Nyayavinishcaya v1.p35
Nyāyaviniścayavivaraṇa v1.p35
- Language
- Sanskrit
v1.p35.1
prastāvanā mānane kā nirākaraṇa, jñāna ke svasaṃvedana kī siddhi, jñānāntaravedyajñānanirāsa, sākārajñānanirāsa, acetanajñānanirāsa, nirākārajñānasiddhi, saṃvedanādvaitanirāsa, vibhramavādanirāsa, bahirarthasiddhi, citrajñānakhaṇḍana, paramāṇurūpa bahirartha kā nirākaraṇa, avayavoṃ se bhinna avayavī kā khaṇḍana, dravya kā lakṣaṇa, guṇa aura paryāya kā svarūpa, sāmānya kā svarūpa, artha ke utpādāditrayātmakatva kā samarthana, apoharūpa sāmānya kā nirāsa, vyakti se bhinna sāmānya kā khaṇḍana, .dharmakīrtisammata pratyakṣa lakṣaṇa kā khaṇḍana, bauddhakalpita svasaṃvedana-yogi-mānasapratyakṣanirāsa, sāṃkhyakalpita pratyakṣalakṣaṇa kā khaṇḍana, naiyāyika ke pratyakṣa kā samālocana, atīndriya pratyakṣa kā lakṣaṇa ādi viṣayoṃ kā vivecana kiyā gayā hai|
v1.p35.2
dvitīya anumānaprastāvameṃ-anumāna kā lakṣaṇa, pratyakṣa kī taraha anumāna kī bahirarthaviṣayatā 'sādhya-sādhyābhāsa ke lakṣaṇa, bauddhādi matoṃ meṃ sādhyaprayoga kī asambhavatā, śabda kā arthavācakatva, śabdasatagrahaṇaprakāra, bhūtacaitanyavāda kā nirākaraṇa, guṇaguṇibheda kā nirākaraṇa, sādhyasādhanābhāsa ke lakṣaṇa, prameyatva hetu kī anekāntasādhakatā, satvahetu kī pāriṇāmitvaprasādhakatā, trairūpyakhaṇḍanarvaka anyathānupapattisamarthana, tarka kī pramāṇatā, anupalambha hetu kā samarthana, pūrvacara uttaracara aura sahacara hetu kā samarthana, asiddha viruddha anaikāntika aura akiñcitkara hetvābhāsoṃ kā vivecana, dūṣaṇābhāsalakṣaṇa, jātilakṣaṇa, jayetaravyavasthā, dṛṣṭānta-dṛṣṭāntābhāsavicāra, vāda kā lakṣaṇa, nigrahasthānalakṣaṇa, vādābhāsalakṣaṇa ādi anumāna se sambandha rakhane vāle viṣayoṃ kā varṇana hai| tṛtīya pravacana prastāva meṃ-pravacana kā svarūpa, sugata ke āptatva kā nirāsa, sugata ke karuṇāvattva tathā caturāryasatya-pratipādakatva kā parihāsa, bhāgama ke apauruṣeyatva kā khaṇḍana, sarvajñatvasamarthana, jyotirjñānopadeśa satyasvapmajñāna tathā īkṣaṇikādi vidyā ke dṛṣṭāntadvārā sarvajñatvasiddhi, śabdanityatvanirāsa, jīvādi tatvanirūpaṇa, nairāmya bhāvanā kī nirarthakatā, mokṣa kā svarūpa, saptabhaṃgī nirūpaṇa, syādvādameṃ diye jānevāle saṃśayādi doṣoṃ kā parihāra, smaraṇa pratyabhijñāna ādi kā prāmāṇya, pramāṇa kā phala ādi viṣayoṃ para vivecana hai|
v1.p35.3
prastuta nyāyaviniścaya meṃ tīna prakāra ke ślokoṃ kā saṃgraha hai-(1) vārtika (2) antaraśloka (3) saṃgrahaśloka | isa bhāga meṃ 'pratyakṣalakṣaṇaṃ prāhuḥ' ādi tīsarā śloka mūlavārtika hai kyoṃki āge isī ślokagata padoṃ kā vistṛta vivecana hai| vṛtti ke madhya meṃ yatra tatra ānevāle antaraśloka haiṃ| tathā vṛtti ke dvārā pradarśita mūlavārtika ke artha kā saṃgraha karānevāle saṃgrahaśloka haiṃ| vādirājasūri ne (pṛ. 229) svayaṃ "nirākāretyādayaḥ antaraślokāḥ vṛttimadhyavartitvāt" vimukhatyādi vārtikavyākhyānavṛttigranthamadhyavartinaḥ khalbamī ślokāḥ |....... saṃgrahaślokāstu vṛttyupadarśitasya vārtikārthasya saṃgrahaparā iti viśeṣaḥ |" ina śabdoṃ meṃ antaraśloka aura saṃgrahaśloka kī viśeṣatā batāī hai| vādirājasūri kī vyākhyā gayabhāga para to nahīṃ hī hai| padyoṃ meṃ bhī sambhavataḥ kucha padya avyākhyāta chūṭa gae haiṃ| kārikā saṃkhyā-nyāyaviniścaya kī mūlakārikāem̐ pṛthak pṛthak pūrṇarūpa se likhī huī nahīṃ milatī| inakā uddhāra vivaraṇagata kārikāṃśoṃ ko jor̤akara kiyā gayā hai| ataḥ jahām̐ ye kārikāem̐ pūrī nahīṃ milatī vahām̐ uddhata aṃśa ko[
v1.p35.4
] isa brekiṭa meṃ de diyā hai| akalaṅkagranthatraya meṃ nyāyaviniścaya mūla prakāśita ho cukā hai| usameṃ prathama prastāva meṃ 1693 kārikāem̐ mudrita haiṃ para vastutaḥ isa prastāva kī kārikāoṃ kī abhrānta sakhyā 1681 hai| akalaṅkagranthatrayagata nyāyaviniścaya meṃ 'hitāhitāpti' (kārikā naṃ04) kārikā mūla kī samajhakara chāpī gaī hai, para aba yaha kārikā vādirāja kī svakṛta jñāta hotī hai| nyāyaviniścayavivaraṇa (pṛ0 115) meṃ likhā hai ki-"kariṣyate hi sadasajjñāna ityādinā indriyapratyakṣasya, parokṣaśāna ityādinā anindriyapratyakṣasya, lakṣaṇaṃ samamityādinā cātīndriya. pratyakṣasamarthanam" isa ullekha se jñāta hotā hai ki tīnoṃ pratyakṣoṃ kā prakārāntara se samarthana kārikāoṃ meṃ kiyā gayā hai lakṣaṇa nahīṃ| mūla kārikāoṃ meṃ na to anindriya pratyakṣa kā lakṣaṇa hai aura na atīndriya pratyakṣa kā, taba kevala indriyapratyakṣa kā lakṣaṇa kyoṃ kiyā hogā? dūsare pakṣa meṃ isa śloka kī vyākhyā