeṣaṇajñānakāryatāvacchedakaṃ pratyakṣatvaṃ indriyakāryatāvacchedakamiti avacchedakāntaropapannakāryatādhikaraṇavṛttitvāt nīlaghaṭatvavadarthavaśasaṃpannaṃ viśiṣṭapratyakṣatvaṃ na kāryatāvacchedakamiti natadavacchedenānugatakāraṇāpekṣāsti| etena tantvādināśe tanniṣṭhāvayavaguṇādikaṃ yannaśyati tatra tanniṣṭhāvayavyādināśatvasyānanugamāt, tatsambandhināśatvasya tatsaṃyuktatṛṇādināśe'tiprasaktatvāt tāvadanugatassambandhaḥ sidhyan samavāyaḥ paryavasyaditi cenna| samavāyāṃgīkāre'pi tantunāśe tantusamavāyavatāmaṃśūnāṃ nāśaprasaṃgānivāraṇāt| na ca samavāyavatve satyādheyatvarūpasamavatatvamavaccheke niveśanīyaṃ, tathāpi taṃtvāśritatṛṇādināśaprasangatādavasthyāt, samavāyasyaikatvena tantusamavāyasya tṛṇepi sattvāt, ayutasiddhādheyatvasyaiva akliṣṭasya kḷptasya kāryatāvacchedake niveśayituṃ yuktatvācca| naca tathāsati tadayutasiddhādheyasya paṭadhvaṃsādernāśaprasaṃgaḥ| parapakṣepi tantusamavetajātyādināśaprasaṃgataulyāt| tantunāśe tatsamavetakāryanāśa iti niyamaścettarhi tannāśe tadayutasiddhādheyasya vināśinonāśaiti niyamostu| nacadhvaṃsanāśenāpi kiñcidaniṣṭhamāpadyate| prāgabhāvadhvaṃsasya ghaṭasyeva tadhvaṃsasyāpi dhvaṃsopapatteḥ| ghaṭatadhvaṃsayorubhayorapi prāgamāvapradhvaṃsatvāṃgīkāreṇa prāgabhāvānunmajjanasamarthane ghaṭatadhvaṃsaparaṃparāyā ghaṭadhvaṃsatvāṃgīkāreṇa ghaṭānunmajjanasamarthanopapatteḥ|

2.2.16.p3.2

tadevaṃ samavāyāsiddhau taddhaṭitasya samavāyikaraṇatvasyāsidhyā tryaṇukadvyaṇukasamavāyikāraṇatvena dvyaṇukaparamāṇvanumānaṃ na pravartataityatopyasamañjasaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ| kiñca samavāyasya nityatvābhyupagamāt tadāśrayāṇāmapi nityatvamabhyupagantavyaṃ| anyathā sambandhināśe saṃyogavat samavāyasyāpi nāśaprasaṅgāt| atassamavāyāśrayatayā tryaṇukasyāpi nityatvaṃ tvayā vaktavyaṃ syādityatopi tatkāraṇatayā dvyaṇukādyanumānāsiddhiḥ| yadyucyeta sambandhināśanāśyatve saṃyogatvaṃ prayojakaṃ| lāghavāt| na saṃbandhatvamupādhitvāditi, tadetthaṃ lāghavamanusaratā jaganmūlakāraṇānumānepyaikyalāghavamanusaraṇīyamiti tena brahmaṇaḥ pradhānasya vā siddherna tena paramāṇusiddhiḥ| naca kāryadravyasyāvayavasaṃyogārabhyatvaniyamasya paṭādiṣu dṛṣṭatvānaikasmāddravyotpattissaṃbhavatīti lāghavamihākiṃcitkaramiti vācyaṃ| ekāvayavirūpeṇa kṣīreṇa dadhyārambhe niyamabhaṅgāt kṣīrāraṃbhakāvayavāḥ parasparaṃ saṃyujya punassaṃyogāntaraṃ labdhvā dadhyārambhata iti kalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt kṣīranāśakāraṇānupalabdhivat dadhyutpattivacca tadupapattiḥ na payasaḥ pariṇāmo guṇāṃtaraprādurbhāvādityādyakṣapādasūtrāṇāṃ pramāṇamūlatvābhāvāt sthite'pi dravye pārthivaparamāṇūnāmiva guṇāṃtaraprādurbhāvopapatteḥ| tantusaṃyogapaṭayoḥ kuvindavyāpārādirūpasāmagyaikyena samākālotpattikatayā paṭasya tantusaṃyogārabhyatvāsampratipatteśca| na ca tantusaṃyoganāśe paṭanāśadarśanāt akāraṇanāśena akāryanāśāsambhavāt paṭatantusaṃyogayoḥ kāryakāraṇabhāvo vaktavya iti vācyam| nāśayorapi sāmagnyaikyena samakālatvopapatteḥ|

2.2.16.p3.3

kiṃca yadi jaganmūlakāraṇaṃ rūpādimatsyāt tadā tatra nityatvaniravayavatvayorviparyayassyāt| rūpādimatāmanityatvasāvayavatvadarśanāditi tarkānugṛhītena tryaṇukamūlakāraṇaṃ rūpādirahitaṃ nityatvānniravayavatvādityanumānena parāhatatvādapi na rūpādivatparamāṇurūpakāraṇasiddhiḥ| vipakṣe bādhakābhāvāt vyāptyasidhyā praśithilamūlastarkaiti cet tryaṇukaṃ samavāyikāraṇārabhyaṃ mahadārambhakatvāditi dvyaṇukaparamāṇusādhakānumānayoḥ ko vipakṣabādhako dṛṣṭaḥ| yena madanumānasya daurbalyaṃ tvadanumānayoḥ prābalyañca syāt| nanu tryaṇukasādhakānumāne'sti vipakṣabādhakatarkaḥ| tathā hi mahattvaparimāṇasya janyatve mahattvāvāntarajātirūpāpakarṣamātraṃ prayojakam| natūtkarṣāpakarṣarūpatadavāntarajātidvayaṃ, gauravāt| tathā ca tryaṇukamahattvasya apakṛṣṭamahattvarūpatayā janyatvena kāraṇāpekṣāyāṃ mahattve svāśrayasamavāyikāraṇagatasaṃkhyāparimāṇasaṃyogaviśeṣāṇāmeva kāraṇatvāt tryaṇukasya samavāyikāraṇatvamavaśyamabhyupeyamiti, evaṃ tarhyaktarītyaiva tarkamūlavyāptāvapyasti vipakṣabādhakatarkaḥ| rūpādīnāṃ janyatve rūpatvādikaṃ prayojakaṃ anugatatvāllaghutvācca| na tu kāryagatarūpatvādikam| pārthivaparamāṇurūpādyananugatatvāt gurutvācca| tathā ca paramāṇuṣu rūpāṅgīkāre agnisaṃyogājanyā rūpādayaḥ svāśrayakāraṇagatarūpādijanyā iti tvadrītyaiva jalaparamāṇugatarūpādīnāṃ pārthivaparamāṇuśyāmatvasya cotpattāvapekṣitānāṃ rūpādīnāmāśrayatvena paramāṇūnāmavayavāssidhyanto na nivārayituṃ śakyāḥ|