Pramāṇa · Search · About · API

Pātañjalayogasūtravṛtti

Commentary on Yogasutra (Yogasūtra)

Language
Sanskrit
Author
Bhaṭṭanāgeśa
Extent
256 passages, 24,181 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Patanjala Darsana Patanjala Sutra Vritti Of Nagesa Bhatta Jivanatha Mishra ( Pandita Reprint) 1908; ed.… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

nanu ‘etena yogaḥ pratyu(1)kta’iti vyāsasūtreṇāsya śāstrasya pratyākhyānātkimetacchāstravistāreṇeti cenna, ‘sāṅkhyajñānena yogamārgeṇa vā na niḥśreyasamadhigamyata itī’ti tadbhāṣyamupādāya ‘upaniṣadvedyasya tattvajñānasya yogāpekṣā'styeva, na jātu yogaśāstroktayamaniyamādibahiraṅgopāyamantaraṅgaṃ ca dhyānadhāraṇāsamādhyādimantarā aupaniṣadā''tmasākṣātkāra udeti’ iti miśragranthena samādhānāt |
śrutiviruddhaṃ pradhānādisattvamiti miśrairukteśca | tatraprakaraṇe eva 'dvaitinohite sāṅkhyā yogaśca nātmakatvadarśina' iti bhāṣyamupādāya ye pradhānādinirūpaṇamātratātparyakatayā tacchāstraṃ vyācakṣate ityartha iti miśrairuktam | tathā tatraprakaraṇa eva bhāṣye sarvāṇi tarkasmaraṇāni etena prativaktavyāni, nanu tānyapi tarkopapattibhyāṃ tatvajñānāyopakurvantīti cedupakurvantu phalaparyavasāyi tatvajñānantu vedāntavākyajameva, 'nāvedavinmanute taṃ tvopaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmī'tyādiśakyebhya ityuktam | ata eva | muktiryogāttathā yogātsamyag jñānaṃ mahīyate | tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyopi mato'dhikaḥ || ityādismṛtiṣu yoge mokṣahetutayoktaḥ || sa kiṃ svarūpaḥ kimupāyaḥ kiṃ dvārā ca jñānamokṣayoḥ kāraṇamityādijijñāsuśiṣyāvadhānāya bhagavānpatañjalistadanuśāsanārambhampratijānīte |
athāyaṃśabda ārambharūpādhikārārthaḥ, svarūpeṇa dadhyādivanmaṅgalamapi | yogo'nuśāsyate vivicya bodhyate'neneti yogānuśāsanaṃ śāstram | anena (2)hiraṇyagarbhādyupadiṣṭasyeva yogasya vivicya bodhanamatra dhvanayatā prāmāṇyamasya sūcitam | evañca yogānuśāsanaṃ śāstramadhikṛtaṃ veditavyamityarthaḥ || tatra yogalakṣaṇamāha |

1.2.1

atra sarvaśabdāgrahaṇātsamājñātayogasyāpi lakṣyatvaṃ bodhi- tam | sarvacittavṛttinirodharūpasyāsamprajñātasya cetyubhayasyedaṃ lakṣaṇam | yujasamādhāvityanuśāsanādidaṃ labdham, samādhiśca vṛttinirodha eva | aṅgabhūtasamādhistvagre vakṣyate | nanvevaṃ yatkiñcidvṛttinirodhaḥ samprajñāta iti labdhaṃ taccāyuktaṃ sarvabhūmiṣu buddhe tatsatvāt | tathā hi kṣiptaṃ mūḍhaṃ vikṣiptaṃ ekāgraṃ niruddhamiti pañca cittasyāvasthāḥ | cittaṃ hi sātvikarājasatāmasaguṇayuktaṃ satvarajastamaścātmakatvāt, tatra tattvajñānādayassātvikāḥ pravṛttyādayo rājasāḥ nidrādayastāmasāḥ | ete hi satvādidravyāśritatvād guṇā ucyante satvādīni tu dravyāṇyapi rajjārambhakatantuvadeva guṇā ucyante | tatra satvapradhānamapi cittaṃ yadā svopasarjanarajastamasaṃsargādaṇimādyaiśvaryyaśabdādiviṣayānuraktaṃ tadā kṣiptāvasthamityucyate yathā daityadānavānām, tadeva yadābhibhūtarajaskatamasānuviddhaṃ tatsaṃsargādadharmājñānāvairāgyānaiśvaryyanidrādimadbhavati tadā mūḍhāvasthaṃ yathā rakṣaḥpiśācādīnām, tadeva yadā prakṣīṇārajaskaṃrajomātrāsaṃsargātsarvaviṣayākāravṛttimaddurmejñānavairāgyaiśvaryyapriyaṃ tadā vikṣiptāvasthaṃ yathā hiraṇyagarbhādidevānām | aiśvaryyamapratihatecchatvaṃ tadviparītamaneśvaryyaṃ, tatra vikṣiptaṃ kṣiptādviśiṣṭaṃ satvādhikyena samādadhadapi cittaṃ rajomātrayā'ntarā'ntarā viṣayāntaravṛttimattvādrāstyeva yatkiñcidvṛttinirodhasatvādativyāptiriti cenna | 'tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam'tyuttarasūtrasahityenāsya lakṣaṇatvāt | draṣṭurātyantikasvarūpāvasthitihetucittavṛttinirodhatvasyeva lakṣaṇatvāt |

1.2.2

yadvā kleśakarmādiparipanthicittavṛttinirodhatvaṃ lakṣaṇaṃ, pralayakālīnasya samagrasuṣuptikālikasya ca nirodhasya vyāvṝttaye ātyantiketi | uktāsu ca tisṛṣu bhūmiṣu sannapi nirodho bahulavikṣepaśeṣabhūtatvānna svarūpāvasthitiheturnāpi kleśādiparipanthīti nātivyāptiḥ | ekāgraṃ tu yadā vikṣepaheturajastamoleśenāpi rahitaṃ buddhyātmarūpayossattvapuruṣayoranyathākhyātirūpavivekakhyātimātravṛttikaṃ tadocyate | yatra vartamānaḥ samādhiḥ paramārthabhūtaṃ vastu sākṣātkārayati avidyādipañcakleśān kṣṇoti kāryyocchedācca dharmmādharmmarūpāṇi buddhipuruṣayorbandhakāraṇāni adṛṣṭotpādanākṣamāṇi karoti, asamprajñātaṃ pratyāsannaṃ karoti ayameva samprajñātassamādhiḥ | samyak prajñāyate sākṣātkriyate dhyeyamasminnityarthāt | ayañca vitarkānugato vicārānugata ānandānugato'smitānugata iti caturdho'gre vakṣyate | eteṣveva krameṇa madhumatī madhupratīkā viśokā saṃskāraśeṣā bhūmiriti ca saṃjñā vakṣyante asyaiva parākāṣṭhā dharmameghasamādhirityucyate | asyaiva paraṃ prasaṅkhyānamiti tāntrikī saṃjñā | atra ca samprajñāte dharmmādiṣu saṃsārahetutvadoṣadarśanātsātvikīṃ vṛttimupādāya rajastamorūpetaravṛttinirodhe vivekakhyātiniṣṭhā tato vivekakhyāterapyanātmatvasākṣātkāraṇāt tatrāpi vairāgye sarvvavṛttinirodharūpo'samprajñātassamādhiḥ |

1.2.3

tathā hi citiśaktiḥ puruṣākhyā'prakāśarūpaṃ dravyaṃ pūrvvadharmmāpāye dharmmāntarotpattirūpapariṇāmarahitā ata eva kūṭasthanityā akriyattvena buddhivadviṣayadeśāgamanādisaṃcārarūpā 'pratisaṅkramavatī, ata evāsaṅgā buddhyāniveditaviṣayā sukhaduḥkhamohātmakatvarūpā 'śuddhirahitā pūrṇatvarūpānantatvavatī | vivekakhyātistu satvaguṇakāryyatvāttadātmikā pariṇāminī ata eva vivekākāradhāriṇī dīpaśikhāvadviṣayeṣu sañcaraṇaśīlā sukhādyaśuddhimatī paricchinnā ceti tasyāmanātmatvādivoṣadarśanāttatphalasiddheśca tasyāmapyalampratyayarūpavairāgyavaccittaṃ tāmapi niruṇaddhi paravairāgyeṇa hetunā sā svayameva līyate tadā niruddhāvasthamityucyate suṣuptau jāgradādivṛttivat | śarkarāsvādenaiva guḍadoṣābhi- vyaktervivekakhyāterdoṣadarśane puruṣadarśanenopayogaḥ | kiñca yāvadvṛttidoṣāptiptatvenātmā na gṛhyate tāvaccitte paramapriyātmatvabhramāddoṣadarśane'pi na vṛttiviṣayavairāgyotpattiḥ | nirodhaścātra cittasya vṛttisaṃskāraśeṣāvasthārūpaḥ | abhāvasyādhikaraṇabhāvasthāviśeṣamātrarūpatvāt | sā cāvasthā saṃskārapariṇāmadhārā tattatkāle saṃskāratāratamyasyaiva citte svīkārāt | na tu vṛttyabhāvamātram | tattve saṃskārasottyānubhavavyañjakatvānupapatteḥ | nivṛttyākhyayalavatkaścidbhāvapadārtho nirodha ityanye | ata evāyaṃ nirbīja ityucyate | bījasya saṃskārasya tattvajñānaparyantasyāśeṣato dāhāt | ata evāsya svarūpāvasthitihetutvaṃ kleśādiparipanthitvaṃ ca | etenāsamprajñātepi nirvikalpakamātmajñānaṃ svahṛpasadbuddhirūpaṃ tiṣṭhatītyapāstam |

1.2.4

samprajñātaeva nirvikalpakātmajñānasya vakṣyamāṇatvātsyāmprajñātasya tu svarūpāvasthānahetutvaṃ jñānadvārā etaddvārā ca boddhavyam | nanu viṣayāntarasañcārarūpapratibandhakanivṛttirūpatayā samprajñātasya jñānahetutāyā tadaṅgānāṃ ca jñānahetutāyā vakṣyamāṇatvena jñānenaiva mokṣasya 'tasya tāvadeva cira' mityādiśrutisiddhatayā siddhauṣasamprajñāto vyartha iti cenna | jñāne jātepi prārabdhakarmaṇā dehadhāraṇasyāvaśyakatvena tadānīmapi bāhyābhyantaravṛttibhirduḥkhasya jāyamānatvena taddānārthaṃ tadupayogāt | jñānena tu prārabdhakarmopabhogottarameva mokṣo'nyathā jīvanmuktipratipādakaśrutyasaṅgatiḥ syāt | asamprajñātayogastu akhilasaṃskāradāhakatayā bhogasaṃskārākhyasahakāryabhāvena tasya phalādātṛtayā prārabdhakarmāpyatikramya śīghramokṣadāyaka iti viśeṣāt | na hi bhogasaṃskārasya niḥśeṣato dāhe prārabdhakarmāpi phalāyālaṃ dṛṣṭakāraṇābhāvāt | 'yogāgnidagdhakarmā ca yocirādi'tyuktestasya saṃkoce mānābhāvācca |

1.2.5

jñānāgnisarvvakarmmāṇītyāde| tyagatyā saṃkocaḥ | 'tasya tāvadeva cira'miti jñānaviṣayakaśruteḥ jīvanmuktiśruteśca | yaddurmuktaprārabdhakarmaṇāmapi nāśaḥ karmakṣapākoktaprāyaścittādineva | taduktam | 'nāsti sāṅkhyasamaṃ jñānaṃ nāsti yogasamaṃ bala'miti | bale prārabdhātikrameṇa śīghramokṣahetuḥ | kiñca sarvavṛttinirodhaṃ vinā na mokṣaḥ ātyantikaduḥkhanirvṛttirhi saḥ, duḥkhañca puruṣasya cittavṛttyopādhikamupādhinivṛttyeva copādhikanivṛttiḥ atyantavṛttinirodheneva ca cittasya pralayaḥ | 'muktirhitvā'nyathābhāvaṃ svarūpeṇa vyavasthiti'riti smṛterātyantikasvarūpāvasthānasyeva mokṣatvādityāhuḥ | kecittu prārabdhanāśeṣi saṃskārāṇāṃ satvena videhādivatprāptabandhyaparāmaśāyakhilasaṃskāradāhakāsamprājñāto'pekṣita evetyāhuḥ | suṣuptāvapi nidrārūpā vṛttirastyeveti na tatrātivyāptiḥ | tadoktaviśeṣaṇābhāvācca || nanvasamprājñātāvasthe citte viṣayākāravṛttiviṣayakabodhasvarūpaḥ puruṣaḥ kena rūpeṇa tiṣṭhati kiṃ vyutthānavatprakāśarūpa eva kintu vṛttyākhyadṛśyābhāvānna paśyati, atha vā daśādivyaye dīpavannaśyatītyāśaṅkāyāmāha ||

1.3

tadetyanena yogyatābalātsarvavṛttinirodhaḥ parāmṛśyate | tadā 'samprājñātayogakāle draṣṭuḥ citiśakteḥ puruṣasya svarūpe nirviṣayacetanyamātre āropitaśāntaghoramūḍharahite prakāśe'vasthānamityarthaḥ | yathā japā'pāye sphaṭikasyālohite svasvarūpe'vasthānamevaṃñca tadā vṛttyātmakaduḥkhābhāvaḥ puruṣārtha iti bodhyam | puruṣasya cetadeva svarūpaṃ na buddhivṛttiviṣayabodhastasyopādhikatvāt upādhinivṛttāvapyupahi-
ttānivṛtterna tannāśāprasaṅgaḥ | tacca caramasamprajñāte'śeṣasaṃskārakṣayāñcittena saha vṛttīnāṃ nirodhe yopādhikarūpanivṛttāvātyantikasvarūpāvasthānaṃ mokṣa iti dik || nanu vyutthānadaśāyāmapyātmā evaṃ rūpa eva tadā duḥkhitvādyaṅgīkāre pariṇāmitvāpattistathā rūpañca nānubhūyate kuta ityata āha ||

1.4

itaratra vyutthāne cittena saha draṣṭurhatto tadavacchedena sārūpyamityarthaḥ | vyutthāne hi bimbapratibimba rūpayorbuddhivṛttipuruṣavṛttyossārūpyam | taduktambhāṣye 'vyutthāne yāścittavṛttayastadaviśiṣṭavṛttiḥ puruṣa' iti | vṛttayaśca dīpasya śikhā iva bhaṅgurāścittasyāvasthāpariṇāmā dravyarūpāstriguṇakāryyatvātsukhaduḥkhamohāśrayatayā śāntaghoramūḍhākhyāḥ svasaṃyuktārthakārāstadvilakṣaṇaśca puruṣasyāpi | tasya darśitaviṣayatvāt | viṣayadarśanaṃ ca svavṛttyārūḍhaviṣayasya pratibimbarūpeṇa cityādhānam | evañca tatpratibimbānyeva. puruṣasya vṛttayaḥ pratibimbanamapi tāsu svīyatvābhimāna eva naitāvatā tasya kūṭasthatvahāniḥ | evañca tādṛśavṛttisārūpyāñcitirapi duḥkhādimatīvā kartṛpi kartrīvābhoktṛpi bhoktṛīva yaddarśata sa eva puruṣasya duḥkhābhyavaharaṇarūpo duḥkhabhogastādṛśaduḥkhahānameva cāsya mokṣaḥ | idameva vṛttyossārūpyamabhipretya pañcaśikhācāryairuktam 'ekameva darśanaṃ khyātireva darśanam' iti | khyātirbuddhivṛtteḥ puruṣasya darśanaṃ tadeva darśanaṃ jñānamata ekameva darśanamiti bhrame| lokānāmiti tadarthaḥ | vastuta idaṃ cittasya darśanamaparaṃ puruṣasya darśanaṃ cetanyahūpaṃ tattu na lokapratyakṣagocaropitvāgamānumānagocara eveti bhāvaḥ | yatvahaṃ sukhītyādipratyayānmanaḥ saṃyogena nimitenātmana eva pāramārthikīvṛttirityā-
vocyate | upādheḥ pratibimbaśca bimbākāro buddheḥ pariṇāma eva sa ca sākṣibhāsyaḥ | jalādāvapi sūryādyākārabuddhipariṇāma eva sūryādipratibimbaḥ evaṃ citipratibimbo'pi vṛttyākāro buddhipariṇāma eva soyamabhimānātmako dvividho'pi | etenārūpatvānnātibimbāsambhava iti parāstam | asmādeva parasparapratibimbarūpadoṣādekatābhramo 'haṃ kartā sukhī jānāmītyādirūpaḥ, yaccaitanmye buddhivṛtyākāratārūpaṃ buddhivṛttisārūpyametadeva caitanyasyārthoparaktavṛttibhānaṃ tadākāraśca ghaṭamahaṃ jānāmītyādiḥ, vṛttyaṃśasya doṣaviśeṣavaśātpramoṣe ayaṃ ghaṭa ityapyākāraḥ | yadyapi citpratibimbenaiva tatpratibimbaviśiṣṭāyā vṛtterviṣayākāratvenaiva vṛttiprakāśanaṃ vaktuṃ śakyate, tathāpi jānāmītyevaṃ buddhivṛttau bhāsamānaṃ pratibimbacetanyaṃ svajñeyaṃ na sambhavati kartṛkarmavirodhādatastacca bimbacetanyena bhānāvaśyakatve sarvatra tathaiva kalpanaṃ yuktam | nanu cittavṛttīnāṃ pratiniyatatattatpuruṣamātrabodhyatve kiṃ niyāmakaṃmiti cenna, buddhipuruṣayoḥ pratiniyatānādikhasvāmibhāvasambandhasya niyāmakatvātathā hi, yathā'yaskāntamaṇiḥ svasminnevāyassaṃnidhīkaraṇācchalyaniṣkarṣakhyamupakāraṃ kurvan svāminaḥ svaṃ bhavati bhogasādhanatvādevaṃ cittamapyayaḥsadṛśaviṣayasya svasminsannidhīkaraṇena dṛśyatvarūpamupakāraṃ kurvanpuruṣasya svaṃ bhavati svāmine| bhogasādhanatvādataḥ na paracittavṛttisārūpyaṃ parasparayoḥ svasvāmisambandhābhāvāt ayameva bhoktṛbhogyabhāvaḥ, nacāsya pralaye'bhāvātkathamanāditvaṃ, svabhuktavṛttivāsanāvattvasyeva buddhau puruṣasvatvarūpatvāt, idameva ca tasya bhogyatvam | evañcānādyościttapuruṣayoranādirevāyaṃ sambandhaḥ pralaye'pi kāraṇāvasthatayā cittaṃ tiṣṭhatyeva | anyathā dharmodharmasaṃskārādīnāmāścayaṃ vinā pralaye'vasthānānupapatteḥ | sṛṣṭikāle ca puna-
stādṛśavāsanāviśiṣṭameva tata utpadyate tatpuruṣasambaddhameva | varṣā'pagame mṛdbhāvamupagatopi maṇḍūkaḥ punarbarṣākāle tathaiva prādurbhavati yathā tadvat ||
cittasya kṛtyādilakṣaṇabahuvṛttikatve satyapi niroddhavyā vṛttayaḥ pañca prakārā evetyāha |

1.5

yeḥ pramāṇādilakṣaṇavyāpāraiścittaṃ jīvati te tadvṛttaya ucyante dvijādīnāṃ yājanādivat | vṛttaya ityudbhūtāvayavabhedasamūhaparamiti bahuvacanam | sa ca samūho vakṣyamāṇapañcaprakārāvayavaka ityarthaḥ | tatra kliṣṭāvadakliṣṭā api niroddhavyā eva, tatrākliṣṭā upādāya kliṣṭānāṃ nirodhaḥ tāsāmaparavairāgyeṇeti kramaḥ | ‘sattvenānyattame hanyātsattvaṃ sattvena cevahī’ti smṛteḥ | tatra sarvāsāṃ vṛttīnāṃ triguṇātmakatvepi duḥkhākhyakleśaphalikā viṣayākāravṛttayaḥ kliṣṭāḥ, yato viṣayākāravṛttijanyatṛṣṇāyā tatsādhanāthe yajamānasya parapīḍānugrahābhyāṃ dhammādharmotpattau duḥkhadhārā bhavati | yāstvavidyākāmakarmarmadirūpakāraṇanāśakatvātsattvādiguṇārabhyā vivekakhyātistatsādhanasambaddhāstā akleśaphalatvādakliṣṭāḥ | tatrādyāstāmasyaḥ | antyā ssātvikyaḥ | kliṣṭākliṣṭamiśrārājasyastattvevāntarbhūtāḥ | tathā hi kliṣṭapravāhe patitā akliṣṭāḥ kliṣṭaśabdenaiva gṛhītā bhavanti evamakliṣṭacchidreṣu kliṣṭākliṣṭaśabdenaiva gṛhītā bhavanti tābhyāṃ kliṣṭākliṣṭā eva saṃskārāḥ | saṃskāraiśca punarvṛttaya ityevaṃ saṃsārānarthabījaṃ jīvabhrāmakaṃ cakramaniśamāvartate tasya ca stambhane pralaye ca nirodha evopāyaḥ | yato nirodhāvasthaṃ cittaṃ krameṇa samāpyamānādhikāramātmā-
vibhāgena nirduḥkhatayā tiṣṭhati vyutthānaparyantaṃ samprajñāte, asamprajñāte tvabhyāsapāṭavenākhilasaṃskāraiḥ sahātyantikaṃ layaṃ gacchatīti dik |
tāśca pañca prakārā vṛttaya āha ||

1.6

spaṣṭam | vṛttayastveteḥ prakāraiḥ pañcaprakāratvātpañcāvayavikā eveti siddham |
tatra pramāṇānyāha ||
śabdaśca tajjanyajñānañca te anupātinau yasya saḥ, evañca bādhābādhakālāviśeṣeṇa sadaiva tadubhayajanako vastuśūnyaḥ pratyayo vikalpa ityarthaḥ | śabdajñānajanya ityartha iti miśrāḥ | idameva bhāṣyasammatam | sa na pramāṇāntarbhūto vastuśūnyatvāt, nāpi viparyayāntarbhūtaḥ jñānasya yāthārthye sati yādṛśastadyāthārthyanibandhane| vyavahāraḥ śabdaprayogarūpastādṛśavyavahārasyetopi darśanāt | viparyayastu nevaṃ bādhottaramidaṃ rajatamiti śabdapratyayayorabhāvāt | evañca viparyayalakṣaṇe śabdajñānānanupātitvaṃ viśeṣaṇaṃ deyam | yathā caitanyaṃ puruṣasya svarūpamiti, anyathā citereva puruṣatvādveda niyatasambandharūpasya ṣaṣṭhyarthasyāpratītyāpattiḥ | bhavati ca vedyasya
gauriti yathārthaśabdavat | tathāpi ṣaṣṭhyarthe vṛttistasyāstato vivekināmapi bodhaśca | evaṃ pratiṣiddhavastu'dharmo niṣkriyaḥ puruṣa iti, śāsteṇa pratiṣiddhā vastudharmāḥ sukhādayo yatreti kriyārahita iti ca2 tadarthaḥ | anyathāībhāvasyādhikaraṇamātrarūpatvenādhārādheyabhāvānupapattiḥ | evaṃ tiṣṭhati bāṇaḥ sthāsyati sthita iti | yadya gatinivṛttirabhāvarūpatvāddhātvavṛttitvena kalpitā tathāpi bhāvarūpatā tathāpi pūrvāparībhāva iti kalpanāparamparā | pūrvottarobhūtakarmapracayasyaikaphalāvacchinnasyāvagateḥ | 'evamanutpattidharmā puruṣa' ityatrotpattidharmasyābhāvamātrarūpaḥ puruṣo'vagamyate na tu puruṣānvayyanutpattirūpo dharmosti śabdena tvanutpattirdharmo yasyetyarthakena vikalpitaḥ sa dharmaḥ pratīyate tanmūlakaścāyaṃ vyavahāraḥ puruṣasya sarvadharmaśūnyatvāt | evaṃ khapuṣpaśaśaśṛṅgādayo'pi vikalpā eva vaiśeṣikāṇāṃ tvabhāvāhāryajñānaviśeṣarūpa iti dik | nidrāṃ lakṣayati |

1.7

anadhigatatattvabodhaḥ pramā avisaṃvādijñānaṃ vā pramā tatkaraṇaṃ pramāṇamiti sāmānyalakṣaṇaṃ, taccendriyarūpasañcāramārgeṇa cittaṃ bāhyavastūparāgātsarvavastuvāsanāśaktvena tadarthākāratayā pariṇamate, sa ca pariṇāma indriyeṇa sahaiva cittasya śaṅkhapaityādyākāratāyāṃ nayanādigatapittādyanvayāt | etāvateva cakṣurādīnāṃ karaṇatvopacāraḥ | tatra tadviṣayā uparaktavasvākārāḥ sāmānyaviśeṣātmano na tu sāmānyamātrarūpasya nāpi viśeṣamātrarūpasya nāpyubhayagato'vayavirūpasyārthasya sāmānyopasarjane viśeṣāvadhāraṇapradhānā yā cittasya pariṇāmabhūtā prabhāṣadravyarūpā vṛttiḥ sā pratyakṣaṃ pramāṇam | arthasyetyanena viparyayavyavṛttiḥ, viśeṣāvadhāraṇapradhānetyanenānumānāgamayorvyāvṛttiḥ, uparaktavastvākāretyanena smṛtivyāvṛttistasya ca vṛttirūpakaraṇasya phalampuruṣaniṣṭhaścittavṛttiviṣayakastayā vṛttyā viśiṣṭo bodhaḥ puruṣārthameva karaṇānāmpravṛtteḥ | sa ca bodho viṣayadeśaeva vibhutvāt | vṛttipuruṣayorviśeṣaḥ kṣīrekṣvādimādhuryasyeva vivekināmanubhavagocaraḥ yadyapi puruṣasvarūpa eva bodhastathāpi pareṣāṃ gagane śrotramitivadddra-
naktārthe śrotramitivacca viśiṣṭāviśiṣṭabhedena puruṣaniṣṭha iti phalamiti cetyādyupapādām | vṛtteḥ karaṇatvañca phalāyogavyavacchinnakāraṇatvarūpaṃ cakṣurādīnāṃ vṛttyākhyapramākaraṇatvañca vyāpāravatkaraṇatvarūpaṃ, taduktamabhiyuktaiḥ | pramātā cetanaśśuddhaḥ pramāṇaṃ vṛttireva ca | pramārthyākāravṛttīnāṃ cetane pratibimbanam || pratibimbitavṛttīnāṃ viṣayo meya ucyate | vṛttayaḥ sākṣibhāsyāḥ syuḥ karaṇasyānapekṣaṇāt || sākṣāddarśanarūpaṃ ca sākṣitvaṃ sāṅkhyasūcitam | iti | vṛttestadākāracetanasya ca sākṣātparamparayā vā buddhyātmakatvena kāryakāraṇayossāmānādhikaraṇyambodhyam | evamanumeyasya sādhyaviśiṣṭapakṣasya sādhyavattvena tulyajātīyeṣu sapakṣeṣvanuvṛtto vijātīyavipakṣebhyo vyāvṛttastathaiva pakṣe sambandho yo hetustadviṣa(1) yajñānajanyā sāmānyāvadhāraṇapradhānā vṛttiranumānam | pratyakṣavyāvṛttasvarūpakathanaṃ sāmānyetyādi | yathā candratārakaṃ gatimat, deśāntarasaṃyogāt | anvaye dṛṣṭāntaścaitraḥ vyatireke tvaprāptiragatirvindhyaḥ | evaṃ bhramapramādavipralipsākaraṇapāṭavādikṣeparahityarūpāptatvaviśiṣṭena vaktrā dṛṣṭo'numitaḥ śruto vā'rthaḥ parasya svabodhasadṛśabodhotpattyarthaṃ yaśśabdenopadiśyate tacca śabdajñānātadaryākārāśroturvṛttirāgamaḥ | yasya śabdasya dṛṣṭānumitārthakatvābhāvenāpradveyārtho vaktā sa āgamaḥ cetyaṃ vandetetyādiḥ śabdarūpapramāṇavṛttijananāsamarthaḥ | mūlabhūtavede dṛṣṭānumitārthatvanirṇayāttanmūlakamanvādyāgamaḥ pramā-
vāneva itarapramāṇāni tveteṣvevāntarbhavantīti nirūpitaṃ sāṅkhyasūtreṣu(1)to| viparyayaṃ lakṣayati ||

1.8

viparyaya iti lakṣyaṃ mithyājñānamiti lakṣaṇaṃ, mithyetyasya vivaraṇamatadrūpapratiṣṭhamiti | atadrūpo'vasamāmākāro yo bāhyo viṣayastatpratiṣṭhaṃ tadviśeṣyakamityarthaḥ | bhramasthale jñānākārasyaiva sadasadrūpasyānivarcanīyasya vā viṣaye samāropāt | anubhavasiddhasannikṛṣṭajñānākāraṃ vihāyāsannikṛṣṭadūrastharajatādyārope mānābhāvāt | tadā dṛṣṭamadhunā nāstīti svarūpato bādhānubhavānupapatteśca | kecittu mithyātve hetugarbhaviśeṣaṇamatadrūpetyādi | na vidyate tadrūpasya jñānākārasya pratiṣṭhā cirasthitiryadyenena bādhajñānenābādhyatvādityarthamāhuḥ | miśrāstu aśrāddhaṃ 2 bhojivadatadrūpapratiṣṭhamityasya tadrūpāpratiṣṭhamityarthaḥ | yajjñānapratibhāsirūpaṃ tadrūpaṃ tatpratiṣṭhā tadāśrayatvaṃ tadabhāvavadviśeṣyakamityartha ityāhuḥ | na nu kuto na sa pramāṇamiti cenna | sadarthaviṣayatayā balavatā pramāṇajñānena bādhyatvāt | yathā sadviṣayeṇaikacandradarśanena pramāṇena dvicandradarśanasya bādhyatvaṃ, etenottareṇopajātavirodhinā jñānena na pūrvaṃ bādhanīyaṃ kintu pūrveṇaivānupajātavirodhinā paramityapāstam | kiñca yatra pūrvāpekṣayāparatyaṃ tastathaivamiha tu svakāraṇā-
danyonyānapekṣe jñāne jāyete tenottarasya pūrvamanupamṛdyodayamanāsadyatastadvādhātmaivodayo na tu pūrvasyottarabādhātmā tasya tadānīmaprasaktestasmādanupajātavirodhitā bādhyatve heturupajātavirodhitā ca bādhakatve iti dik | seyaṃ viparyayavṛttirevāvidyā'smitārāgadveṣābhiniveśarūpapañcaparvā'vidyā saṃsārānarthabījamevetyuktasyeva kleśasaṃjñā | rāgādīnāṃ mithyājñānatvābhāve'pi tadrūpāvidyānugatatvānnatvam | etaeva tamomohamahāmohatāmisrāndhatāmisrasaṃjñā iti sarvathā heyāḥ | na ca mohāsmitayoḥ paryāyatve mohasya vṛttirūpatvetkathaṃ śāntaghoramūḍhatvaṃ vṛttīnāṃ, dharmadharmayorabhedenātha vṛttīnāṃ viparyayādirūpatvavyavahārāt | vastuto vṛttayo viparyayādimatya eveti dik | avidyādayaścāgre cittamalaprasaṅgena vakṣyante | vikalpaṃ lakṣayati ||

1.10

nidrāyā vṛttitvasphuṭīkaraṇāya punarbṛttipadaṃ tasyāṃ vṛttitve vādināṃvipratipatterjāgratsvapnavṛttīnāmabhāvasya yaḥ pratyayaḥ kāraṇaṃ cittasatvarajasorācchādakastamodravyarūpastadālambanā tadviṣayā svapimītyākārā vṛttirityarthaḥ | tāmeva buddhyamānaḥ puruṣaḥ suṣuptasthāno'ntaḥ prajña ityucyate śrutibhiḥ | nanu sā vṛttyabhāva evāstu kinta-
dho niroddhavyeti bodhyam | yattu tvaṅ‌manoyogarūpakāraṇābhāvātsuṣuptau jñānasāmānyābhāva iti tanna | indriyādyutpatteḥ prāgeva hiraṇyagarbhasya jñānātpatyā jñānasāmānye tasya hetutvābhāvāt | gāḍhatamohapadośeṣetarasarvavṛttyabhāvasyāsmābhirapyaṅgīkārāt || atha smṛtiṃ lakṣayati |

1.11

pūrvamanubhūto yo viṣayo vṛttitadārūḍhārthaviṣayarūpau tayorasampramoṣo'steyamanapaharaṇaṃ dharmadharmyabhedāttadgatau tadubhayaviṣayā vṛttiḥ smṛtirityarthaḥ | evaṃ ca sa devadatta ityeva smaraṇākāraḥ | tattā ca pūrvānubhūtataiva | yadyapi samūhālambanātmakanānāpadārthānubhave'pi dṛśyate kasya cideva smaraṇaṃ, tathāpyanubhavabalādviṣayāṃśapramoṣasvīkāro'stu na tu vṛttyaṃśapramoṣaḥ viṣayodbodhakasya niyamena vṛttyaṃśodbodhakatvāt | tathā hi vṛttigrāhyaṃ viṣayaṃ jñānaṃ caitanyarūpaṃ viṣayavṛttyubhayākārapratibimbavatsvabimbāśraye tajjātīyameva saṃskāramārabhate tādṛśasya ca saṃskārasya svābhivyañjakakālādyudbuddhasya svasamānākāragrāhyagrahaṇobhayaviṣayakasmṛtijanakatvāt | samānākāratvenaivānubhavasaṃskārasmṛtīnāṃ kāryyakāraṇabhāvāt | etena smṛtiya grāhyaviṣayeva vṛttiviṣayasaṃskāre mānābhāvāditi pralapitamapāstam | nanu samānaprakārakānubhavasya smṛtiṃ prati kāraṇatvaṃ prakṛte ca tava mate'yaṃ ghaṭo ghaṭamahaṃ jānāmītyanubhavo viṣayaprakārakajñānaviśeṣyakaḥ smṛtistvayaṃ sa ghaṭa ityākārā viṣayaviśeṣyikā jñānaprakāriketi tādṛśānubhavena nedṛśaṃ smaraṇamiti cenna | lāghavena samānākāratvenaiva kāryyakāraṇabhāvātra tu prakāratāniveśo'pi gauravāt | taduktaṃ bhāṣye "grahaṇākārapūrvā buddhirgrāhyākārapūrvā smṛtiriti” | pūrvaśabdo viśeṣyaparaḥ, buddhiranubhavaḥ, sā ca dvividhā
bhāvitvena gṛhītasmartavyārthā yathā svapne, tadbhinnā ca yathā jāgratsamaye | sarvo'pi svapna etajjanmani janmāntare vā pūrvadṛṣṭaviṣaya eveti bodhyam | sarvāścaitāḥ smṛtayaḥ pramāṇaviparyyayavikalpanidrāsmṛtīnāṃ prabhāvājjāyante iti smṛterante upanyāsaḥ | sarvāścaitā vṛttayaścittadravyasya viṣayākārā dravyarūpāḥ pariṇāmāḥ sukhaduḥkhamohaguṇikā rūpādimatyo bhāryyā iva puruṣasya bhogyā ato niroddhavyāḥ | na ca sukhātmakatvenopādeyā eva kiṃ na syuḥ | sukhānuśayī sukhaviṣaye| rāgo, duḥkhānuśayī dveṣo, mohaḥ punaravidyetyevaṃ vakṣyamāṇatvena sukhasyāpi rāgajanakatvena duḥkhatayā kleśatvāt | āsāṃ ca nirodhe saṃprajñātāsaṃprajñātayogau bhavataḥ || atha.sāṃ nirodhe ka upāya ityāha |

1.12

prayājādīnāmapūrvvarūpavyāpārabhedādiva cittasthitideoṣadarśanaṃ jñānaprasādarūpavyāpārabhedādbhyāṃ samuccitābhyāṃ tannirodha ityarthaḥ | yathā kadācinnadī samudrābhimukhaṃ vahati kadā cidviparītyena bhūmyabhimukhī tathaiṣā cittanadī ubhayato vahati mokṣāya saṃsārāya ca tatra yadā kaivalyābhimukhī vivekaviṣayanimnā tadā mokṣārthā | yadā tu saṃsārābhimukhī avivekaviṣayanimnā tadā saṃsārārthā | tatra vairāgyeṇa viṣayamārgaṃ srotaḥ krameṇa khilīkriyate śoṣaṃ prāpyate vivekadarśanābhyāsena ca vivekamārgaṃ srota udghāṭyate balavat kriyate yena kaivalyasāgare sā līyata ityubhayādhīnaścittavṛttinirodha iti bhāvaḥ | uktaṃ ca gītāyām | asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam | abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate || iti |
tatrābhyāsaṃ lakṣayati |

1.13

tatra tayormadhye vṛttyantaraśūnyasya cittasya yā harṣaśokāditaraṅgarahite kāgravṛttidhārā sā sthitiḥ | sthitāviti ca viṣayasapta^{(1)}mī | tadartho yo yatno vīryyotsāhāparaparyyāyaḥ so'bhyāsa ityarthaḥ | uktasthitisaṃpādanecchayā śraddhāvīryyasmṛtiprajñādirūpavakṣyamāṇatatsādhanānuṣṭhānaviṣayo yatna iti yāvat ||
nanvanādivyutthānasaṃskāreṇa pratibandhātkathamabhyāsastāṃ saṃpādayedata āha |

1.14

sa tu abhyāsastu dīrghakālaṃ nairantaryyeṇa tapobrahmacaryyavidyāśraddhādisampāditasvarūpasatkāravānyathā bhavati tathā āsevitaḥ kṛto dṛḍhabhūmiḥ | vyutthānasaṃskāreṇa sahasā'nabhibhūtasthitiviṣayo bhavatītyarthaḥ ||
atha vairāgyaṃ lakṣayati |

1.15

aparavairāgyaṃ caturvidhaṃ yatamānasaṃjñā vyatirekasaṃjñā ekendriyasaṃjñārūpavitṛṣṇātrayarūpaṃ vaśīkārasaṃjñā ca | tatra vairāgyasādhanānāmarjjanarakṣaṇakṣayahiṃsādyanantadoṣadarśanānāṃ jñānapūrvakamanuṣṭhānamādyā, viraktirdoṣadarśanāditi smṛteḥ | jitānyetānīndriyāṇi etāni jeta-
vyānīti vyatirekāvadhāraṇā dvitīyā | bāhyendriyaviṣayeṣu rāgadveṣādivraye sati mānāpamānādidviviṣayakararāgadveṣādyapasāraṇaṃ tṛtīyā | etattritayābhyāsena hi viṣayasaṃyoge'pi doṣadarśanamapratibaddhaṃ jāyate | vairāgyāddoṣadarśanamiti smṛteḥ | caturthalakṣyamidaṃ, rāgābhāvamātraṃ tu na vairāgyaṃ rogādinimittakārucau tadvyavahārābhāvāt | uktavairāgyatrayamapi na nirodhahetuḥ tadvairāgyānantaramapi viṣayasānnidhyena cittatkṣobhataḥ saubharyāderyogāniṣpatteḥ | striyo'nnapānamaiśvaryyamiti dṛṣṭaviṣaye vitṛṣṇāsya svargavaidehyāprakṛtitvaprāptirūpānuśravikaviṣaye vitṛṣṇāsya pūrvoktavividhavaitṛṣṇyābhyāsavato divyādivyaviṣayasaṃnidhāne'pi viṣayaddoṣadarśinaścittasya doṣasākṣātkārarūpaprasaṃkhyānasya balavattvāddheyopādeyatvabuddhiśūnyatvarūpā vaśīkārasaṃjñā tadvairāgyamityarthaḥ | anuśrūyate gurorityanuśravo vedastadvodhita ānuśravikaḥ sthūladehavirahe'pi liṅgadehenaiva bhogabhājo mahadādyupāsakā devā videhāstadbhāvo vaidehyam | ye tu prakṛtāvātmatvopāsanayā sāvaraṇābrahmāṇḍābahirbhūtaprakṛtyākhyāvaraṇaliṅgadehena saha gatāsteṣāṃ bhāvaḥ prakṛtitvaṃ, videhāstu sāvaraṇābrahmāṇḍāntargatā iti bhedaḥ te ca malinālpaiśvaryyabhogāḥ | prakṛtilayāstu teṣāmapīśāḥ svasaṅkalpamātranirmitasatvapradhānanirmalaviṣayabhogāsta īśvarakoṭaya ucyante | pralayakālīnaprakṛtilayāstu neha gṛhyante teṣāṃ bhogābhāvāt | etadaparaṃ vairāgyamuttarasūtre paragrahaṇāt || paraṃ vairāgyamāha |

1.16

tadvairāgyamātmasākṣātkārāmyāsāddhetorutpadyamānaṃ sakalaguṇeṣu vaitṛṣṇyaṃ paraṃ śreṣṭhaṃ vairāgyamityarthaḥ | kimasya śreṣṭhatvamiti cecchṛṇu, pūrvaṃ viṣayadoṣadarśanādviṣayeṣveva vairāgyaṃ na tu jñāne | yadyapi
jñāne'pi vināśitvādivoṣadarśanaṃ tadā'sti tathāpi tatra nālaṃ buddhirūpaṃ vairāgyamavidyānivṛtyākhyatatprayojane'pekṣāsatvādrāṣṭrānuśravikadoṣadarśī tebhyo viṣayebhyo viraktaḥ puruṣasākṣātkārāmyāsāddhariṇāmitvādijñānarūpapuruṣavivekena sthūlarūpavyaktasūkṣmarūpāvyaktadharmakemyaḥ sattvādiguṇebhyo virakto bhavati | evaṃ dvividhaṃ parasparabhinnaṃ vairāgyaṃ tataḥ samūlāvidyānivṛtte| yaduttaraṃ jñānaprasādarūpaṃ vairāgyaṃ tat śreṣṭham | yadyapi sūtre vaitṛṣṇyaṃ tṛṣṇābhāvarūpamuktaṃ tathāpi abhāvasyādhikaraṇāvasthāviśeṣarūpatvena cittasyedṛśajñānāvasthaiva tṛṣṇābhāvaḥ | yadvā jñānāsādena vaitṛṣyāgataviśeṣasyānumānālliṅgaliṅginorabhedopacārādbhāṣye evamuktam | yasyodaye sati niṣpannātmajñāno yogī prāpaṇīyaṃ jñānaṃ prāptamavidyādayaḥ cetavyāḥ kleśāḥ kṣīṇāḥ dehāddehāntarasaṃcārakhyo bhavasaṅkremo'dhammodharmakāryyabhūto vicchinno na punarbhavitā yasyāvicchedājjanmanamaraṇamaṃdhāreti manyate, sa jñānaprasādo jñānasyeva parākāṣṭhā duḥkhātmikā vivekakhyātirapi śāmyatvityevaṃ rūpaṃ tatparaṃ vairāgyaṃ yasya nāntarīyakaṃ niyataṃ phalaṃ kaivalyamiti dik ||
bhavo janma tadeva pratyayaḥ kāraṇaṃ yasyetyarthaḥ | tatra sthūlaśarīranerapekṣyeṇa buddhivṛttimanto mahadādayo devāsteṣāṃ sādhanānuṣṭhānaṃ vinevā'samprajñāta etaddehapātānantaraṃ tattattve prādurbhāvarūpajanmanimittako bhavati tattatsthānasādṛśyenautpattikāi jñānāt | te hi dainikane pralaye kadācitsargakāle'pi svasaṃskāramātraśeṣeṇa nirodhāvasthena cittena padamivakaivalya prāpnuvanto vyutthānakāle devabhāvayogyaṃ devabhāvaprāpakasaṃskāraphalamaiśvaryabhogaṃ prārabdhakarmayantritā ativāhayanti tato mucyante | tatheśvaropāsanayā prakṛtidevatopāsanayā vā brahmāṇḍāvaraṇāni bhitvā liṅgaśarīreṇa saha prakṛtyāvaraṇaṃ gatāste prakṛtilayāste'pyasamāptakāryatvātsādhikāre cetasi upāsanābalena prakṛtilīne saṃskāramātraśeṣatayā kaivalyapadamivānubhavanti tāvadyāvadadhikāraśeṣavaśāccittaṃ vyutthitaṃ na bhavati vyutthānottarañca tattadeva bhogenadhikārasamāptau mucyante | yattu | dasa manvantarāṇīha tiṣṭhantīndriyacintakāḥ | bhautikāśca śataṃ pūrṇaṃ sahasraṃ tvābhimānikāḥ | bauddhā daśa sahasrāṇi tiṣṭhanti vigatajvarāḥ | pūrṇaṃ śatasahasrantu tiṣṭhantyavyaktacintakāḥ ||
iti | tattu indriyādyupāsakānāmanutpannajñānānāṃ karmadevānāṃ tattatpadāvasthitikālaparicchedakaṃ na tu teṣāmasamprajñātasamādhikālaparicchedakaṃ, indriyādyupāsakānāṃ tattadabhimānisūryādipadaprāpterenyatra śravaṇāt | samprajñātasya tu na bhavapratyayarūpo viśeṣaḥ dhāraṇādhyānasamādhīnāṃ samprajñātentaraṅgatvena teṣānniṣyatto tatraiva janmani samprajñātāvaśyambhāvāditi dik ||
atha dvitīyamasamprajñātaṃ tadadhikāriṇañcāha ||

1.17

sākṣātkārarūpavitarkādibhiranugamātsaṃprajñāto vitarkādibhūmibhedaiścatuḥ prakāra ityarthaḥ | atra bhāṣye vitarkavikalaḥ savicāra ityeva prayogādrūpānugamāditi sūtrapāṭhaḥ prāmādikaḥ | vastutastu caturthe'smitāmātra ityuktaṃ na tu sāsmitā iti tena mātrārthakaḍūpaśabdaghaṭitaḥ pāṭho yukta iti | tatra vitarkaścittasya sthūle ālambane
yaśca paśyati cātmānaṃ nityānandaṃ nirañjanam | māmekaṃ sa mahāyogo bhāṣitaḥ pārameśvaraḥ ||
iti | 'yaśca sākṣātprapaśyanti vimuktā viśvamīśvarami'ti | kāraṇarūpeṇa vibhutvena ca sarvatrānugamādasmitāyā acetanaghaṭādyālambaneṣvapi sambhava iti dik | evañca pūrvapūrvabhūmiṣūttarottarabhūmiviṣayasyā'pi cintanādādyaścatuṣṭayānugataḥ, uttarottarabhūmau ca pūrvapūrvaparityāgāddvitīyastryanugataḥ, tṛtīyo dvyanugataḥ, caturthastvasmitāmātra iti | tathādye taptāyaḥpiṇḍavadekībhāvena sarveṣāṃ bhānam | atra sāmānyato vicārādicayaviṣayagrāhakatāmātreṇa tadanugatatvamuktamato na sāṅkaryam | catvāro'pyete sālambanāḥ sabījā yogā ityucyante dhyeyarūpālambanayogāditi dik || athāsamprajñātasya ka upāyaḥ kiñca svarūpamityākāṅkṣāyāmāha |

1.18

vṛttyāpi viramyatāmiti pratyayo virāmapratyayaḥ paravairāgyaṃ tasyābhyāsātpaunaḥpunyājjāyata iti upāyakathanaṃ tadabhyāsaḥ pūrvo yasyeti vigrahaḥ | saṃskāraśeṣa iti svarūpakathanam | anya iti lakṣyaṃ asamprajñāta ityarthaḥ | sarvavṛttivilaye saṃskāraśeṣo nirodhaścittasya yaśca sa samādhirasamprajñātaḥ tasyoktaṃ paravairāgyamupāyaḥ | sālambanohyekāgratārūpo'bhyāso vṛttirūpatvena virodhitvānna tadutpattaye samartha iti paravairāgyākhyaścintanīyavasturahito virāmapratyaya evākhiladhyeyavairāgyarūpo dhyeyārthaśūnyena tena sādhanatayā''śrīyate | evaṃ hi kṛtavairāgyābhyāsaṃ cittaṃ nirviṣayavṛttikāryotpādakābhāvānnirāmiśra
mṛtavadbhavati | ata eṣo'samprajñāto janmabījakarmaśūnyā'sya ityucyate ||
so'yaṃ pūrvācāryairupāyapratyayo bhavapratyayaśceti dvidhoktaḥ | tatrādyo yogināmeveti bahuvaktavya iti sūcīkaṭāhanyāyenāntyaṃ prathamaṃ nirūpayati |

1.20

itareṣāṃ videhaprakṛtilayavyatiriktānāṃ devānāṃ vā manuṣyāṇāṃ vā na janmamātrādasamprājñāto bhavati kiṃ tu śraddhādipañcakebhya eve tyarthaḥ | tatpañcakasampattimanto hi yoginaḥ | tatra śraddhā yoge me prītirbhūyādityabhilāṣarūpaścetasaḥ samprasādaḥ, sā hi kalyāṇī samarthā māteva yogapratibandhasahasratiraskāreṇa yoginaṃ yāti tataḥ śraddhāyuktasya tasya vivekaurthane| vīryaṃ dhāraṇārūpaṃ bhavati tataḥ prāptadhārakasya smṛtirdhyānamupatiṣṭhate tadupasthitāvanākulaṃ cittaṃ krameṇa samādhimadbavati | evaṃ dhāraṇādyaṅgatrayātsamprajñātayogavata ātmatatvasākṣātkārarūpo viveka upajāyate | yena yathārthavastu samyak jānāti tatastatsākṣātkārābhyāsa tadviṣayavairāgye satyasamprajñātaḥ samādhiriti bhāvaḥ | te yoginastrividhāḥ mṛdūpāyo madhyopāyo'dhimātropāya iti | upāyaḥ śraddhādiḥ tasyādhimātratā'tipramāṇatā itare prasiddhe | te pratyekaṃ trividhāḥ | mṛdusaṃvego madhyasaṃvegastīvrasaṃvega iti nava | saṃvega upāyānuṣṭhāne śaighrayam | yattu vairāgyamiti, tanna upāyakārya vairāgyasyopāyamṛdutvādikaṃ vihāya svātantryeṇa mṛdutvādyāsambhavāt | saṃvegaśabdasya tadavācakatvācca |
teṣu madhye'dhimātropāyānāṃ kṣeprīyasīsiddhirutāṃ darśayati |

1.21

• samādhiniṣpattistatphalalābhaśca bhavatīti śeṣaḥ |

1.22

tīvratvasyāpi mṛdvādibhedena traividhyāttato'pyāptannādapi viśeṣastaratamarūpo bhavati tīvratvaviśeṣādityarthaḥ | evañcādhimātropāyasya mṛdutīvrasaṃvegasyāsannaḥ | tato'pi madhyatīvrasaṃvegasyāsannataraḥ | tato'pyadhimātratīvrasaṃvegasyāsanna tamaḥ samādhilābhastatphalaṃ ceti śeṣaḥ ||
nanu kimathamevopāya āsannatasraḥ samādhāvathopāyantaramapyastītyāśaṅkāyāmastītyāha ||

1.23

pūrvasūtrasthaviśeṣa ityanuvartate | praṇidhānamatra tadvācaka praṇavajapastadarthabhāvanamiti vakṣyamāṇo bhāvanāviśeṣa eva, tena jīvātmasamprajñātavataḥ puruṣasya pūrvopāyenevāsamprajñāta āsannatamaḥ paramātmaviṣayakasamprajñātavatastu tadabhāvepyāptannatamaḥ sa iti tātparyyam | evañcātitīvrābhyāsanerapekṣyeṇāyaṃ śreṣṭha ādyo'nukalpa iti bodhyam | ata eva śrutyādiṣu bahuśo brahmajñānamevopaviśyate mokṣahetutvena kvacideva tu svātantryeṇa jīvatatvajñānamiti | nanveśvarasya samprajñātasya kutastadanapekṣatvamiti cenna | śrutivākyairbrahmaṇa ātmatājñāne tatra premalakṣaṇabhaktito jāyamānādbrahmātmatācintanarūpāddṛḍhyamāṇātpraṇidhānādabhimukhīkkṛta īśvarastaṃ dhyāyinamasya samādhirmokṣāvāsannatamro bhavetāmityabhidhyā namātreṇāsannatamāsamprajñātasiddhyā'nugṛhṇātīti bhāvaḥ | atrā'pi vairāgyaṃ sahakāritayā'pekṣitameveti bodhyam ||
atha pradhānapuruṣātiriktatattvasattve mānābhāvaḥ | upādhiśuddhasya kasya cijjīvasyaiveśvaratvena śrutyādau vyavahārasambhavāditi śaṅkākṣepe uttararūpantadatiriktaśvarasadmamāha ||

1.24

puruṣaviśeṣa eveśvaro nātiriktaḥ, tadupādhiśca pradhānameveti bhāvaḥ | avidyā'smitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ | kuśalākuśalasādhanadharmādharmīḥ karmāṇi | tatphalajātyāyubhògarūpo vipākaḥ | bhogo'tha śabdādivṛttiḥ | vipākakāraṇabhūtā vāsanā āśayaḥ | karabhajātinirvartakasya karmaṇaḥ prāgbhavīyakarabhabhogabhāvitavāsanābhivyaktiṃ vinā karabhocitabhogājanakatvena vāsanānāṃ vipākakāraṇatvāt | etairaparāmṛṣṭa ityarthaḥ | yadyapi jīvo'pi svatastadaparāmṛṣṭa eva teṣāṃ cittadharmatvāt | tathāpi puruṣayorddhaniṣṭhajayaparājayayostatsvāmini rājanīva cittaphalabhoktṛtvarūpacittasvāmitvāttacca vyapadiśyante | tatphalabhoktṛtvaṃ tatphalasukhaduḥkhādivṛttipratibimbavatvāt | tāvateva tatra kleśādimattvavyavahāro ṣiduṣāṃ samavāyena puruṣe sukhādibuddhistvavidyā | īśvarastu īdṛśena bhogenaparāmṛṣṭa eva puruṣaviśeṣaḥ | vivekagrahaṇe satyeva sopādhisukhasākṣitārūpo bhogastu tasyāpyastyeva | 'upadraṣṭā'numantā ca bharttā bhoktā maheśvara' iti smṛteḥ | abhimānapūrvakasukhādyanubhavarūpo mukhyo bhogastu tasya 'anaśnannanyo'bhicākaśītī'ti śrutyā pratiṣidhyate | ekaśarīrasthatvena jīvabhogyaduḥkhādibhoktṛtvañca pratiṣidhyate | aparāmṛṣṭatvaṃ tatparāmarśaśūnyatā | etena 'ādyastu mokṣo jñānātme'ti vākyena jñānasyāpi kevalyamokṣādiśabdārthatvātkevalyaṃ jñānaṃ prāptāḥ kevalānāṃ jīvanmuktānāṃ svāminaḥ kevalino
hiraṇyagarbhādayaḥ santi etaeveśvarāḥ santvityapāstam | te hi pūrvasthitānyeva prakṛtilayasambandhīnyaṣṭaprakṛtiṣvabhimānarūpāṇi prākṛtākhyāni videhasambandhīni vaikārikākhyāni śabdādviṣayarāgarūpāṇi gṛhasthasambandhīni dānādhyayanādiṣvabhiṣvaṅgarūpāṇi dakṣiṇākhyāni trīṇi bandhanāni chitvā kaivalyaṃ prāptā iti teṣu tatparāmarśaśūnyatvābhāvāt | yathā ca muktānāṃ pūrvā bandhakoṭiḥ prajña yate prakṛtilayānāñcottarā'pi bandhakoṭiḥ sambhāvyate naivamīśvarasyeti tasya tatparāmarśaśūnyatvamataḥ sa sadaiva muktaḥ sadaiveśvaraśca | taduktam |
nirguṇatvaṃ guṇābhimānaśūnyatvam ‘parastu nirguṇaḥ prokto hyahaṅkārayuto'para’ iti nāradīyāt | sadaiveśvaratvaṃ sadāpratihatecchāyuktatvam | īśvaropādhisattvasya nityajñānecchāsukhādimatvāt | tādṛśasyā'pi visadṛśapariṇāmābhāvarūpasāmyāvasthopapatteḥ | pralayepi pradhānasya sāmyāvasthatvamapyupapannaṃ dviparārddhānte tasya layo'pi svakāryyākaraṇarūpa eva | ‘ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyatkiṃ canamīṣaditi śrutyā pralaye'pi tasyā'rthadraṣṭṛtvasiddheśca | tasmāttadupādherjñānādilakṣaṇā vṛttiḥ pralayepyasti, tadvṛttiṃ vineva tasya jñātṛtvāṅgīkāre dṛṣṭānusāratyāgāpattiḥ ‘jñānaśaktirahaṃ pare’ti prakṛtyabhimānidevatāvākyavirodhaśca ‘tatpareṇeritaṃ viṣamatvaṃ prayātī’ti śrutāvīśvarayatneneva guṇavaiṣamyaśravaṇācca |
kleśakarmavipākādyairvāsanābhistathaiva ca | aparāmṛṣṭamevāha puruṣaṃ hīśvaraṃ śrutiḥ ||
pradhānapuruṣātiriktatattvāpattiḥ | aviruddhābhiprāyatve kṛtamanyairekenaiva kṛtatvāt | sambhūyakāritvena kaścidadīśvaraḥ syātpariṣadbaditi dik | nanvekasyaivātmana ākāśasyevopādhibhederjīveśvarādirūpatvasambhavena lāghavādekātmyamevāstu tattvamasyādiśrutibhirātmaikyasyeva pratīteśca bhedābhedaśrutimadhye bhedanindayā'bhedajñānasya mokṣaphalakatvakathanena cābhedavākyānyeva svārthaparāṇi bhedavākyāni tvāropitabhedānuvādaparāṇyeva tattadupādhiviśiṣṭayośca jīvatveśvaratve iti cenna | viśiṣṭasyānatireke jīvatveśvaratvabandhamokṣādisāṅkaryāpatteḥ | atireke 'nityatve tasya vināśitayā bandhamokṣasāmānādhikaraṇyānupapattiḥ | avacchedyāṃśasya nityatayā tadupapattiḥ kāryopādhyavacchedyatvameva bandhaḥ tatyāga eva mokṣaḥ, viśiṣṭeśca sāmānyātmano bhedābhedāviti cediṣṭāpatteḥ | asyevāsmanmate svīkāreṇa bādhakābhāvāt | asmābhirapi sāmānyarūpeṇābhede| vaidhamryalakṣaṇabhedanirāśrāyeyyate viśeṣatastu bheda iti | evaṃ cāgnivisphuliṅgādidṛṣṭāntā upapannāḥ | ākāśādidṛṣṭāntāścāṃśāṃśibhāvenāvibhāgalakṣaṇabhedasya sārvakālikatvena pāramārthikatvepi kiñcidavacchedena phenabudbudādivadatibhaṅgurasya vibhāgalakṣaṇasya bhedasyāparamārthikasyopādhikatvapratipādakāḥ, vivekākhyabhedajñānaṃ hi pāramārthikābhedajñānaphalakamiti na tasya mokṣahetutve virodha iti dik ||

1.25

sūtre sarvajñeti bhāvapradhānaṃ, sarvajñatvasya bī-
gamanumāpakaṃ yajjñānasya sātiśayatvaṃ tattatheśvare niratiśayamityarthaḥ | yadidamatītānāgatavarttamānānāmatīndriyāṇāṃ ca pratyekaṃ samuccayena vā'sya bahujñānamityetatsārvvajñayabījam | etadbījaṃ sātiśayajñānaṃ vivardhamānaṃ yatra niratiśayaṃ bhavati sa sarvvajño nyathā'navasthā''patteḥ | prayogastu sārvvajñayabījaṃ sātiśayajñānaṃ kva citprāptakāṣṭhaṃ sātiśayatvātparimāṇavaditi | śrutiścātrānukūlastarkaḥ | evaṃ gurutvādyatiśayānāmapi kāṣṭhā kva cidanumeyā'to na teṣu vyabhicāraḥ | yadi tu kāryyamātre'tiśayapratiyogitvaniyamānupapattisteṣāṃ kāṣṭhāprāptau bādhakamūcyate tadā bādhakābhāve satīti heto viśeṣaṇaṃ deyam | jñānādīnāṃ tu nityānāṃ svīkārānnāsti tadbādhakam | evaṃ ca yatra jñānasya kāṣṭhāprāptiḥ sa sarvvajñaḥ, sa ca puruṣaviśeṣa iti | nanvanumānasya sāmānyamātreṇa niścaye kṛtaparyyavasānasya saṃjñā''dirūpaviśeṣapratipādane'sāmarthyena kathaṃ tadavagatiriti cenna | brahma, antaryāmī, paramātmā, śive, viṣṇurityādisaṃjñānāṃ pūrṇānandatvaparamakāruṇikatvapāramārthikā mattvajagadādhāratvakāraṇatvādīnāṃ sarvvajñatvatṛpticetanyasvātantryāluptaśaktitvānantaśaktitvarūpaṣaḍaṅgavattvasya jñānavairāgyaiśvaryyatapaḥ satyakṣamādhṛtisraṣṭṛtvātmabodhādhiṣṭhātṛtvarūpadaśāṅgayavattvasya ca vedādavagateḥ | satyalokādisthahariharabrahmādimūrtayastu śaktiśaktimadabhedenopāsanā'rthameva parameśvarasyocyante, na tu sākṣāt |
ityādismṛteḥ | kṛṣṇādyādyavatārā api satyalokasthaviṣṇvādīnāmeva | teṣāṃ ca paramātmanyevāhambhāvāttadavatārāṇām pīśvarāvatāratvaṃ śrutyādiṣūcyate | teṣāmapi te līlā'vatārā eva | ata eva “na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyata” ityādiśrutyā, “anādimatparaṃ brahma sarvadehavivarjitami”ti smṛtyā, ceśvarasya kāryakāraṇākhyaśarīradvayapratiṣedhopapattiriti dik | nanu nityamuktasya nityatṛptasya puruṣārthābhāvānpravṛttyanupapattiriti cenna | tatpravṛtternityatayā nimittānapekṣatvāt | kiṃ ca tasyeśvarasya svopakārarūpātmānugrahābhāve'pi dainaṃdinapralayahūkalpapralayaprākṛtapralayarūpamahāpralayeṣvapi svakāraṇagāmitvarūpasaṃsāravataḥ puruṣān jñānadharmopadeśenoddhariṣyāmītyeva bhūtānugraharūpaprayojanena pravṛttyupapatteḥ | tṛṇāraṇimaṇinyāyena sveṣṭasādhanatājñānaparānugrahayorvijātīyecchāṃ prati phalabalena hetutāyāḥ siddheḥ | tajjñānecchāpravṛtternityatvaṃ pravāhānādittvānantatvābhyāmeveti boddhyam | na caivamapi “bhaktānevānugṛhṇāmī”ti vaiṣamyamīśvarasyeti vācyam | agneruṣṇatvasvābhāvyavad viśuddhasattvasya bhaktavaśyatāsvābhāvyasyāparyanuyojyatvāt | rāgadveṣābhyāmeva vaiṣamyaṃ bhavati na pravṛttimātreṇa | evaṃ karmavaśyatāsvabhāvaṃ ca tat | kiṃ ca duḥkhabahulalokasarjanamapi parasparadarśanena teṣāṃ vairāgyadāḍhyayeti dik | uktaṃ ca pañcaśikhācāryaiḥ | “ādividvān svayaṃbhūrbhagavān viṣṇuryogabalena svanirmitacittaṃ praviśya kapilākhyaparamarṣirbhūtvā kāruṇyājjijñāsamānāyāsuraye sāṅkhyasūtrākhyaṃ tantraṃ provāce”ti, anena svārthābhāve'pi parārtho pravṛttirdarśitā ||
īśvaragataṃ viśeṣāntaramāha |

1.26

sa eṣa īśvaraḥ pūrveṣāṃ brahmaviṣṇuprabhṛtīnāmapi, apinā anyeṣāṃ jīvānāṃ, pradhānasya, ca guruḥ pitā, 'ntaryāmividhayā jñānacakṣuḥpradaśca pravarttakaśca kālenānavacchedādityarthaḥ | “yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrve yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai” itiśruteḥ | na ca prakṛtisvātantryakṣatiḥ | asya nimittakāraṇatvena tatsvātantryāvighātakattāyā vakṣyamāṇatvāt | pūrve hi guravo brahmādayaḥ kālena dviparāddhādinā paricchidyante, asya ca paricchedārthaṃ kālo na pravarttate'ta īdṛśaṃ vinā teṣāṃ tatpravṛtteścāsambhavādasau teṣāmapi guruḥ, yathā cāsya varttamānasagrgādau tadgurutvena prakarṣagatyā jñānotkarṣeṇa svataḥ siddhastathā'tikrāntasargādāvapi pratyeyavyam | atreśvarasya tatpitṛtvāntaryāmitvarūpagurutvoktyā jīvānāmīśvara ātmeti sūcitaṃ yo hi yasyādhiṣṭhātā sa tasyātmeti dṛṣṭaṃ, yathā sūryaścakṣuṣo, jīvo vā dehasya | evaṃ sarvajīvapitṛtvena pitāputravajjīvabrahmaṇoraṃśāṃśibhāvo'pi sūcitaḥ | “agnivisphuliṅgavacca”, “jīve'sau khātpṛthag buddha” iti smṛteśca | abhedaśca dugdhajalayorivāvibhāgaḥ | sa ca svarūpasambandhaviśeṣa ādhāratāvalakṣaṇānanyatvaṃ vā | tantvaṃ tūktameveti dik || atha tatpraṇidhānāṅgaṃ mantramāha |
tata īśvarapraṇidhānāt | ye tāvadantarāyā vyādhiprabhṛtayaste'sya na bhavanti svataḥ notpadyanta evetyarthaḥ | “tasya ha na devāśca nābhūtyā īśate ātmā hyeṣāṃ sambhavatī”ti śruteḥ | pratyakcetanasya jīvasya yatsvarūpaṃ nirduḥkhatvādi sāttvikaṃ tasyādhigamo darśanamapi bhavatītyarthaḥ | yadyapi 'pratyak praśāntaṃ bhagavacchabdasaṃjña'mityādau prativastu añcatīti vyutpattyā īśvare'pi pratyakśabdo dṛśyate, tathā'pyatra pratikūlamañcatīti vyutpattyā jīvaparaḥ | anyapraṇidhānenānyasākṣātkāro'dṛṣṭadvārā bodhyaḥ | kiñca yathaiveśvaraḥ puruṣaścetanaḥ pāparyyādyarjatatvarūpaśuddhimān nirduḥkhatvarūpaprasannatvavānkevalacinmātroṃ jātyāyurbhāgarahityarūpānupasargatvāṃstathā'yaṃ buddhivṛttipratibimbagrāhitvād buddheḥ pratisaṃvedyapi sākṣātadasambandhātsvatastādṛśa ityevaṃ prakāreṇa tadadhigamātsadṛśānucintanasya sadṛśāntarasākṣātkāropayogitāyā darśanāt | yathaikadarśano'bhyastastadṛśarthaśāstrāntarajñāne'payogī dṛṣṭaḥ | nanu ke'ntarāyā ityucyanta iti cet, ye cittasya vikṣepakā iti gṛhāṇa | atha kiṃsvarūpāste kiyantaścetyākāṅkṣāyāmāha |

1.27

tasyeśvarasya praṇavo vācakaḥ | evameveśvareṇa saṅketakaraṇādityarthaḥ | adṛṣṭavigraho devo bhāvagrāhyo manomayaḥ | tasyoṅkāraḥ smṛto nāma tenāhūtaḥ prasīdatītismṛteḥ | adṛṣṭeti, aśrutetyapi bodhyam | bhāvo bhaktiḥ | manastulyakāryopādhirityarthaḥ | evaṃ ceśvaraḥ praṇavasya vācya iti phalitam | nanvīdṛśaḥ saṅketo'yukto vācakatvasya saṅketakṛtatvāt | na ca svābhāvikaṃ vācakatvaṃ saṅketena bodhyate | yacca tannāsti tacca saṅketenāvyaṅgyatvāpatteḥ | avidyamānaghaṭasya dīpenāvyañjanāttasmātsaṅketakṛta eva vācyavācakabhāvaḥ śaktiviśeṣarūpa iti cenna | dīpasya prakāśavatsthita evāsya vācyasya vācakena sahāvibhāgyarūpaḥ sambandhastadeva vācakatvam| anyonyādhyāsarūpa īśvarasya saṅketastvanādivāsanāsiddhaṃ sthitameva taṃ prakāśayati | yathā vidyamāna eva pitāputrayoḥ sambandho'yamasya pitā'yamasya putra iti saṅketena prakāśyate | yadyapi śabdārthaviṣaye'nyonyādhyāsarūpaṃ saṅketaṃ tṛtīye vakṣyati bhāṣyakṛttathā'pi rāhoḥ śira iti vadayamasya vācako'yamasya vācya iti ca saṅketa ityanyathābhyāllabhyate | anena śabdārthayorbhedābhedau darśitau | saṅketa eva vācakatvamiti tu na yuktaṃ janakatvāderapīśvarasaṅketarūpatvāpatteḥ | evaṃ ca yo'yaṃ śabdaḥ so'rtha ityadhyāsaviṣayastanmūlaṃ cāvibhāgarūpaṃ tādātmyameva śaktiriti bodhyam | yacca ceśvarasaṅketaḥ sa vācya itaro lakṣya ityādivyavasthāḥ | pralaye ca śabdeṣu pradhānasāmyamupagateṣvapi saṃskāravaśātsargāntare pūrvavacchaktiyuktānāmāvirbhāvādvācyavācakaśaktyapekṣaḥ saṅketa īśvareṇāpi pūrvavatattaiva kriyata iti na kadācidīśvarasaṅketabhedenārthabhedaḥ praṇavasya | nanu pralaye nāśe nityaḥ śabdārthasambandha ityasaṅgataṃ syāditi cenna | vyavahārarūpasampratipattinityatayā nityaḥ śabdārthasambandha ityāgamināṃ pratijñāsatvāditi dik ||
evaṃ pūrvoktasaṅketena vijñātavācyavācakabhāvasya yoginaḥ praṇidhānaṃ darśayati ||

1.28

praṇavasya japastena saha tadabhidheyasyeśvarasya dhyānarūpaṃ bhāvanaṃ tatpraṇidhānamityarthaḥ | arthabhāvanasya saṅketagrahābhivyaṅgyaśaktijñānaṃ vinā'sambhavātpūrvaṃ saṅketo darśitaḥ | praṇavākṣarāthe garuḍa uktaḥ | vyāhṛtyante ca puruṣastisro mātrāḥ prakīrttitāḥ | ardhamātrā paraṃ brahma jñeyamadhyātmacintakaiḥ || iti | praṇavārthacintanaṃ ca dvedhā | ekaṃ svaprakṛtitatkāryebhyo vivikte kevale brahmacaitanya ātmatvacintanametacchāstrapratipādyam | aparaṃ cāṃśāṃśikāryakāraṇaśaktiśaktimadādibhirabhiprāyaiḥ piṇḍādavibhāgalakṣaṇenābhedena 'ahaṃ brahma' "sarvaṃ khalu brahme" tyādirūpam | taduktam | ekaḥ samastaṃ yadihāsti kiñcittadacyuto, nāsti paraṃ tato'nyat || so'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvametadātmasvarūpaṃ tyaja bhedamoham || iti | ādyaṃ 'tvathāta ādeśo neti netī'tyādiśrutimūlakam | ke cit | prakṛtiṃ puruṣe sthāpya puruṣaṃ brahmaṇi nyaset | ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ prasaṅkhyāya vimucyate || iti smṛtiḥ | tatra prakṛteḥ puruṣe sthāpanaṃ tadvadanārambhakatvasampādanaṃ, puruṣasya ca brahmaṇi nyāsastatra layo vilāyanarūpaḥ | anena ca prakṛtyādivajjīvānāmanātmatvaṃ labhyate | tattveḥ sampāditaṃ buddhe puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ | īśvarecchāvaśātso'pi jaḍātmā kathyate budhaiḥ || iti mātsyokteśca | tasmātprakṛtipuruṣau vilāpya yacchiṣṭaṃ brahma tasminnahambhāvavacanānna jīve mukhyo'haṃśabda ityāhuḥ | tādṛśapraṇidhānasya kiṃ phalamiti cedasya yoginaḥ praṇavaṃ japattastadarthaṃ bhāvayataśceśvarekāgraṃ cittaṃ bhavati, tataḥ paramātmasākṣātkārādi kamiti gṛhāṇa | taduktaṃ viṣṇupurāṇe | svādhyāyādyogamāsīta yogātsvādhyāyamāmanet | svādhyāyayogasampattyā paramātmā prakāśate | iti | yogajapayorekadāsambhavādyogasyādyantayorvyutthānakāle japa uktaḥ | svādhyāyaḥ praṇavaḥ paramātmaprakāśanamapyātmatveneveti | apa ke cit | evaṃ ca jīvātmatattvajñānādbuddhyaparyantamabhimānanivṛttivatparamātmatattvajñānājjīveṣvapyabhimānanivṛttiḥ pañcaviṃśatitattvavilāpaneso'hamityevādhiṣṭhānasākṣātkārāt | evaṃ ca jīvānāṃ vyāvahārikamātmatvaṃ, pāramārthikaṃ tu kṣetrajñatvarūpamīśvarasyaiva jīvānāṃ paratantratvāddharmādharmādyajñātṛtvācca | citiśaktisattāmātreṇa tu buddhyādyapekṣaṃ gauṇamātmatvam | yathā hiraṇyagarbhādīnāmīśvaratvaṃ, tacca bandhamokṣādibhāgitayā vyavahāragocaratayā ca vyāvahārikameva | evamahaṃśabdo'pi paramātmanyeva mukhyo na tu jīve | tasya svātantryābhāvena svātantryeṇa prayuktātmatvādirūpasyāhamādipravṛttinimittasya tatrābhāvāt | yadyapi sa mukhya ātmā na bhavati, tathā'pi tajjñānāddharmādharmarāgādinivṛttirūpo mokṣo bhavatyeva | evañca vyavahāraparamārthabhedānnānātmatekātmatāvādau śrutyādiṣu dṛśyamānāvaviruddhāyevetyāhuḥ| īśvarapraṇidhānasya mukhyopāyatvaṃ darśayitumanyadapyasya dvārādyakyaṃ bhavatītyāha |

1.30

ete nava sūkṣmakālānānaphalanātdutyaduḥkhagocaravṛttibhistannivṛttyupāyagocaravṛttibhirva saha bhavanti, eṣāmabhāve cetāścittavṛttayo na bhavantītyataścittavikṣepakā yogāntarāyāstatpratibandhakā ityarthaḥ| vikṣepaścānekavṛttikatvam | tatra vyādhirdhātūnāṃ vātapittakaphānāṃ, māhārapariṇāmātmakānāṃ rasānāṃ, cakṣurādīnāṃ karaṇānāṃ, ca visadṛśabhāvaḥ | styānaṃ cittasya yogānuṣṭhānākṣamatvarūpāmakarmaṇyatā | saṃśayaḥ guruśāstroktaṃ jñānasādhanaṃ tathā syānna vetyubhayakoṭispṛg jñānam | pramādaḥ samādhisādhanānāmananusandhānarūpabhāvanam | ālasyaṃ kaphādikṛtakāyagurutvena tamaḥkṛtacittagurutvena ca samādhisādhaneṣvapravṛttiḥ | aviratiścittaviṣayasamprayogātmā tatsannikarṣajanyābhilāṣarūpo yarthaḥ | bhrāntidarśanaṃ gurvādayuktārthaviparītārthaniścayaḥ | yadyapi saṃśayo'pyatadrūpapratiṣṭhatvād bhrāntireva tathā'pyubhayakoṭisparśarūpāvāntaraviśeṣavivakṣayā pṛthaguktaḥ | alabdhabhūmikatvaṃ sādhanānuṣṭhāne vakṣyamāṇamadhumatyādyanyatamabhūmerapyalābhaḥ | anavasthitatvaṃ bhūmalābhe'pi cittasya tato bhraṃśaḥ | nanu tallābhottaraṃ bhraṃśe'pi kā kṣatiriti cenna | samādherdhyeyasākṣātkāraparyantatvarūpapratilambhaparyantaṃ tadavasthānāpekṣaṇāt | ārūḍhayogo'pi nipātyate'dhaḥ saṅgena yogī kimutālpasiddhi' riti smṛteḥ | ete cittavikṣepā nava yogamalā iti yogapratipakṣā iti yogāntarāyā iti ca tāntrikairucyante | eṣāṃ duḥkhādirūpayogāntarāyāntarahetutvamapyāha |

1.31

pratikūlavedanīyaṃ duḥkhamādhyātmikamādhibhautikamādhidaivikaṃ ca | tatrādyaṃ vyādhyādijaṃ kāmādijaṃ ca | dvitīyaṃ vyāghrādyuttham | tṛtīyaṃ śītoṣṇādyuttham | kiṃ ca yenābhihatāḥ prāṇinastadupaghātāya yatante tad duḥkhamiti tatsāmānyalakṣaṇam | daurmanasyamicchā'bhighātena manasaścāñcalyam | aṅgakampo'ṅgamejayatvam | puruṣaprayatnaṃ vinā svayameva prāṇo yad bāhyaṃ vāyumācāmatyatiśayena sa śvāso, 'yaṃ samādhyaṅgarecakavirodhī | yacca koṣṭhamudarasthaṃ vāyuṃ bahiḥ karoti sa prarakhāso, 'yaṃ tadaṅgapūrakavirodhī | ete vikṣepasahabhuvo vyādhyādivikṣepodbhavāḥ | yato vikṣiptacittasyaite bhavanti vikṣepanivṛttau samāhitacittasya na bhavanti, ata ityarthaḥ |
ete'ntarāyā īśvarapraṇidhānarahitenāpi yoginā'bhyāsavairāgyābhyāṃ nirasyāstatrābhyāsaviṣayamāha |

1.32

tasya vikṣepasya pratiṣedhārthamekaṃ sthūlādi yatkiñcittattvaṃ tadālambanaṃ cittamabhyasetpunaḥ punaḥ kuryādityarthaḥ | miśrāstu uktasyaivāpasaṃhāraḥ, ekatattvaśabdena prakṛtatvādīśvaraḥ ata eva bhāṣye'bhyāsaviṣayamupasaṃharannityuktamityāhuḥ | nanu vaināśikaiścittaṃ kṣaṇikaṃ svīkriyate | tathāhi pratyarthaniyamamaryādayāntaraṃ na gacchati tādṛśo yaḥ pratyayaḥ nirādhāravṛttimātraṃ tanmātraṃ cittaṃ kṣaṇikaṃ ceti | tasya mate sarvasyaiva cittasyaikāgratvāduktavikṣiptacittābhāvādekāgratvāthòpadeśānāṃ vaiyyarthyamiti cenna | evaṃ hi teṣāmapi svaśiṣyebhyaḥ svaśāstreṣu samādhyupadeśavaiphalyāpatteḥ | yadi punaridaṃ sarvataḥ pratyāhṛtyekatrārthe samādhīyate sthāpyate tadā bhavatyekāgramiti samādhyupadeśasya sāphalyaṃ syāttadā na pratyarthaniyataṃ, na ca sadṛśapratyayapravāharūpataiva cittasyaikāgryaṃ tatpravāhamadhye ca visadṛśatvaṃ vikṣepa iti vācyam | evamapi tacchaktyā cittasyaikasyābhāvenāśrayābhāvādekāgratāprasādasyaiva sādhanāntaramāha |

1.34

vāśabdo'pyarthe | ābhyāmapi cittasya prasādanaṃ kuryādityarthaḥ | koṣṭhyasya vāyornāsikāpuṭayoranyatareṇa yogaśāstroktasūkṣmasaṃcāraruprayatnaviśeṣādrecanākhyavama- rūpaṃ praccharddanaṃ, tataḥ pūraṇānantaraṃ kumbhakarūpaprāṇāyāmākhyaṃ vidhāraṇaṃ, tābhyāṃ vā prasādadvārā manasaḥ sthitiṃ saṃpādayediti | indriyāṇāṃ balaṃ prāṇāsteṣāṃ yatnena nigrahāt | vilepahetavo'jñānāṃ dahyante doṣarāśayaḥ || iti smṛtiḥ | atha yamādinirapekṣa eva prāṇāyāmo yogasādhanatayottamādhikāriṇaṃ pratyuktaḥ, dvitīye ca mandādhikāriṇaṃ prati yamādisahityena sa vakṣyata ityapaunaruktyam | ke cittvanena sūtreṇa recakakumbhakadvayarūpa eva prāṇāyāma ukta ityāhuḥ | prasādāpekṣayā sthitinibandhanaṃ parikarmāntaramāha |

1.35

prakṛṣṭā vṛttiḥ pravṛttiḥ sākṣātkārarūpā, viṣayā gandhādayaḥ pañca, tadvatī tadviṣayā sā svasādhanādutpannā svāviṣayeṣvapi vivekaparyanteṣu śraddhā'pratibandhahetutayā sthitiprayojikā bhavatītyarthaḥ | vāśabdo'trāpi samuccaye | manaścittaṃ tathā hi nāsikāgre dhāraṇāṃ kurvato yogino yo divyagandhasākṣātkāro'lpenaiva kālena bhavati sā gandhapravṛttiḥ | evaṃ jihvā'gre divyarsasaṃvit | tāluni divyahūpasaṃvit | jihvāmadhye divyasparśasaṃvit | jihvāmūle divyaśabdasaṃvit ityetāḥ pravṛttaya utpannāścittaṃ saṃskāradvārā'tisūkṣmeṣvarthāntareṣu dṛḍhasthiti yogyaṃ kurvanti śāstrīye'rthe saṃśayaṃ ca nirākurvanti pratyakṣānumānātyetavyaṃ na yuktitaḥ | yadyapi taistaiḥ śāstraiḥ svānumānairācāryopadeśaiśca hyāptapraṇītatvaṃ nirṇītameva bhavatīti na tatra saṃśayaḥ teṣāṃ paramārthabhūtatattvapratipādanasāmarthyāt tathā'pi yāvacchāstrārthaikadeśaḥ kaścitsvakaraṇaiścakṣurādibhirna sākṣāt kriyate tāvatsarvaṃśāstrādi vyājoktivat sandigdhatātparyyakaṃ bhavatīti sūkṣmeṣvapavargādiṣu niścayātmikāṃ dṛḍhāṃ buddhiṃ na janayati tātparyyasandehānnirṇīteṣvapyartheṣu saṃśayo bhavati ataḥ śāstrānumānācāryyopadeśāvadhṛte'rthe saṃśayāpasāraṇarūpopodvalanārthamavaśyaṃ kaścidarthaviśeṣaḥ pratyakṣaḥ kāryaḥ tadupadiṣṭārthaikadeśasya ca pratyakṣatve sati sarvamapavargaparyyantaṃ sūkṣmamapi idamitthameveti viśvasyate | niścayākhyaśraddhotpādanārthamevedaṃ parikarmopadiśyata ityāvaśyakametadanuṣṭhānaṃ yogasya śraddhāmūlatvāt | kiṃ ca sama dhau jāyamāne sattvapuruṣānyatāsākṣātkāre vairāgyādidvāropakārikāścaitāḥ pravṛttayaḥ | tathā hi avyavasthitavṛttiṣu tattadgandhādipravṛttyā teṣāṃ doṣadarśanāt tattadviṣayakavaśīkārasaṃjñāvairāgye jāte vikṣepahāsāt tasya tasyotarottarabhūmirūpasyārthasya sākṣātkārāāya cittaṃ samarthaṃ bhavati yatastadvairāgye śraddhāvīryyasmṛtisamādhayo'sya vikṣepākhyapratibandhannivṛttyā pūrṇī bhavanti | evaṃ candrādityagrahamaṇipradīpaprabhyādiṣu pravṛttirapi rūpapravṛttistadviṣayavatyeṣa bodhyeti dik | cittasthairyya nibandhanaṃ parikarmāntarama ha |

First 35 of 280 passages. Read on