Pramāṇa · Search · About · API

Nayamayukhamalika 3.13

Nayamayūkhamālikā 3.13

Language
Sanskrit

Contents

3.13.2

saṅgrahakārikā|
kratvaṅgāśritakṛtyasādhyapaṭhanaṃ stutyarthametajjuhū
vākye ddaṣṭamato bhavedrasatamatvādestathā kīrtanam|
maivaṃ tāvadapūrva eṣa sukaro ddaṣṭiśrutestadvidhi-
sstotavyasya vidherna sannidhirato dhyānārthametanmatam||
iti stutimātrādhikaraṇam ||

3.13.23

pāriplavārthā iticenna viśeṣitatvāt ||

3.13.24

tathācaikavākyopabandhāt ||

3.13.24.p1

rasatamatvādīnāmupāsanārthatvavadākhyānānāṃ pāriplavārthatvāt pravṛttiviśeṣakaratvāditi śahkyā saṅgatiḥ|

3.13.24.p2

vidyāprakaraṇeṣvākhyānādiśrūyatepratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma| atha ha yājñavalkyasyadve bhāryeṃ babhūvatu’rityādīni kiṃ vidyāpraśaṃsārthatvena vidyāpradhānāni utapāriplavaprayogārthatvena karmaśeṣabhūtānītyākhyānatvasā- mānyādvidyāprakaraṇagatatvācca saṃśaye pūrvapakṣaḥ| pāriplavaprayogārthānyetāni| aśvamedhe ’pāriplavaṃśaṃsatī’ti pāriplavanāmakaṃ śasraṃ vihitam| tatra sarvāṇyākhyānāni pāriplavesaṃtīti sarvākhyānaśaṃsanaṃ vihitam| tataścākhyānatvasāmānyāt vidyāprakaraṇāmnātānāmapi ākhyānānāṃ tatra viniyogassyāt| nanvaśvamedhe trirātre prathame'hani manurvaivasvato rājetyādi dvitīye'hani yamo vaivasvataityādiśca tṛtīye'hani varuṇa āditya ityādiścākhyānaviśeṣe viniyujyate| tena sarvaśabdasya saṅkocassyāditi cenna| upakramagatasya vākyaśeṣeṇa saṅkocāyogāt| anyathā ’eṣavāva prathamo yajño yajñānāṃ yajjyotiṣṭomo ya eteneṣṭvā'thānyena yajete’ ityatrānyaśabdasya jyotiṣṭometatarasarvakratuparāmarśino yo hi trivṛdanyaṃ yajñakratumāpadyate sa taṃ dīpayati yaḥ

3.13.3

pañcadaśaḥ sa taṃ yassaptadaśassa taṃ ya ekaviśassata’miti vākyaśeṣagatatrivṛdādistomakakratusaṅkīrtanānusāreṇa tāvanmātre samakucittavṛttitvāttyā caturviṃśacatuścatvāriṃśādistomakānāṃ kratūnāṃ jyotiṣṭomātprāgapyanuṣṭhānaprasaṅgena ’ekastomevā kratusaṃyogāt sarveṣāṃ vā codanāviśeṣāt praśaṃsāstomānāḥ’ miti pūrvamakṣasiddhantasūtrābhyāṃ pravartitena pūrvataṃtrādhikaraṇena virodhāpatteḥ| tasmādupakramagatasarvaśrutyā'pi vidyāprakaraṇagatākhyānānāmapi karmasu viniyogānna teṣāṃ vidyāprādhānyamiti| siddhāntastu- upakramānusāreṇopasaṃhāranayanasyautsargikatve'pyatrānantaraśākhāgatasarvākhyā- naśaṃsanasyāśakyatvāt svata evopakramagatasarvaśrutessaṅkocakāpekṣasattvāt vākyaśeṣagateṣvākhyānaviśeṣeṣu saṅkocaḥ| yathā- ’athaitasya hāriyojanasya sarva eva lipsanta’ ityatra sarvaśabdasyāsaṃkucitasarvaparatvāsambhavena saṅkocakāpekṣayā jyotiṣṭome prakṛteṣu ṛtvikṣu saṅkocaḥ| ata eva ṛtvijāmeva hāriyojanapracāraśeṣasomabhakṣaḥ| tasmānnavidyāprakaraṇagatākhyānānāṃ pāriplave viniyoga iti tattadvidyāvidhibhireva sambandhaḥ|
saṃgrahākārikāḥ||
ākhyānajātaṃ vidhito'khilaṃ bhavetpāriplavārthaṃ paravidyayā'nvitam|
nākhyāyikānantyakṛtāmaśakyatāṃ paśyansa viśrāmyati vākyaśeṣage||
iti pāriplavārthādhikaraṇam ||

3.13.25

ataevacāgnīndhanādyanapekṣā ||

3.13.25.p1

stutividhiprasaṅgadavāntarasaṅgativiśeṣeṇādhikaraṇadvayaṃ pravṛttam| tasminprāsaṃgike'rthe ciṃtite prathamādhikaraṇe yaduktamūrdhvaretassvapyāśrameṣu vidyā'stīti tannayujyata ityākṣipya samādhīyata iti saṃgatiḥ| ūrdhvaretassvāśremeṣu vidyā na sambhavati| ’yajñena dānene’ tyādivacanaśrutavidyānugrāhakakarmābhāvāditi prāpte teṣvapi vidyā sambhavati| ’ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate, etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti, yadicchanto brahmacaryaṃ carantī’tyādiśravaṇāt| atasteṣāṃ vidyāyāstattadāśramadharmairanugrahasambhavātteṣāmādhānapūrvakayajñādyanapekṣaiva vidyā sambhavatīti siddhantaḥ||

3.13.4

saṃgrahakārikāḥ|
adhikāro'styayajñānāṃ na vidyāsūrdhvaretasām|
maivaṃ te'pihyupaskuryurvidyāsvāśramakarmabhiḥ||
iti agnīndhanādyadhikaraṇam ||

3.13.26

sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvaram ||

3.13.26.p1

yadi vidyā yajñādyanapekṣaiva yatyādīnāmamṛtatvaṃ sādhayati tarhi gṛhasthānamapi tathaiva tatsādhayatviti śaṅkyā saṅgatiḥ| pūrvapakṣaśca- nanu ’yajñene’tyādiśrutyā gṛhasthānāṃ vidyāyā yajñādyapekṣā'vagamyate| tatra hi vedānuvacanenetyadhyayanapradhānaṃ brahmacāridharmajātaṃ lakṣyate| ’yajñena dānene’ti yajñadānapradhānaṃ gṛhasthadharmajātaṃ, tapasati pañcāgnimadhyatapaścaryādipradhānaṃ vaikhānasadharmajātaṃ anāśekenetyaśanaprāyāṣṭagrāsaniyamapradhānaṃ yatidharmajātaṃ lakṣyate| satyam| teṣāṃ dharmāṇāṃ vividiṣāsādhanatvamevocyate| na vidyāsādhanatvam| prakṛtipratyayārthayoḥ pratyayārthaprādhānyāditi||

3.13.26.p2

evaṃ prāpte siddhantaḥ- pratyayārthaprādhānyaviṣayāt sāmānyanyāyādiṣyamāṇasamabhivyāhāre iṣyamāṇaṃ pradhānamiti viśeṣanyāyaḥ svargakāmādivākye kḷpto balīyāt| ata iṣyamāṇavidyāsādhanatvena pratipādyate| yathā aśvena jigamiṣatītyatra aśva iṣyamāṇagamanasādhanatvena pratipādyate| yathā aśvena jigamiṣatītyatra aśva iṣyamāṇagamanasādhanatvena pratipādyata iti gṛhastheṣu yajñādyapekṣaiva vidyā| na ca tattadāśramadharmāṇāṃ bahvalpabhāvāt kathaṃ tatra dharmamātrasya vidyāsahakāritvamiti śaṅkanīyam| ’yasya yāvatsvagṛhyoktaṃ spalpaṃ vā yadi vā bahu| tasya tāvati śāsrārthe kṛte sarvaṃ kṛtaṃ bhave’diti

3.13.26.p3

nyāyānopatteriti||

3.13.26.p4

saṃgrahakārikāḥ||

3.13.26.p5

tarhi gṛhiṣvapi vidyā nayatiṣviva yajñasāpekṣā|

3.13.5

yajñenetyādikṛtaṃ viniyuṅkte vedanecchāyām||
maivaṃ na pratyayārthasya prādhānyamiha kalpate|
yadiṣyamāṇaprādhānyamicchāyāḥ kḷptamanyataḥ||
aśvenāyaṃ jigamiṣatyasinā'yaṃ nirīkṣyate|
ityādaviṣvamāṇasya prādhānyaṃ hi nirīkṣyate||
iti sarvāpekṣādhikaraṇam ||

3.13.27

śamadamādyupetaḥ syāttathā'pi tu tadvidhestadaṃgatayā
teṣāmapyavaśyānuṣṭheyatvāt ||

3.13.27.p1

gṛhastheṣu vidyā yajñādivat tadavirodhena śamādīnyapyapekṣata iti nirūpaṇātsaṃgatiḥ| yajñādimatsu gṛhastheṣu vidyāśamādyapekṣā naveti yajñādīnāṃ śamādīnāṃ ca virodhasadbhāvābhyāṃ saṃśaye yajñādīnāṃ bāhyāntaravyāpārarūpatvāt bāhyantarakaṇavyāpāroparamarūpatvena tadviruddhatvāt na tāni gṛhasthairanuṣṭhoyānīti pūrvapakṣaḥ| yadyapi gṛhasthaḥ karmasu pravṛttaḥ, tathā'pi savidvān śamadamādyupetaḥ syāt ’śāntodāntauparatastitikṣussamāhito bhūtvā''tmanyevātmānaṃ paśeya’diti vidyāṃgatayā teṣāmapi vidhānāt nirantarasmṛtisantānavidyotpatteścittasamādhānasādhyatvena vidyānirvṛttaye teṣāmapyanuṣṭheyatvācca| na ca viroḥ| vihiteṣu yajñādiṣu karaṇavyāpāraḥ, avihiteṣu niṣphaleṣu tadupaśama iti viṣayabhedenāvirodhāt||

3.13.6

saṃgrahakārike||
śamādyā nopapadyante yajñādivyagracetasaḥ|
tasmānna tadupetassyādgṛhasthassannupāsakaḥ||
yajñādikaṃ sarvato'pi syuranyatra śamādayaḥ|
tasmāttenāpyanuṣṭheyā vidharddaṣṭopakārataḥ||
iti śamadamādyadhikaraṇam ||

3.13.28

sarvānnānumatiśca prāṇātyaye taddarśanāt ||

3.13.28.p1

brahmavidyāyāṃ śamātayo'nuṣṭheyā ityuktam| tatra bhojananiyamarūpaśśamaviśeṣo'sti naveti vicāryata iti saṅgatiḥ| vājināṃ chandogānāṃ ca prāṇavidyāyāṃ ’na ha vā etasyānannaṃ jagdhaṃ bhavatī’ti, na ha vā evaṃvidi kiṃ canācannaṃ bhavatī’ti ca prāṇāvidyāniṣṭhasya prāṇānnānumatissaṅkīrtyamāṇā sarvadā bhavati uta prāṇātyayāpattāveveti viśaye viśeṣānupādānāt sarvadeti prāptam| nanu ’maṭacīhateṣu kuruṣvāṭikyāsaha jāyayoṣastirhacākrāyaṇa ibhyagrāme pradrāṇakauvāsa sa hebhyaṃ kulmāṣān khādantaṃ bibhikṣe sahovāca| netonye vidyante yaccayema ima upanihitā ityeteṣāṃ me dehītihovāca tānasmaipradado hantānupānamitānucchiṣṭaṃ vai me pītaṃ syāditi na svidete'pyucchiṣṭā iti na vā ajīviṣyamimā nakhādanniti hovāca kāmoma udapānamiti saha khāditvā'tiśeṣānjāyāyā ājahāra sāgrae subhikṣābabhūva tānpratigṛhya nidadhau sahaprāpassañcihāna uvāca yadbatānnasya labhemahi labhemahi dhanamātrāṃ rājāsau yakṣyate samāsarvairārtvijyairvṛṇītoti taṃ jāyovāca haṃtapata imaeva kulmāṣā iti tānkhāditvā'su yajñaṃ vitatameyāye’ti chāndogye śrūyate| maṭacībhiraśmavṛṣṭibhiḥ kurudeśasasyeṣu hateṣu āṭikyā anupajātastanādivyaṃ- janayā jāyayā saha uṣastiriti nāmnā prasiddhaścakrasyāpatyamṛṣiribhyasya hastyārohasyagrāme| pradrāṇakaḥ annālābhāt kutsitāṃ gatiṃ kaṣṭāvasthāṃ prāptassan kadā cimārgavaśāduvāsa| sa kila kulmāṣāt saviśeṣān jalapakvakubu

3.13.28.p2

gṛhāṇetyuktaṛṣiḥ pratyuvāca| yadīdamudakaṃ pibeyaṃ tadocchiṣṭaṃ mayā pītaṃ syāditi| tata ibhyena kimete kulmāṣā nocchiṣṭā ityukta ṛṣiravāca naivājīviṣyamimānaṣakhādanena svasya prāṇasaṃśayāpattirnivāritā bhavati tāvanmātraṃ khāditvā'vaśiṣṭānjāyāyai dadau| sā ca prāgeva tṛptā tānpratigṛhyaṃ nihitavatī| tatassa ṛṣiḥ prātaśśayyāṃ tvajanneva purunarapi prāṇasaṃśayamāpannaḥ śīghraṃ yājanena dhanalipsayā jigamiṣustāneva kulmāṣān pṛṣṭayājāyayā khāditvā rājño yajñavāṭaṃ gata iti śrutyarthaḥ| tathā ’āhāraśuddhau satvasuddhissatvaśuddhau dhruvāsmṛti’riti vidyotpattyarthamāhāraśuddhividhānādapi brahmavidassarvānnīnatvamāpadviṣayamavagamyate| evaṃ brahmavidagrasarasyoṣasterapi prāṇātyaya eva ucchiṣṭabhakṣaṇe tadanusārivacanena ca ddaṣṭe kathamalpaśakteḥ prāṇavidassarvadāsarvānnānumatissyāditi cennaiṣa doṣaḥ| ’nāvirato duścaritānnāśāṃto nāsamāhita-| nāśāntamānasovā'pi prajñānenaiva māpnuyā’diti brahmavido vidyāṃgatvena duścaritavyāvṛttividhāne'pi ’na kāṃcana pariharettadvrata’miti vāmadevyopāsakasya sarvastryaparihārānumativat prāṇavidassarvānnanumatyupapattiriti| evaṃ prāpte siddhāntaḥ-- natāvatsarvānnanumatau vidhisśrūyate| kasaṃśayamāpanno yo'nnamatti satastataḥ| lipyate na sa pāpena padvapatramivāmbhase’tyādīnyāpadyeva sarvānnānumativiṣayāṇi ddaśayante| vaidikaśca śabda- kāmakāranivṛttiprayojano ddaśyate ’tasmāt brāhmaṇassurāṃ na pibe’dityādiḥ| atastadanusāreṇa prāṇavido'pyāpadviṣayaiva sarvānnānumatirucyata iti kalpanīyamiti||

3.13.7

saṃgrahakārike||
sarvānnānumattiḥ prāṇavidyāniṣṭhasya yocyate|
sātvāpadyeva vijñeyā pṛṣṭā brahmavido'pi yā||
sāmānyavacanānāṃ ca na bādha upapadyate|
atastadanusāreṇāpyāpadviṣayatocitā||
iti sarvānnānumatyadhikaraṇam ||

3.13.32

vihitvāccāśramakarmā'pi ||

3.13.33

sahakāritvena ca ||

3.13.34

sarvathā'pi taevobhayaliṃgāt ||

3.13.35

anabhibhavañca darśayati ||

3.13.35.p1

yajñādikarmāṃgikā brahmavidyetyuktam| tāni yajñāditi kevalāśramiṇaeva viduṣā'pi sakṛdevānuṣṭheyāni utāśramadharmatvena vidyārthatvena ca dviranuṣṭheyānīti saṃśayaḥ| yadi vidyārthāni yajñādīni nityāgnihotramāsāgnihotra- vadbhinnānisyustadā| vidyārthayajñādibhyo nityāgniyajñādīni bhinnāni syuḥ| tadā vidyārthayajñānuṣṭhānenāśramadharmaya- jñādyanirvṛttestāni pṛthaganuṣṭheyānīti dviranuṣṭhānaṃ bhavet| yadi tu nityāgnihotrakāmyayāgnihotranyāyenaikyaṃ syāttadā kāmyaprayogataḥ prasaṅgānnityasiddheḥ sakṛtevānuṣṭhānaṃ bhavet| kimatra nyāyyaṃ| karmabhedāddviranuṣṭhānamiti prakaraṇabhedāt nityāgnirotramāsāgnirotranyāyena karmabhedāditi pūrvaḥpakṣaḥ||

3.13.35.p2

siddhāntastu- āśrayadharmatvena tāvatkarmāṇi vidhīyante| ’yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajete’ti yadetairvacanairvidyāṅgatvenāpi vidhīyante ’tametaṃ vedānuvacanene’tyādivacanaiḥ| evaṃ ca yānyāśramadharmarūpāṇi yajñādīni tānyeva vidyārthatvenāpi vidhīyate| na ca nityānityasaṃyogavirodhaḥ| viniyojakavākyabhedasattvāt| ’khādiroyūpo bhavati khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ kurvīte’ti viniyojakavākyabhedenai- kasya khādiratvasya kratvarthapuruṣārthobhayarūpatāyāḥ ’ekasyatūbhayatvesaṃyogapṛthaktva’miti pūrvataṃtrādhikaraṇe sthitatvāt| nacehaprakaraṇabhedādbhedaśśaṅkanīyaḥ| yajñādiśabdaiḥ prasiddhayajñādīnāmeva pratyabhijñāpanāt| iha yadi yajñādikaṃ prasiddhayajñādikādanyatsyāt tadā kiṃrūpamityavagantuṃ na śakyate| iṣṭipaśusomādirūpasya prasiddhayajñasyānekavidhatvāt| naceha tanmadhye kenacitsāddaśyamavalambya pravṛttayā gauṇyā vṛttyā yajñaśabdapravṛtti- nimittaprāpteranivāryatvena prasiddhayajñādibhinnatvamapi samarthayituṃ na śakyate| tasmādiha yajñādiśabdānāṃ ’yajño'dhyayanaṃ dānamiti prathamaḥ tapa eva dvitīyaḥ, bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvara’ mityādiṣviva prasiddhayajñādiparatvameva yuktam| ata eva ’dharmeṇa pāpamapanudatī’tyādiśrutiḥ prasiddhayajñādidharmānnirdiśya tairanabhibhavaṃ pāpakarmabhirutvatti- pratibandhābhāvaṃ darśayati| aharaharanuṣṭhīyamānairyajñādibhirviśuddhe'ntaḥkaraṇe pratyahaṃ prakṛṣyamāṇā vidyā viśadatarāvabhāvasotpadyate| ato

3.13.35.p3

yajñādibhedābhāvādvidyārthaprayogaireva prasaṅgādāśrayamārthasiddheḥ sakṛdevānuṣṭhānam| ata eva kāmyāgnihotraprayogānnityāgnihotrasya prasaṅgātsiddherna dviranuṣṭhānamiti||

3.13.35.p4

saṃgrahakārike||

3.13.36

vidyārthamāśramārthaṃ bhinnā yajñādayo vācyāḥ|
prakaraṇabhedāttena dviranuṣṭhānaṃ bhavatyeṣām||
maivaṃ yajñādiśabdena pratyabhijñānadārḍhyataḥ|
nāsti bhedastatasteṣāṃ na bhaveddvūranuṣṭhitiḥ||
iti vihitatvādhikaraṇam||
antarācāpi tu tadddaṣṭeḥ ||

3.13.37

api smaryate ||

3.13.38

viśeṣānugrahaśca ||

3.13.39

atastvitarajjyāyo liṃgācca ||

3.13.39.p1

āśramadharmāṃkikāvidyetyuktam| anāśramiṇāmapi vidyādhikārassamarthyata iti saṅgatiḥ| mṛtapatnīkāye ye punaḥ gurukulātabhisamāvṛtyākṛtavivāhāḥ teṣāmāśramānantarāsthitānāṃ vidyādhikāro'sti naveti vidyānugrahārthaṃ yajñādyabhāvāt śādhāraṇayadharmasadbhāvācca saṃśaye pūrvapakṣaḥ| nāstyadhikāraḥ, vidyānugrāhakakarmābhāvāt| na ca sādhāraṇadharmaistadanugrahaḥ, ’yajñena dānene’tyādiśrutau āśramadharmāṇāmeva tadanugrāhakatvokte-, nacānāśramatve'pi raikvasaṃvartagārgyaprabhṛtīnāṃ vidyāddaṣṭeti vācyam| teṣāṃ vidurādivat janmāntarasiddhatvopapatteḥ| na ca ’japyenaiva tu saṃsidhyet brāhmaṇe nātra saṃśayaḥ| kuryādanyannavā kuryāt maitro brāhmaṇa ucyata’ iti smṛteḥ japena tadanugrassyāditi vācyam| tasyāssmṛte- ’kuryādanyanna vā kuryā’diti svavacasaivajapapraśaṃsāmātraparatvasphaṭīkaraṇāt| na ca ’brahmacaryeṇa tapasā śraddhayā vidyayā''tmanamanviṣye’ti sādhāraṇadharmamātreṇāpi vidyānugrahaśśrūyata iti vācyam| ’anāśramīnatiṣṭhettu kṣaṇamekamapi dvija’ iti vihitānāṃ teṣāṃ sādhāraṇadharmasyāpi vidyānugrāhakasambhavīditi||

3.13.39.p2

siddhāntastu- ’raikvādīnāṃ brahmacaryeṇa’tyādiśrutiddaṣṭena sādhāraṇadharmajātena japyenaivatviti smārtapraśaṃsāvagatotkarṣeṇa japayajñena ca vidyānugrahopapādanasambhavānnateṣāṃ janmāntare siddhiḥ kalpanīyā| tadarvacīnānāmapi vivāhādyupapattyabhāvenāpadyanāśramiṇāṃ satāṃ vidyādhikāraupapadyata eva| ’anāśramīnatiṣṭhete’ti vacanaṃtvanāpadviṣayam| ataevānāśramitvādāśramitvaṃ nyāyaḥ dharmabhūyastvasattvāt anāśramitvaniṣedhaliṃgācca||

3.13.39.p3

saṃgrahakārikā||

3.13.42

āśramakarmābhāvādvidyāyāṃ nādhikāriṇo vidhurāḥ|
maivaṃ vidyā'nugrahamupaiti japyādibhisteṣām||
iti vidhurādhikaraṇam
tadbhatasyatu nātadbhāvojaiminerapi niyamātadrapābhāvebhyaḥ|40||
na cādhikārikamapi patanānumānāttadayogāt|41||
upapūrvamapītyeke bhāvamaśanavattaduktam ||

3.13.43

bahistūbhayathā'pi smṛterācārācca ||

3.13.43.p1

vidhurādivat anāśramitvasāmyādāśramabhraṣṭānāmapi vidyādhikāra iti śaṅkyā saṅgatiḥ| kiṃ naiṣṭhikādyāśramabhraṣṭānāṃ brahmavidyādhikāro'sti naveti teṣāṃ tadadhikāropapādakaprāyaścittasambhavāsambhavābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣaḥ| teṣāmapi vidyādhikāro'sti| anāśramitve'pi vidhurādivat sādhāraṇadharmairvidyānugrahasambhavāt| na ca

3.13.43.p2

’atyantamātmānamācāryakule'vasādaya’nniti naiṣṭhikasya ’araṇyamiyānnapunareyā’diti vaiśvānasasya ’sanyasyāgniṃ na punarāvartaye’diti parivrājaścāvarohaniṣedhānnataddharmā vidyānugrāhakā iti na teṣāṃ vidyādhikāraiti vācyam| avaruhya

3.13.43.p3

kṛtaprāyaścittānāṃ tadadhikārasambhavaditi||

3.13.43.p4

siddhāntastu- naiṣṭhikādyāśramaṃ prāptānāṃ atyantamātmānamityādvacanairavarohavyāvartanāt nacāvaruhya kṛtapāyaścittānāṃ teṣāṃ tatadhikārasambhavaḥ| ’ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmaṃ yastu pracyavate dvijaḥ| prāyascittaṃ na paśyāmi yena śudhyetsa ātmahe’ti prāyaścittābhāvasmṛtyā teṣāṃ patanānumānāt| nanu pūrvatantre adhikāralakṣaṇa ṣaṣṭhādhyāye ’avakīrṇipaśuśca tadvat’ ityadhakaraṇe avakīrṇināṃ brahmacaryapracyutānāṃ ’brahmacāryakīrṇī nairṛtaṃ gardabhamālabhete’ti vihitaṃ nairṛtapaśurūpaṃ prāyaścittaṃ siddhaṃ kṛtvā'gnirvicāritaḥ| tadadhikaraṇamitthaṃ- ’yadāhavanīye jurotī’ti sarvaṣāṃ homānāmāhavanīyādhāratvavidheravakīrṇīyayā'vakīrṇastayāsaha bhāryāmadhigamya vāgnīnādhāyāhavanīye'vakīrṇipaśuṃ karotviti prāpte ’jāyāpatī agnimādadhīyātā’ mityagnyādhānasya dampatikartṛtvasmaraṇena parasriyāsahāgnyādhānāyogādapi vivāhavidhānena akṛtaprāyaścittasya vivāhāyogācca agnyādhānāsambhavādupanayana- homavat laukikāgnāvevāvakīrṇipaśuriti pūrvādhikaraṇe laukikāgnāvevopanayanahomasamāvartanānantaraṃ śrutasya dāraparigrahasyopanayanātpūrvamasambhavenāgnyādhānarahitasyāhavanīyābhāvāditi nirūpitam| tadarthassūtre tadvaditi parāmṛṣṭaḥ| evaṃcāvakīrṇipaśanākṛtaprāyaścittānāṃ teṣāṃ vidyādhikārassambhavatīti cet| maivam| udāhṛtasmṛtyā patanānumānena patitānāṃ teṣāmavakīrṇipaśāvapyadhikārābhāvādavakīrṇipaśuvidhānasyopakurvāṇabrahmacaryaviṣayatvāt| athocyeta| sāmānyamukhena pravṛttā nairṛtapaśuśrutirupakurvāṇamātraviṣayatvena na śaṅkocayituṃ yuktā| bādhakābhāvāt| ’ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharma’miti smṛtyā viśeṣaviṣayayā'pi bādhituṃ na śakyate| śrutessāmānyamukhena naiṣṭhikarūpaviśeṣaparyavasānaṃ śīghrparavṛttikam| smṛternapaśyāmīti prāyaścittadarśanābhāvena prāyaścittābhāvānumānaṃ tena śrutyanumānamiti vilamba iti viśeṣasadbhāvāt| ato naiṣṭhikānāṃ tāvanmadhvaśanaiva prāyaścittamasti| vekhānasaparivrājakayorapi ’vānaprastho dīkṣābhede kṛcchradvādaśarātraṃ caritvā mahākakṣaṃ vardhayet bhikṣurvānaprasthavat somavṛddhivarjasvaśāsrasaṃskāraṃce’tyevamādiprāyaścittasmaraṇamasti| tathā'pi teṣāṃ na vidyādhikāraḥ| narakahetukalmaṣanirharaṇāya prāyāścittammaraṇe'pi karmādhikāranuguṇaprāyaścittābhāvasya ’prāyaścittaṃ na paśyāmī’ti smṛtivacanagauravādāśramabhraṣṭānnaikādīn kṛtaprāyaścittānapi śiṣṭā varjayantītyācāradarśanācca teṣāṃ kṛtaprāyaścittānāmapi ihāsavyavahāryatvāvagamāt ’naiṣṭhikānāṃ vanasthānāṃ yatānāṃcāvakīrṇinām| tasmāttadīyapāpānāṃ narakajananaśaktyā nivṛttāvapi asaṃvyavahāryatāpādakaśaktyāna nivṛttiriti na teṣāṃ vidyādhikāraḥ||

3.13.10

saṃgrahakārike|
svāśramadharmanivṛtteyovajjīvaṃ niṣedhe'pi|
tanniṣkṛtyādhikṛtā vidyāyāmūrdhvaretasassantu||
patitānāṃ hi niṣkṛtireṣāṃ yadi sopapattyā syāt|
vidyādhikārabāhyā smṛtyācārāttathā'pyete||
iti tadbhūtādhikaraṇam ||

3.13.44

svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ ||

3.13.45

ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikriyate ||

3.13.45.p1

upāsanānuṣṭhātrananuṣṭhātṛvibhāgavicāraprasaṃgādudgīthādyupāsanānuṣṭhātrananuṣṭhātṛvibhāgaciṃteti saṃgatiḥ| kratvaṃgāśrayāṇyupāsanāni kiṃ yajamānakartṛkāṇi uta ṛtvikkartṛkāṇīti daharādyupāsanāgodohanādyanyataranyāya- viṣayatvānavadhāraṇāt saṃśaye pūrvapakṣaḥ- ṛtvikparikrayasyāṃgārthatvāt pṛthakphalavadupāsanaṃ pradhānamiti phalārthitā yajamānenaivopāsanaṃ kāryam| godohanādeḥ pṛthakphalatve'pi ṛtvikkartṛkapraṇayanādyāśritasya pṛthakkṛtya yajamānenopādātumaśakyatvānnayājamānatvam| upāsanānāṃ tu kriyārūpāṇāmudgīthādibhyaḥ pṛthakkṛtya yajamānena kartuṃ śakyatvāt pradhānatvācca yājamānatvameva yuktam| audgātrasamākhyādikaṃ tu śāsraphalaṃ prayoktarīti

3.13.45.p2

nyāyavirodhānnādaraṇīyamiti||

3.13.45.p3

evaṃ prāpte siddhāntaḥ-- upāsanaṃ phalasādhanatvena pradhānaṃ sadapi ṛtvikkartṛkameva sāṃgapradhānakaraṇāyaiva ṛtvikparikrayaṇāt pradhānaṃ yājamānaṃ aṅgamārtviyamiti vibhāgābhāvāt| yāgadānādikaṃ tu pradhānamiti kṛtvā na yajamānena kriyate| kiṃ tu yajamānadravyagatasvatvatyāgātmakaṃ tadsavāminā ṛtvijā kartuṃ na śasyamiti tena kriyate| ataevāṃgaṃ sadapi

3.13.45.p4

dakṣiṇādānaṃ yajamānena kriyate yajamānaphalasādhanakarmakaraṇārthasya dakṣiṇādānasya yajamānadravyeṇa kartavyatvāttadgatatvatvatyāgasyānyena kartumaśakhyatvāt śāsraphalaṃ prayoktarītyautsargikanyāyasya ṛtvikparikrayāśāsrānusāreṇa phalabhājo yajamānasya prayojakakartṛtvāviṣayatayā tatraiva pūrvatantrādhikaraṇe nirṇītatvāt| tasmādaudgātrādisamākhyayā'pi anugrahalābhādudgātṛśākhādyāmnātamudgīthādyupāsanaṃ udgātrādibhireva kāryam| ataevāntarādityavidyāvākyaśeṣe śrūyate| ’tasmādevaṃvidudgātā brūyāt kante kāmamāgāyānītyeṣahyeva kāmāgānasyeṣṭe ya evaṃ vidvān sāma gāyatī’ti| eṃvidantarāditye antarakṣaṇicopāsyaṃ sarveśvara devamanuṣyalokakāmāvāptirūpatattadupāsanāphalābhyāṃ saha vidvānudgātāyajamānaṃ pṛcchet kaṃ te kāmaṃ aihikamāmuṣmikaṃ vā kiṃ phalamuddiśyāgāyāni tatphalānukūlopāsanahitaṃ gānaṃ karavāṇīti| hi yasmādeṣa evodgātā kāmāgānasyābhimataphalasādhanopāsanāsahitagānasyeṣṭe ya evaṃ vidvān adhidaivatādhyātmopādiṣṭaparameśvarasvarūpaṃ vidvān sāmagāyatīti śrutyarthaḥ| atrodgākartṛkamupāsanamiti spaṣṭam| evaṃ ’yadeva vidyayā karotī’tyādividyāyāḥ kartṛsāmānādhikaraṇyavacanamapyudāhāryam| tasmāddatvikkartṛkamudgīthā- dyupāsanam| daharādyupāsanasya kratvaṃgāśrayatvābhāvāt||

3.13.11

saṃgrahakārike|
udgīthavidyādipṛthakphalaśruterupāsanatvātphalaśālikartṛkam|
godohanādau kratuśeṣasaṃśrite yathā tathā tatra hi nāstyaśakyatā||
sāṃgapradhānāya parikrayoditerārtvijyametatphalamātramanyagam|
ārtvijyatā yasya punarnasambhavettattyāgamātraṃ yajamānakartṛkam||
iti svāmyadhikaraṇam ||

3.13.46

sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat ||

3.13.47

kṛtsnabhāvāttu gṛhīṇopasaṃhāraḥ ||

3.13.48

maunavaditareṣāmapyupadeśāt ||

3.13.48.p1

yajñādīnāṃ śamādīnāṃ ca vidyāsahakāriṇāṃ nirūpaṇānantarasaṃgativiśeṣaprāptāṃ sarvānnānumatyādiciṃtāṃ kṛtvā punarapi vidyāyāmeva sahakāryantaraṃ nirūpyata iti saṃgatiḥ| ’tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyenatiṣṭhāset bālyaṃ ca pāṃḍityaṃ ca nirvidyātha muni’riti kahob

3.13.48.p2

yathā ’yajñena dānene’tyādinā ’śāntodānta’ ityādinā ca yajñādiśśamādiśca vidyāsahakārī vidhīyate| yathā ca śravaṇaṃmananaṃcārthaprāptaṃ gṛhyate tathā ’tasmādbrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidye’ tyādinā pāṇḍityaṃ bālyaṃ maunamiti trayaṃ vidyāyāssahakāryantaraṃ vidhiyate| tatra bālyamanantarādhikaraṇe nirvakṣyate| maunaṃ tu pāṇḍityādanyadeva| ūhopohakṣamādhīḥ paṇḍā sā'syasañjāteti paṃḍitaḥ tasya karma pāṇḍityaṃ śravaṇamananāntaraṃ tadabhyāsapāṭavavaśāllabdhaya ūhāpohakṣamayā navanavonmeṣaśālinyā pratibhayāśrutamatārthānukūlyena sakalopaniṣattātparyapratiṣṭhānarūpam| maunaṃ tu prakṛṣṭamananaṃ prakṛṣṭamananaśīleṣu vyāsādiṣu tatprayogāt| prakarṣaśca mananasya snehapūrvakatayā priyavirahitanāyikāyā- nāyakaviṣayasyeva nirantaramanuvartamānatvarūpaṃ upāsanālambanasya śubhāvaśrayasyabhagavadvigrahādeḥ punaḥ punaḥ saṃśīlanātmakaṃ| tadapi vidyāniṣpattyarthameva| yasyopāsanakālavyatiriktakā- leṣvapi gacchatastiṣṭhataśśayānasyavopāsyaviṣayaciṃtā'nuvartate, tasyaivopāsanākāle'pi tadviṣayacittaikāgnyādvidyā-

3.13.48.p3

ddaḍhībhavati| yasyatūpāsanākālavyatiriktakāleṣu viṣayāntarāveśaḥ tasyopāsanākāle'pi cetasi samayāntaraciṃtitaviṣayāntarānupraveśādvidyā na ddaḍhībhavediti| nanu ’kucuṃbe śucau deśa’ ityādinā gṛhasthāśramadharmairmuktiriti chāndogyopaniṣadupasaṃhāro ddaśyate iti gṛhasthāśramadharmā eva vidyāsahakāriṇā iti tadāśayo'vasīyate| ato gṛhasthānāṃ yajñadānāditadarthadravyārjanādibahuvyāpāravyagracetasā muktarūpamālambanasaṃśīlanaṃ na ghaṭate| ataḥ ’athamuni’riti pāṇḍityānuvāda ityevocitamiti cet| maivam| nahi gṛhasthānāmeva vidyā| kṛtsneṣvapyāśrameṣu vidyāsadbhāve śrutīnāmudāhṛtatvāt| ato gṛhastheṣu vidyoktissarveṣāmāśramāṇāṃ pradarśanārthā| viśiṣya gṛhasthanirdeśastu yajñādivyagracetasāṃ teṣāṃ pāṇḍityādisādhanatrayasādhyā vidyā na sambhavatīti śaṅkānirāsārthā| yajñādīnāmantaḥ karaṇaśuddhidvārā śūbhāvaśraye cetaḥ pratiṣṭhopayogitvānna testaduparodha iti tadāśayaḥ| atha syāt kahob

3.13.48.p4

saṃgrahakārikāḥ||

3.13.48.p5

athamunirityatra vidheśśravaṇāntamaunamavidheyam|

3.13.12

pāṇḍityaśabditaṃ yata jñāvaṃ vihitaṃ tadanuvādyam||
pāṇḍityādyanyadidaṃ prakṛṣṭamananātmakaṃ jñānam|
āraṃbhaṇasaṃśīlanamitihi yadācakṣate vṛddhāḥ||
pāṇḍityabālyayostattṛtīyamadhikāriṇo viduṣaḥ|
vidyāsahakāritayā yajñādikavadvidheyamiha||
iti sahakāryantaravidhyadhikaraṇam ||

3.13.49

aniviṣkurvannanvayāt ||

3.13.49.p1

atha ’bālyenatiṣṭhāse’dityatra vidheyaṃ bālyaṃ bālakarmarūpaṃ kīddaśamiti vicāryate| dvividhaṃ hi bālasya karma kāmacāravādabhakṣatvādikaṃ aprarūḍhendriyatvadarpāhaṅkārāhityādirūpaṃ ca| dvividhamapi vidheyamiti pūrvapakṣaḥ| nanu ’nāviratoduściritā’diti maṃtreṇa duścaritavyāvṛttirvidyāṅgatvena vidhīyate| kathamiha tadanumatiḥ| samayabhedenāvirodha iti pūrvapakṣīmanyate| prakṛṣṭamananarūpāt maunātprāgbālyaṃ vidhīyate, prajñānenaināmāpnuyāditi prakṛṣṭamananāṃgatvena duścaritavyāvṛttirvidhīyata iti| atra siddhāntaḥ| nirvidyetnena samāpanaṃ nocyata kiṃtu pratiṣṭhitatvaṃ| nirupasṛṣṭāllābhārthādvidestanniṣpatteḥ| ataḥ kāmacāravādabhakṣatva duścaritavyāvṛttyormaunakāle virodhāt darpāhaṅkārādirāhityenābhijātyādisvamahimānāviṣkaraṇameva bālyamiti yuktam| asyaivānvayayogyatvāt| tathāca bhāratavacanaṃ- ’yannasantaṃ nacāsantaṃ nāśrutaṃ na bahuśrutam| nasuvṛttaṃ veda kaścitsa brāhmaṇa-|| gūḍhadharmāśrito vidvānajñānacaritaṃ caret| andhavajjaḍavaccāpi mūkavacca mahīṃ care’dityādi||

3.13.13

saṃgrahakārikāḥ||
bālasya karma bālyaṃ tattu bhavetkāmacārādi|
mahimānāviṣkṛtirevātroditaṃ bālyam||
iti anāviṣkārādhikaraṇam ||

3.13.50

aihikamaprastutapratibandhaṃ taddarśanāt ||

3.13.50.p1

itthamaṅgaciṃtā kṛtā| athāṅginiṣpattisamayaścityata iti saṅgatiḥ| santyaihikabhogabhogyābhyudayaphalā

3.13.50.p2

vidyāstāḥ kiṃ svasādhanapuṇyakarmānuṣṭhānānantaramihaiva janmani niyamena bhavanti| utehavā dahāntarevā bhavantītyaniyama iti saṃśaye pūrvapakṣaḥ| ihaiva janmani bhavaṃti snānātprāyatyavat| svargādevaddehāntarabhogyatvābhāvā- diti| asati pratibandhe tathaiva, prabalakarmāntarapratibandhe tu dehāntara iti siddhāntaḥ||

3.13.51

saṃgrahakārikā||
abhyudayaphalārohati vidyāsvaphalakakarmānantarameva|
rohediyamasati pratibandhe tatsatve tadvilayamapekṣya||
iti aihikatādhikaraṇam||
evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ ||

3.13.51.p1

abhyudayaphalāsu vidyāsūkta utpattikālāniyamo muktiphalāsvatidiśyata iti saṃgatiḥ| paravidyāsādhanānāṃ karmaṇāṃ atiprabalatvena tataḥ prabalakarmānatarābhāvānnapratibandhassambhavatīti tasminneva janmani vidyayā bhāvyamiti adhikā śaṅkā| bhagavatprītyatiśayahetutvena paravidyāsādhanakarmaṇāṃ prabalatve'pi brahmavidacārarūpaistato'pi prabalataraiḥ karmabhiḥ pratibandhasambhavātpratibandhaparihārārthodgīthavidyāsāhityābhāve nāstayaihikatvaniyama iti parihāraḥ||

3.13.24-2

saṃgrahākārike||
yātvapavargaphalā paravidyā sā syātkarmānantarameva|
na hi bhagavatprītyatiśayahetau sambhavati pratibandhakamasmin||
tatrāpi brahmavidacāraḥ prāyassambhavati pratibandhaḥ|
tadyadi vidyārahitamakāri pratibandhaṃ na kathaṃ balinā syāt||
iti muktiphalādhikaraṇam ||

3.13.24-2.p1

iti śrīmadbhāradvājakulajaladhikaustubha śrīmadadvaitavidyācārya śrīviśvajidyāji-

3.13.24-2.p2

śrīraṅgarājadhvarivarasūnorapyadīkṣitasya kṛtau caturmatasāre nayamayūkha-

3.13.24-2.p3

mālikākhye dvitīyaparicchede tṛtīyasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ||

3.13.24-2.p4

||tṛtīyo'dhyāyassamāptaḥ||

3.13.24-2.p5

||iti śam||

Linked texts (7)