Pramāṇa · Search · About · API

Virodhanirodha 2.p83

Virodhanirodha 2.p83

Language
Sanskrit

2.p83

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca | aśuddhaṃ kāmasaṃkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam || ityanena kāmasaṃkalpayoraśuddhamana pariṇāmatvamuktam | aśuddhiśca manasaḥ pāpa karmakṛtā | cittaśuddheḥ puṇyakarmasādhyatvāt | ata evayadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitā | atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute || ‘ prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān | ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastathocyate || ' tyādiśrutismṛta yo muktānāmātyantikapralayamabhidadhati || kica ‘kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhava. ' iti bhagavataivoktam | 'rajasastu phala duḥkham ' iti ca bhagavataiva proktam | ki ca 'ye hi saṃsparśajā bhogāḥ duḥkhayonaya eva te | ādyantavanta. kaunteya na teṣu ramata budhaḥ || viṣayendriyasaṃyogādya ttadagre'mṛtopamam | pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam || ' iti hi bhagavatoktam || tasmānmuktau viṣayendriyasaṃyogāt janyasukhamabhyupagacchatā tvayā duḥkhasya tadupādānabhūtasya pāpasya ca anuvṛttirabhyupagataiva | atto virodho durvāra iti | tadetatsarvamunmattacittamūrkhapāṇḍitaṃmanyajalpitamaśravyama nuttaritavyaṃ ca | tathā'pi tadīyonyādameva viśadayitu kiṃciducyate | paramātmano jīvakarmavāsanā'paranāmakāvidyopādānakaśarīravattvavacana tāvat ayuktam | 'na bhūtasaghasasthāno deho'sya paramātmanaḥ | nai tasya prākṛtā mūrtiḥ māṃsamedo'sthisaṃbhavā || ' ' sarve nityāścāśvatāśca dehāstasya mahātmanaḥ | paramānandasadohā jñānamātrāśca sarvaśaḥ || ' ityādivacanaśatopabṛṃhitābhiḥ ' na karmaṇā vardhate no kanīyān ' ityādiśrutibhiśca bhagavato'prākṛta divyavigrahavattvāvagamāt || ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san | prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya samavāmyātmamāyayā || iti tu 'svāṃ prakṛtiṃ svaṃ svabhāvamadhiṣṭhāya ajahadeva | ātmamāyayā-ātmana ssaṃkalpātmakena jñānena | ' māyā vayunaṃ jñānam ' iti hi vedanighaṇṭuḥ | saṃbhavāmi- āvirbhavāmi ' iti vyākhyātam | ' ajāyamāno bahudhā vi jāyate | tasya dhīrāḥ parijānanti yonim ' iti ca śrutiḥ | atra ajāyamāna iti javivat prākṛtaśarīrasambandhaśūnyatā pratīyate | ' bahudhā vijāyate | iti cāprākṛtīdivyavigrahavattvamucyate | pūrṇasya bahudhājananaca aśarīradvārakam | 'aśarīra śarīreṣu anavastheṣvavasthitam ' ' apāṇipādo javano gṛ hītā ' ityādikaṃ tu prākṛtaśarīrābhāvaviṣayam | ' ādityavarṇaṃ tamasaḥ para stāt ' ' hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśaḥ ' ityādika tu aprākṛtaśarīraparamāita antaryāmibrāhmaṇādisvārasyādavagamyate || ' janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ | tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna || ' itica bhagavataiva uktam | atra hyaprākṛtaśarivattayā janma cet tajjñānātkathamasya prākṛtadehanivṛtti punastatsaṃbandhābhāvaṃ ca brūyāt | sanāmarupeṇa sanāmrūpaḥ sevyaḥ kathaṃ syāt ? ' svasamānarūpaḥ ' iti hi smrītaḥ | ato'prākṛtadivya vigrahavato yasya dhyānāt prākṛtasarvakarmanivṛttiḥ yaśca aprākṛtadivyavyāparavattayā ' sarvakarmā sarvarasaḥ ' ityādiśrutiśataviditaiḥ tasya avidyāprākṛ taśarīrasaṃbandhaṃ vadan unmattacittaḥ kathamatādṛśaiḥ sabhāṣyaḥ