Yogasutra 6.14
Yogasūtravṛtti (Bṛhatī and Laghvī) 6.14
- Language
- Sanskrit
6.14.1
paramārthato nānātvepi vyāvahārikena pariṇāmarūpeṇa pariṇāmasyaikatvādvastūnāṃ guṇānāmekatvavyavahāra ityarthaḥ dṛṣṭohi bahūnāmapyekaḥ pariṇāmo yathāhūmānikṣiptānāṃ gavāśvamahiṣamātaṅgānāmekolavaṇatvajātīyaḥ pariṇāmaḥ varttitailānalānāṃ ca pradīpa iti tathā hi prakhyā kriyāsthitiśīlānāṃ guṇānāṃ grahaṇātmakānāṃ sātvikāntaḥkaraṇarūpekarūpeṇa pariṇatānāṃ bāhyakaraṇabhāvena śrocendriyamekaḥ pariṇāmaḥ evamanyānyapi jñānendriyāṇyekaḥ pariṇāmaḥ tathāgrāhyātmakānāṃ tāmasāntaḥkaraṇarūpeṇa pariṇatānāṃ śabdatanmātrādirūpa ekaḥ pariṇāmaḥ sa śabdaḥśabdatanmātrarūpaṃ dravyaṃ viṣaye| nāma jaḍaḥdevādiśrocendriyaviṣayaśceti evaṃ rājasāntaḥkaraṇarūpeṇa pariṇatānāṃ guṇānāmekaḥ pariṇāme vāgādīndriyaṃ | teṣāmeva śabdatanmātrādīnāṃ mūrttyākāṭhinyena sajātīyāni dravyāṇāmekaḥ pariṇāmaḥ pṛthivīparamā- kṣusthūlapṛthivyāḥ sūkṣmāvasthoṃ'śaḥ pañcatanmātrāvayavakaḥ guṇānāmaṇutve'pi teṣu pṛthivītvādyabhāvena na pṛthivyādyaṇuvyavahāraḥ teṣāṃ ca paramāṇūnāmekaikaḥ pariṇāmaḥ pṛthivī gaurvṛkṣaḥ parvata ityeṣa mādiḥ | evaṃ bhūtāntareṣvapi snehoṣṇapraṇāmitvāvakāśadānasamaniyatajalatvatejastvavāyutvākāśatvajātīyāni tanmātrāṇyupādāya sāmānyaṃ sajātīyānāmanekeṣāṃ dharmabhūtamakavikārārambha upapādanīyaḥ | taca tattajjātīyārambhakāḥ paramāṇava| bhinnā eva tadanugama eva tatra tattajjātivyavahārabhāgabhāk | evaṃ kriyādyupādānabhūtā api rajaśrāṃdyaśābhinnābhinnā eva tadanugamādeva tattatkriyātvādivyavahāraḥ | ta eva ca tattadvyaktayaḥ | ata eva vyaktabhedāvyaktaya eva jātiriti vadanti |
6.14.2
ta eva pṛthivījalādivyaktirūpāḥ | evaṃ pṛthivyādi vikārāṇāṃ sāmānyabhūtāḥ paramāṇava eva teṣāṃvyaktibhūtāanugatatvācca ghaṭatvādisārirūpā api te | atredamavadheyaṃ śabdādīnāṃ mūrtisamānajātīyānāmiti bhāṣyoktestanmātrapañcakekāṭhinyasnehādivyaṃgyā pṛthivītvādisārirūpā vyaktayaḥ santi tatra pṛthivījātīyaiḥ śabdādigandhāntapañcatanmātraiḥ pṛthivyaṇava ārabhyante teṣāñca mahāpṛthivyādiḥ pariṇāmaḥ tasyāṃ pañcaguṇopalambhāt || evaṃ jalajātīyaiḥ śabdādirasaparyantaiścatustanmātrairjalaparamāṇavastebhyo mahājalādiḥ evaṃ tejo jātīyaiḥ śabdādirūpāṃ tantritanmātraistejo'ṇavastairmahātejaścādiḥ evaṃ vāyujātīyābhyāṃ śabdasparśatanmātrābhyāṃnāvāyvaṇavastebhyo mahāvāyvādiḥ evamākāśajātīyācchabdatanmātrādahaṅkārasahakṛtādākāśāṇavastebhyomahākāśādiḥ evaṃ ca paramāṇūtpatyanantaraṃ tebhya evākāśādikrameṇa pañcamahābhūtotpattiriti bodhyam | sarveṣa tanmātrestattadbhūtotpādane'haṃkārasya sahakāritvaṃ bodhyaṃ smṛtibalāt | yattu vijñānavādinaḥ kāryakāraṇarūpaṃ sarva vastuvasat cittakalpitamātraṃ svapnavat bāhyavastuno hi prātītityevasattāparamārthatoguṇā vā tatpariṇāmo vā atītādikaṃ vā na kiṃ cidasti | yathā rathādayaḥ svapne bhānti naiva tu saṃti te || tathā jāyadavasthāyāṃ bhūtāni ca na santive iti smṛteḥ || na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ || na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthateti śruteśca | kiṃ ca svapnādau jñānaṃ viṣayabhūtārthe vinobhayavādisiddhaṃ artheścānubhavaviṣayatvaṃ vinā śaśaśṛṅgādiḥ parairapi na svīkriyate |
6.14.3
kiṃ ca jñānābhāvakāle ubhayavādi siddhortho nāsti ata ubhasiddhena jñānenaiva svapnādivatsarvavyavahāropapattau jñānātiriktā rthakalpane gaurathamiti bāhyaṃ vastvapanhūvate kiṃ ca yadvedyate yena vedanena tattato na bhidyate yathājñānasyātmāvedyante ca bhūtabhautikānītiviruddhavyāptopalabdhiḥ niṣedhyabhedaviruddhenābhedena vyāptaṃ vedyatvaṃ dṛśyamānaṃ svavyāpakamabhedamavasthāpayattadviruddhaṃ bhedaṃ pratikṣipati tathābhedena niyatasahopalambhantattato na bhidyate yathaikasmāccandrāt dvitīyaścandraḥ niyatasahopalaṃbhaścārthejñāneneti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ niṣedhyabhedavyāpakāniyamaviruddho'niyamo niyamamāvarttayaṃ stadvyāptaṃ bhedaṃ prati kṣipati bhedapratītiśca kalpitabhedaviṣayā vikalparūpaiveti tanna | teṣāṃ svamāhātmyena saṃnikarṣādinopasthitaṃ na tu doṣādinā svapnavadatyantabādhādarśanāt vastusvarūpaṃ gṛhītvāpi apramāṇavikalpātmakasvamanjñānadṛṣṭāntabalenāpalapatāṃ śraddheyavacanatvābhāvāt | teṣāṃ jñānasya bhramatvena tadvākyasya yathārthavākyārthajñānājanyatvenāśraddheyatvāt sahopalambhaniyamavedyatvarūpau hetū anekāntiko tathā hi | vastuni sthūlatvaṃ bāhyatvaṃ ca na te jñānagate | nānādeśavyāpitvaṃ ca sthaulyaṃ vicchinnadeśatā ca bāhyatvaṃ na caikasyemau viruddhadharmo na ca vijñānabhedaḥ yugapat vijñānadvayābhāvāt | na ca vikalpaḥ viśadapratibhāsāt alīkatve vijñānasyāpi tattvāpattiḥ vedyatvena vittānābhedāt | tasmānna vedyatvamabhedavyāptaṃ evaṃ sahopalambhaniyamo bhedepi ghaṭapaṭayordṛṣṭaḥ vanamityādipratyayeceti dik | itopi tanmatamasaṅgatamityāha |
Linked texts (1)
- Yogasūtra — Patañjali (author of the Yogasūtra), Sanskrit